Qolbasshynyń qabiri
Shirik-Rabat mádenıetin zertteý jumystary 1946 jyly bastaldy. Syrdarııanyń ejelgi arnalary – Ińkárdarııa jáne Jańadarııa boıynda ornalasqan Shirik-Rabat mádenıetiniń eskertkishterine Balandy jáne Bábish-mola qalalarynyń da jatatynyn aıta ketken abzal. Al alǵash arheologııalyq barlaý júrgizilip, qazbalardyń alyna bastaýy 1950-60 jyldarǵa sáıkes keledi.
Eskertkish myqty qorǵanys júıelerimen qorshalǵan. Tóbeniń tómengi eteginde qazylǵan or bar. Búginde onyń tereńdigi bes metrge jýyq, eni 40 metr shamasynda. Odan shyqqan topyraqtan syrtqy dýal turǵyzylǵan. Saqtalǵan bıiktigi 3 metr, tarabyndaǵy eni 8-10 metrdi quraıdy. Dýal qalashyqty soltústikten jáne shyǵystan qorǵap turǵan. Bul jerde qala jurtyna qonystanýdyń birneshe kezeńi bolǵanyn atap ótken jón. Tóbeniń soltústik beti, ıaǵnı bıik jaǵy eń kóne bolyp esepteledi. Onda eki úlken oba men úsh bıik qabyrǵaly, dóńgelek pishindi qorshaýlar ornalasqan.
«Mádenı mura» baǵdarlamasynyń aıasynda Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty men Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti birlesip «Shirik-Rabat arheologııalyq ekspedısııasyn» qurdy. Jetekshisi – belgili arheolog Joldasbek Qurmanqulov. Olar eskertkishterdegi ár kezeńdi qamtıtyn birneshe nysanǵa qazba jumystaryn júrgizip keledi. Búginde 30-ǵa jýyq nysanda arheologııalyq zertteýler jasaldy. Olardyń keıbiri tolyq zerttelip bitse, endi basqalary áli qazylyp jatyr. Qazirgi biz astana bolǵan dep sanaıtyn Shirik-Rabat qalasynyń eldiń ordasy emes, úlken qabirstan, ıakı panteon bolǵanyn da osy ekspedısııa málimdep otyr.
Qazba barysynda buǵan deıingi qabirlerdiń eshbirine uqsamaıtyn kúrdeli qabir qurylysy shyqqan. Pishini tórtburyshty bul qabirdiń ishinen bir-birine uqsas batys jáne shyǵys laqattar tabylǵan. Laqattardyń arasy 3 metr shamasynda. Eki laqattyń aýzy da qam kesektermen jabylǵan. Aıta keterligi, batys laqat bóligi erte zamanda tonalǵan. Onyń aýzyna qalanǵan kirpish qaldyqtary, marqummen birge jerlengen buıymdar, adam súıekteri shashylyp qalǵan. Urylar asa qymbat zattardy alǵanymen, asa buzylmaǵany shyǵys laqaty. Uzyndyǵy 2,85 metr, eni 1,75 metrdi quraıtyn shyǵys laqattyń tóbesi kúmbez tárizdi. Onyń aýzyn japqan qabyrǵanyń bıiktigi eden deńgeıinen 165 santımetr bolsa, eni eki qam kesek qalyńdyǵyndaı. Laqat ishinen úsh adamnyń máıiti shyqty. Bastaryn ońtústikke qaratyp jerlengen olardyń shyǵys irgedegi ekeýi biriniń ústine biri qabattastyrylyp qoıylǵan. Sondaı-aq máıittermen qosa kómilgen buıymdar tabylǵan. Atap aıtqanda, batys bettegi jeke jatqan máıittiń sol jaq tusynan uzyndyǵy 1 metrden asatyn temir semser men beldiktiń qoladan jasalǵan japsyrmalary men toǵasy shyqqan.
