Adam damý ındeksi (ADI) boıynsha, halqynyń sany az, qazba baılyǵy shekteýli Islandııa dúnıe júzindegi aldyńǵy qatarly memleket sanalady. Eldiń ekonomıkalyq ál-aýqaty ekinshi myńjyldyqtan bastap tez órkendegen-di. Alaıda 2008-2011 jyldar aralyǵyndaǵy daǵdarys halyqtyń turmysyna aýyr soqty. Qıyndyqqa qabyrǵasy qaıyspaıtyn ıslandııalyqtar toqyraýdan tosylyp qalǵan joq. Sonyń nátıjesinde 2013 jyldan bastap el ekonomıkasy qaıta jandanyp keledi. Halyqaralyq qarjy qorynyń málimetine súıensek, qazirgi tańda Islandııa jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim boıynsha 6-satyda tur (59 myń dollar). Satyp alý qabileti jóninen de aral turǵyndary kóp elden kósh ilgeri. Eldegi ınflıasııa deńgeıi 1,8 paıyz mólsherinde. Bul – basqa memlekettermen salystyrǵanda anaǵurlym tómen.
Áıtse de, Islandııadaǵy jaǵdaıdyń bári keremet emes. Eldegi negizgi sala qyzmet kórsetýge baǵyttalǵandyqtan, álemdik daǵdarys sekildi tosynnan kelgen toqyraýlar Islandııanyń áleýetin shaıqaltyp ketti. Sondyqtan el prezıdenti Gvıýdnı Ioýhannesson bastaǵan bılik ókilderi ekonomıkany ártaraptandyrý maqsatynda sharalar qabyldap jatyr. Polıar shuǵylasyn kórýge aǵylatyn týrısterge qyzmet kórsetýden bólek, aýyl sharýashylyǵyna erekshe den qoıylyp keledi.
Halyqtyń turmysyn jaqsartý maqsatynda da Islandııa bıligi birqatar jumystar atqardy. Máselen, 20 jyldaı buryn jasóspirimderdiń 42 paıyzy alkogoldi ishimdik iship, 17 paıyzy esirtki qoldanǵan eken. Keıingi jyldary ázázildiń shyrmaýyna túskenderdiń sany atqarylǵan ıgi isterdiń arqasynda 5 paıyzǵa deıin tómendegen. Qysqa merzimniń ishinde Islandııanyń mundaı nátıjege qol jetkizýiniń syry nede? Esirtkimen kúrestegi ıslandııalyq modeldiń qandaı ereksheligi bar?
BBC arnasy Islandııadaǵy «jasóspirimder revolıýsııasynyń» sebebin bylaı túsindiredi. Birinshiden, elde jas býyn úshin komendanttyq ýaqyt belgilengen. Soǵan sáıkes 16 jasqa tolmaǵan balalardyń keshki saǵat 10-nan keıin syrtta jalǵyz serýendeýine tyıym salynǵan. Bul zańnyń saqtalýyna quqyq qorǵaý qyzmetkerleri ǵana emes, ata-analar da múddeli. Sondyqtan ata-analardan quralǵan top kúnde keshkisin kóshelerdi aralap, komendanttyq ýaqyttyń saqtalýyn baqylaıdy.
Ekinshiden, ata-analar balalar aldyndaǵy mindetin adal atqarady. Máselen, olar urpaǵynyń áreketine jaýap berý mindetin moınyna alyp, arnaıy erejege qol qoıady. Onda ata-analardyń balalarǵa alkogoldi ishimdik ishkizbeýi sekildi mindetter naqty kórsetilgen. BBC-ge suhbat bergen Eıdar jáne Aleksandra esimdi ata-ananyń aıtýynsha, mundaı sharalar otbasy músheleriniń keshki ýaqytyn birge ótkizýine múmkindik beredi. «Buryn bizde bári erkin bolatyn. Alaıda adamdar onyń qaýip-qaterin sezingen joq. Esesine qazir halyqtyń sanasy jaqsy jaqqa ózgerdi», deıdi Eıdar.
Úshinshiden, elde balalar men jasóspirimderge arnalǵan túrli sporttyq jáne kóńil kóteretin sharalar kóp. BBC arnasy keltirgen derekterge súıensek, mektepten keıingi ýaqytyn tıimdi ótkizý úshin jyl saıyn ár balaǵa quny 500 dollar kólemindegi talon beriledi. Mundaı árekettiń tıimdiligin ýaqyt kórsetip otyr. Búginde ıslandııalyq sportshylardyń jetistigi álem tańǵalarlyq. Máselen, taıaýda fýtboldan Islandııa qurama komandasy óz tarıhynda tuńǵysh ret álem chempıonatyna joldama aldy. Islandııalyq órenderdiń bul erligi el tarıhynda altyn árippen jazylatyny anyq. О́ıtkeni buǵan deıin halqynyń sany bir mıllıonnan az birde-bir memleket fýtboldan tórtjyldyqtyń dúbirli básekesine qatysqan emes.
Bir jyl buryn Islandııa fýtbolshylary taǵy bir shyńdy baǵyndyrdy. Olar Fransııada ótken Eýropa chempıonatyna tuńǵysh ret joldama alyp, baıraqty básekede atoı saldy. Dańqty Eıdýr Gýdonsenniń izbasarlary shırek fınalǵa deıin súrinbeı jetip, alań ıelerine ǵana ese jibergen bolatyn. Aıtpaqshy, Eýropa chempıonatynyń irikteý kezeńinde Qazaqstan osy Islandııamen bir topqa túsip, bizdiń fýtbolshylar Astanada 0:3 esebimen ese jiberip, Reıkıavıktegi matchta teń tarqasqan.
Tórtinshiden, jastardyń jaǵdaıy ǵalymdardyń zertteý obektisine aınalǵan. Jyl saıyn árbir jasóspirim saýalnama toltyryp, ózine unaıtyn nemese kóńilinen shyqpaıtyn máselelerdi ashyp aıtady. Osy saýalnamanyń nátıjesine qarap ár aımaq ózderine laıyq jumys josparyn bekitedi.
Besinshiden, balalar men jasóspirimderdiń jaǵdaıyn jaqsartýǵa erekshe kóńil bólinedi. Jylyna jastarǵa arnalǵan úıirmelerdi qarjylandyrý úshin 100 mıllıon dollar qarajat jumsalady eken. Búginde bolashaq urpaqqa salynǵan ınvestısııa oń nátıje kórsetti.
Balalar men jasóspirimderdi esirtki men alkogoldi ónimnen alshaq ustaýǵa arnalǵan ıslandııalyq júıe ómirsheńdigin kórsetip otyr. Qazirgi tańda olardyń tájirıbesin Eýropanyń 35 qalasy ózderinde synap kórýge bel sheshe kirisip ketti.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan
