Aýyldaǵy aǵaıyndardy saǵynǵanda qalyń-qalyń albomdardy aqtaryp, sonaý kezderden qalǵan estelik-sýretterge kóz sýaratynym bar. Anaý bir ańǵal bala kez. Al anaý úı balasyn kórmeı ketetin túbitmurt bozbala. Mynaý áskerı qyzmet áldeqashan bitse de anany zaryqtyryp úıge jete almaı qarýlastardyń aýylyn aralap júrgen dıýana shaq. Myna bir sýret meniń shańyraq kótergen toıymnyń esteligi. Myna dombyrany qaǵap-qaǵyp jiberip «...Men teńizdeı tasaıyn, kelinniń betin ashaıyn...» dep shyrqap turǵan buırabas kórkem kisi –Shynbolat.
Syrda týyp, qyrda óstim dep shaıyrdyń ózi aıtatyndaı, Syrdyń Shıelideı quıqaly jerinde kindik qany tamdy. Shynbolattyń el-jurty Ulytaý tóńiregindegi Baıqońyr men Qarsaqbaıdy jaılady. Uly naǵashylary da osynda. Týystarǵa baryp qosylaıyq dep qyńqyldaǵan bolýy kerek, Gúljaýhar ana qos uly Tasbolat pen Shynbolatty jetektep qyr asady ǵoı. Soǵystan keıin azamattarynan aıyrylyp, soǵys salǵan jaradan aıyǵyp kete qoımaǵan aǵaıynnyń jaǵdaılary sonsha túzelip ketpegenimen, ózinikin ózekke tepsin be, tórinen bolmasa da buryshynan oryn berdi. «Shynbolat bolsa oıyn balasy, anasy Gúljaýhar ónerli kisi edi. Kóbeısinniń sheshesi Shóken ekeýi ýaıym men qaıǵy eńsesin basqan aýyldyń kóńilin kóterip, mańaıyn meıram ǵyp júretin. Sonda janynan óleń sýyratyn qos ananyń etegin basa otyratyn Shynbolat keıin aýyl balalaryn uıymdastyryp, qoıylymdar qoıatyn boldy», dep eske alatyn aǵasy Shabat Moldabergenov.
Sol ónerpazdyǵy ózine ómir boıy azyq boldy. Shynbolattyń da buıra shashyn shalqasyna tolqyndata qaıyratyn kezi jetti. Ishtegi bula kúsh bulqynyp turǵan osy tusta Baıqońyr kómir kenishiniń jabylyp, kenshilerdiń qaıran Qanekeń (Sátbaev) ashyp ketken Úlken Jezqazǵan kenishterine qaraı kóshpesi bar ma?! Ken uıalary tabylǵan Rýdnık dep atalatyn kentke jáne sol tóńirektegi azdy-kópti malyn ustaýǵa qolaıly dep eseptelingen aqyn Shynbolat aıtatyn: «Qaıran meniń Tórtinshim-aı, tórt qalaǵa bergisiz» degen Tórtinshi dep atalǵan kentke turaqtaıdy baıqońyrlyq kenshiler. Sonyń ishinde Shynbolat pen Gúljaýhar da bar. Bir adamdaı-aq bıleıtin, orysshasy da kóp-kórim, aqyn-ártistigi taǵy bar baıqońyrlyq bozbala Rýdnık halqymen etene aralasyp sińisip ketken eń alǵashqy «elshi» boldy. Elshi degennen shyǵady, sol kezdegi Rýdnıktiń negizgi turǵyndary ár jerden joldamalarmen kelgen ózge ult ókilderi edi. «Krestovskıı» dep atalatyn kenshiler kentinde týyp-ósken ataqty kınoakter Oleg Iаnkovskıımen de birshama ýaqyt tamyr bolǵanyn aıtyp otyrýshy edi. Al Baıqońyrdan ári asyp kórmegen aýyl qazaqtarynyń olarmen emin-erkin juǵysyp ketýine til tosqaýyl bolǵany bar. Ondaı kezde Baıqońyrdaǵy áskerı bólimsheniń ofıserlerimen aralasyp til syndyryp alǵan Shynbolat aýdarmashylyqqa keledi. Ol taıpalǵan jorǵa bolmasa da, anaý-mynaý orystarmen úzeńgi qaǵystyra sóılesetin dárejede-tin. Asa qupııalylyq saqtalatyn áskerı bólimshege enip jaýyngerlermen aralasýy da bir qyzyq...
Osy maqalany jazý barysynda Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti, bolashaq jýrnalıst Araılym Erqońyrova Shákeń týraly mynadaı derek alyp kelipti. «Baıqońyr kenshilerine qońsy áskerı bólimshe ornalasypty. Tártip qatty kórinedi. Qorshalǵan aýmaqqa beısaýat adam jolamaıdy. Keshke áskerler án aıtyp, bı bılep demalady. Osyny estip júretin jany saýyqqa úıir Shynbolat bir kúni ózi sııaqty qarasıraqtardy ertip bólimshege taıap barmaı ma? Tártip boıynsha olardy qaqpaılamaqshy bolǵan kezekshi sarbazdy ofıser toqtatady sonda. Sóıtse darbazanyń ar jaǵynda Shynbolat áýenge ilesip «tvıst» bılep tur eken. «Buırabas uzyn balany shaqyr», deıdi sardar. Keıin bilgenindeı, ol komandırdiń saıası ister jónindegi orynbasary bolyp shyqty. Tabıǵatynan shıraq Shynbolat áskerıge ilesip júre beredi. Sodan bastap ol sol ortanyń súıkimdi «sarbazyna» aınalyp, áskerdiń ónerpazdary quramynda ár keshti sonda ótkizetin bolǵan. Merekeler qarsańdarynda tipten úı qarasyn kórmeı ketedi. Merekelik daıyndyq qoı. Baıqońyrlyq balǵynnyń ábden sińiskeni sondaı, oǵan laıyqtap áskerı kıim de tikkizip bergen kórinedi. Al olardan úırengen «Polka», «Iаblochko», «Soldatskaıa plıaska», «Matrosskıı tanes», «Moldavskıı tanes» sııaqty áskerı bılerdi aýyl balalaryna úıretetin».