Semserdiń romb tárizdi bolyp keletin jetesi men konýs sekildi baldaǵy qoladan quıylǵan. Máıittiń oń jaǵynan temir qanjardyń qaldyǵy alynǵan. Shyǵys bette eki máıit bir-biriniń ústinde jatyr dedik qoı, shamasy olar kıizge nemese kilemshege oralyp qoıylǵan. Astyndaǵy áıel adam, al ústindegi jasóspirim er balanyń máıiti. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, ol jerlengen batyrdyń kúńi men quly bolýy múmkin. Astyńǵy máıittiń belinen qaıys beldiktiń qaldyqtary men kıimderge japsyryp tigilgen altynnan, pastadan, injýden jáne asyl tastardan jasalǵan monshaqtar tabyldy. Máıitterdiń sol jaǵynda qurbandyq malynyń súıekteri, bas jaǵynan syrtynda parfıandyq jazý úlgisinde, sonymen qatar Esikten tabylǵan kúmis tostaǵandaǵy tańbalarǵa da uqsas jazýy bar qysh qumyra-kónek pen kúmispen qursaýlanǵan aǵash tostaǵannyń qaldyǵy shyqsa, al aıaq jaǵynda qyshtan jasalǵan shamdal jatqan. Sol sııaqty máıit mańynda altyn jiptermen ásemdelgen parsha tárizdi mata, aǵash zembildiń qaldyqtary bolǵan. Tabylǵan dúnıelerge qarap bul jerge saq taıpalarynyń áldebir qolbasshysy jerlengen dep tujyrym jasaýǵa bolady.
Ǵıbadathana ǵuryptary
Shirik-Rabatta tórt ǵıbadathanaǵa zertteý jumystary júrgizildi. Onyń birinde ólikti órteý, ekinshisinde jýyp, balzamdaý, úshinshisinde áıel músinine tabyný izderi anyqtalǵan. Sonyń ishinde mol jádigerler shyqqan bireýi bar. Tórt buryshty bolyp kelgen ǵıbadathananyń búgingi saqtalǵan bıiktigi 1,5 metrge, kólemi 20h20 metrge jetedi. Qabyrǵasy tik buryshty qam kesektermen turǵyzylǵan. Qurylys keramıkasynyń ishki beti pahsa bloktarynan órilgeni belgili bolǵan. Bul qabyrǵanyń ústi juqa sylaqpen sylanyp, aq túspen boıalǵan. Sylaqta qyzyl jáne qara tústi boıaýlardyń da izderi bar. Kezinde sýret salynǵan sııaqty. Ǵımarat tonalǵan. Soǵan qaramastan, odan birqatar qundy zattar alyndy. Atap aıtqanda, b.d.d. III-II ǵasyrlardaǵy Shirik-Rabat mádenıetiniń eskertkishterine tán qysh ydystardyń, temir jebeniń synyqtary, altyn japsyrmalar, aǵash qaldyqtary jáne ellınızm dáýirine jatatyn eki ydys tabyldy. Gıpsten jasalǵan mundaı ydystar Jerorta teńiziniń boıyndaǵy elderde keń taralǵan. Sol jaqtan ákelingen deýge bolady. О́ıtkeni ekeýiniń de ıyǵynda kóne grek alfavıtimen jazylǵan jazý saqtalǵan.
– Jazýdy oqyǵan reseılik ǵalymdar ony osy ydysqa quıylǵan balzamnyń aty dep anyqtady. Balzam Afrıka qurlyǵynda ósetin aǵashtan jasalǵan. Negizinen múrdeni o dúnıege jóneltý kezinde paıdalanǵan. Ol, ásirese kóne Mysyrda keń qoldanylǵan, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Ázilhan Tájekeev. Sonda Syrdyń boıyn meken etken saqtardyń Afrıka elderimen baılanysy bolǵany, máıitti balzamdaý tásilin meńgergeni osydan ańǵarylmaı ma? Ǵajap, á?!
«Biz júrgizgen zertteý jumystary Araldyń shyǵys betin b.d.d. I myńjyldyqta meken etken qalyń eldiń tarıhyn ár kezeńmen anyqtap, materıaldyq, rýhanı mádenıetiniń deńgeıin bilýge múmkindik bereri anyq. Osy qazba jumystarynyń nátıjesinde adamdardyń qalashyqta birneshe márte qonystanǵandyǵy anyqtaldy. Eki bekinis qamaly men qorshalǵan, aýmaǵy 40 gektardan astam jerdi alyp jatqan eskertkishtiń soltústik bóligindegi qurylystar b.d.d. IV-II ǵasyrlarda turǵyzylsa, al bıiktigi 4 metrge, eni 4,5 metrge jetetin myqty bekinispen qorshalǵan ońtústik bóligi mońǵol shapqynshylyǵyna deıingi damyǵan orta ǵasyrlarda, ıaǵnı, H-HII ǵasyrlarda paıda bolǵan. Sonda oǵyz taıpalary myń jylǵa jýyq ýaqyt tynysh jatqan saqtardyń panteonyna aınalǵan Shirik-Rabattyń ústine qala salǵan. Shirik-Rabattyń kólemi úlken bolǵandyqtan olar tek qurylystyń jartysyn paıdalanǵan. Orta ǵasyrlarda kelgen halyq bekinisti qamal ishinde bıiktigi 15-20 metrge jetetin obalar men ǵıbadathanalardy qaraýyl tóbeler nemese bekinisti munaralar retinde paıdalanǵan», deıdi ekspedısııa jetekshisi Joldasbek Qurmanqulov.
Olaı bolsa, búginde biz astana sanap júrgen Shirik-Rabat panteon bolǵan dep tujyrym jasaýǵa tolyq negiz bar sııaqty. Arada myń jylǵa jýyq ýaqyt ótkende oǵyzdar onyń ústine qala salǵan. Sol sebepti de Shirik-Rabatty qala atap ketken. Ekspedısııa músheleriniń zertteýi osylaı dep otyr. Negizsiz emes tárizdi.
Jalpy alǵanda, Shirik-Rabat qalashyǵynyń óńirdegi strategııalyq mańyzy zor bolǵan. Ol – Ámýdarııa men Syrdarııanyń aralyǵyndaǵy kerýen joldarynyń túıisken jerinde ornalasqan. Qala Baktrııa, Parfııa, Qosózen aralyǵyndaǵy memlekettermen jáne Mysyrmen saıası jáne saýda-sattyq baılanysta bolǵan. Tabylǵan jádigerler b.d.d. I myńjyldyqta ómir súrgen taıpalardyń iri rýhanı-ákimshilik ortalyqtary bolǵanyn, bedeldi rý nemese memleket basshylary ómir súrgenin, sonymen qatar abyz, áskerbasylar sııaqty satylarǵa bólingenin kórsetip otyr. Kólemdi de kúrdeli qala qurylysy onyń tóńireginde qonystanǵan eldiń sanynyń kóp bolǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. Jáne bul jumystarǵa jaýgershilikte qolǵa túsken tutqyndar men jaldamaly jumysshylar eńbegi paıdalanylǵanynan habar beredi.
Bábish-mola astana ma?
Shirik-Rabatty astana bolmaǵan dedik. Sondaı-aq bul jerde úlken taıpalardyń ómir súrgenin, olardyń basshylary bolǵanyn, áldi áskermen jasaqtalǵanyn aıttyq. Osyndaı qurylymnyń astanasy bolmaýy múmkin emes qoı endi. Onda olardyń ortalyǵy qaı jer?