Mine, oıdan orǵany bar, qyrdan qyrǵany bar, tabıǵatynan ónerge beıim oǵlannyń atqaratyn jumysy №45 shahtanyń kenshisi bolsa da Rýdnık kentindegi mádenıet saraıy onyń ekinshi úıi atandy. Mundaǵy halyq teatrynyń rejısseri retinde kúndiz kúlki, túnde uıqy kórmedi. Ár mereke, ár saltanat onyń shyǵarmashylyǵynyń ónimin kórýge beıil boldy da turdy. Sonda júrgende ǵoı, 52 jyl oshaǵynyń otyn jaǵyp, tútinin tútetken arý Álııaǵa kezdesip júrgeni. Altyn asyqtaı, kúmis qasyqtaı bes balasynyń anasy Álııanyń ardaqty atyn aqyn da aıalaı bildi. О́ner adamynyń bir aıaǵy úıde bolsa, bir aıaǵy túzde turatyn ádeti emes pe, aptalap aýyl shetin kórmeıtin jannyń jary bolý mehnatyn tartatyn da sol adam. Ony ol da, bul da túsindi. Túsinistikpen jarasym tapty.
Táýelsizdik tańy jańa atqan kezeńde at dúbirine qulaq tosyp otyrǵan jezqazǵandyq kenshi-aqyn erteńine-aq qolyna qalam aldy. «Táýelsizdik tolǵaýyn» baspasózge tapsyrdy. Táýelsizdikti asyǵa kútken qazaq eli úshin Shynbolattyń «Táýelsizdik tolǵaýy» shól dalada bergen sýdaı edi: «Bir qýanysh boıymdy terbetedi, Shyn qýanysh, úlken syn elge tegi. Qara nan jep, shekpenmen júrsek-taǵy, Táýelsiz el bolǵanǵa ne jetedi?» degen. Sol tusta ımperııalyq tuqyrtýdan yńyrshaǵy aınalǵan bostandyqsúıgish halqymyzǵa tańǵy saf aýadaı áser bergen Táýelsizdikti jyrlamaǵan aqyn, jazbaǵan jazýshy, qaýzamaǵan qalamger qalǵan joq shyǵar?! Biraq qazaq kórgen qasiretti dál sol kezde qanyn shyǵaryp shyrqyrata shyndyq qyp aıtqan aqyn osy Shynbolat edi.
Shynbolat aıtyskerretinde de Jezqazǵan oblysy aqyndary komandasynyń kapıtany mártebesinde báıgelerge qosyldy. Torǵaılyq Qonysbaımen, shymkenttik Áselhanmen, qostanaılyq Ásııamen aıyz qandyrar sóz qaqtyǵystary sol kez kórermenderiniń áli esinde shyǵar. Oqaly shapany suńǵaq boıyna quıylǵan, júzinen nur tamǵan aqsary aqyndy respýblıkanyń zaldary zor qoshemetpen qarsy alyp otyrdy. Onyń áýezdi maqamy, astarly óleńimen aıtyssúıer qaýymdy elitip áketetinin talaı kózimiz kórdi. Dýyldatyp qol da soqtyq. «Áıeboı!» dep álemniń bar shýaǵyn ile keletin ádetimen oblystyq radıo úıine bir bas suqqanynda, «Sháke, aıtys ekpin alyp ketti ǵoı. Shákirtterińizdi endi qaıda bastap barmaqshysyz?» degenimizge «Aıtys kerýeni alysqa barady. Álemdi aralaıtyn bolady. Al jetekshilik tizgindi ustaıtyn jigitter jetedi», dep edi marqum ózine tán keńpeıildikpen.
Maqalanyń basynda Shákeńniń bıshilik óneri týraly aıttyq. Keıin sóz ónerin qýyp, júıe basqa arnaǵa burylmaǵanda Mahmýd Esembaevtaı bolmasa da táýir bıshi bolaryna sóz joq deıdi zamandastary. Shákeńniń ol óneri sabaqsyz qalǵan joq. Súıikti nemereleriniń biri Almas Dildebaev atasynyń «bıshi bolý» armanyn oryndaǵandaı. Kásibı balet bıshisi. Máskeýde «Revoltat» balet ujymyn quryp, soǵan jetekshilik etedi. О́z balalary da ónerden quralaqan emes. Oryndalǵan áke armany degen osy.
Shynbolat shańyraǵynyń tútinin tútetip otyrǵan Araldan tapqan arýy Gúlsara birde: «Shynkeń jaıly jazylǵan estelikterdiń ózi bir kitapqa júk bolyp tur. Odan bólek bul kisige arnaǵan aqyndardyń arnaý óleńderi biraz jınalyp qalǵan. Solardyń da basyn qosyp kitap etip usynǵym keledi», degen bolatyn. Buǵan qosa Shynbolat murajaıyn kórsetý, taǵy basqa sharalardyń mejelenip turǵanyn bilgenimizde el azamattaryna degen rızashylyǵymyzdy jasyra almadyq. О́ıtkeni Shynbolat tálimi halqyna kerek tulǵa.
Aıtqadyr TILEÝOV,
jýrnalıst