Qarmaqshy aýdanynyń Kómekbaev aýylynan ońtústikke qaraı 47 shaqyrym jerde Bábish-mola deıtin eski qalanyń orny bar. Ǵalymdar Shirik-Rabat osy ólkeni mekendegen saq taıpalarynyń dinı-rýhanı ortalyǵy bolsa, onda Bábish-mola birneshe myńdaǵan adam qonystanǵan iri ortalyǵy nemese astanasy bolǵan dep boljam jasap otyr. Bábish-mola eskertkishteriniń ózi eki bólikten turady. Jańadarııa saǵalarynyń arasynda ornalasqan qala men ǵıbadathananyń kólemi endik baǵytta 40 shaqyrym jáne merıdıandyq baǵytta 15-20 shaqyrymǵa deıin sozylyp jatyr.
«Bábish-mola qalashyǵy – bekinisti dýaldarmen qorshalǵan qonys orny. Onyń soltústik bóliginde pishini sharshy sıtadel ornalasqan, qabyrǵalary pahsadan salynǵan, shyǵys bóliginiń ortasynda jáne buryshtarynda shaǵyn sheńberli munaralary bar. Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedısııasy júrgizgen qazba jumystarynyń nátıjesi boıynsha bekinisti qamal birneshe qurylys kezeńderinen turatyndyǵy, olar b.d.d. IV-II ǵasyrlarǵa sáıkes keletini anyqtalǵan. Bábish-mola oazısindegi eldi mekender de osy kezeńmen merzimdeledi», deıdi Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ «Arheologııa jáne etnografııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Ázilhan Tájekeev. Bylaısha aıtqanda, Bábish-mola qalanyń barlyq ólshemderine sáıkes keletin iri ortalyq. Onda adamdar ómir súrip, sharýashylyqpen aınalysqan. Sonymen qatar qalanyń janynda ǵıbadathana da ornalasqan. Al Shirik-Rabatta panteonnan basqa halyq ómir súrdi deıtin dálelder joq.
Bábish-mola ǵıbadathanasy qaladan batysqa qaraı 200 metr jerde ornalasqan. Kólemi – 21h21 metr, bıiktigi – 7 metr. Ǵımarattyń jospary sımmetrııaly. Dál ortadan qıylysqan tóbesi balqy etip jabylǵan. Dáliz jerleý kameralaryna bólip tur. Bólmelerdiń ishki qabyrǵalary alebastr aralas sylaqpen sylanǵan. Jerleý dástúri barysynda ólik jaı edenniń ústine nemese sýfaǵa qoıylǵan, sonymen birge baılar múlikterimen qosa jerlengen. Qansha jerden tonalsa da altyn japsyrmalar, syrǵalar, monshaqtar jáne basqa da buıymdar qalǵan. Ǵıbadathanadan tabylǵan keramıkalar qala qurylysyna paıdalanǵan zattarǵa uqsas keledi. Kesene b.d.d. IV-II ǵasyrlarda salynǵan degen boljam bar. Bábish-molany teksere kele, ǵalymdar saq taıpalarynyń astanasy osy ara dep topshylap otyr.
Shirik-Rabat eskertkishinen shyǵysqa qaraı 40 shaqyrym jerde Balandy qalasy ornalasqan. Bul qalany 1959 jyly Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedısııasy ashyp, zerttegen. 2006 jyldan Shirik-Rabat arheologııalyq ekspedısııasy qaıta zerttep, geografııalyq koordınattaryn anyqtap, sýretke túsirdi. 2007 jyly qyryq jylǵa jýyq úzilisten soń Balandy eskertkishinde turaqty arheologııalyq qazba jumystary bastaldy.
Balandy bekinis qonysy tikburysh pishindi, aýmaǵynyń ólshemderi 80h130 metr, qam kesekterden turǵyzylǵan qabyrǵamen qorshalǵan. Bekinis qabyrǵalarynda eki munara saqtalǵan. Olardyń bıiktigi – 3 metr. Qabyrǵalar men munaralarda atys oıyǵy salynǵan, qamalǵa kiretin qaqpa soltústik-batys qabyrǵada ornalasqan. Qamal jekelegen úılerden turatyn qonysqa jalǵasyp ketken, onyń betki qabatynda qysh ydys fragmentteri men kvarsıt synyqtary shashylyp jatyr. Úılerdiń arasynan qonysty soltústik jáne soltústik-batystan sýlandyryp jatqan kishigirim kanaldan bastaý alatyn aryqtardyń qaldyqtary anyqtaldy. Kanaldyń uzyndyǵy 2,5 shaqyrym, eni 2,5 metrden aspaıdy. Balandy qamaly Aral mańynyń ýrbanızasııa prosesi men shahar sharýashylyǵynyń qalyptasýynan málimet beretin antıkalyq mádenıettiń etalondy eskertkishi dep sanaıdy ǵalymdar.
Balandy kesenesi bekinisten shyǵysqa qaraı bir shaqyrym jerde jatyr. Kúmbezdi qurylys osy ýaqytqa deıin Orta Azııanyń antıkalyq kezeńiniń arhıtektýrasynda belgisiz bolyp keledi. Al munda úlken kúmbezdi ǵımarat bar. Sol nysanǵa taǵy jeti kishkene bólmeler japsarlasa salynǵan. Olardyń da tóbesi kúmbezdelgen. Ǵalymdar bul ǵıbadathanany b.d.d. IV ǵasyrǵa jatady dep topshylaıdy. Mundaı kúmbezdi ǵımarattar Rım arhıtektýrasynda kezdesedi. Olardyń salynýyn b.d.d I ǵasyr dep belgileıdi. Olaı bolsa, Balandydaǵy kúmbezdi qurylys Rım ımperııasynan buryn paıda bolǵan deýge ábden bolady.
Babadan qalǵan bekinis
Shirik-Rabat, Bábish-mola, Balandy qonystarynyń arasy egistik alqaptarmen jáne aýyldarmen jalǵasyp jatyr. Olardy batystan, ıaǵnı Horezm jaqtan qorǵaıtyn Shirik 3, Qarabas qala áskerı bekinisteri bolǵan. Al soltústik tusynan, ıakı Batys Qazaqstan men Ortalyq Qazaqstan jerlerin meken etken kóshpeli taıpalardan týyndaıtyn qaýipten saqtaný úshin Qabyldyń qorǵany men Alyptyń qorǵany sııaqty áskerı qamaldar turǵyzylǵan. Bul qalalardyń áskerı-ınjenerlik jáne arhıtektýralyq-qurylystyq tásilderinde horezmdik mádenıetiniń áseri anyq baıqalady. Horezmniń saqtar mádenıetine yqpaly keramıkalyq óndiris salasynan da kórinedi. Desek te, jergilikti dástúr de basymdyqqa ıe.
Ondaǵy áskerı bekinis júıelerin anyqtaý maqsatynda Shirik-Rabat qalasynyń, Balandy bekinisiniń jáne Qabyldyń qorǵanynyń dýaldaryna qımalyq qazbalar salynǵan bolatyn. Nátıjesinde, qamaldardyń salyný ádisteri men merzimderi anyqtaldy. Osy zertteýlerdi jalǵastyrý maqsatynda Shirik-Rabat qalasynan batysqa qaraı 9,5 shaqyrym jerde Jańadarııanyń oń jaǵalaýynda ornalasqan Qarabas qala bekinisinde zertteý júrgizildi. Eskertkishti 2006 jyly «Shirik-Rabat arheologııalyq espedısııasynyń» barlaý otrıady anyqtap, ólshemderiniń jobasyn, sıpattamasyn jáne shamamen ómir súrgen kezeńin anyqtady. Bekinis tórtburyshty, shyǵys qabyrǵasynyń uzyndyǵy – 130 metr, batys bóligi – 105 metr, soltústigi men ońtústigi 40 metrge teń. Qabyrǵasynyń qalyńdyǵy – 2-2,5 metr, bıiktigi – 1,5-2 metr. Jeti bekinisti munaralary saqtalǵan. Ońtústik-shyǵysy men ońtústik-batys buryshynda qurylystyń izderi anyq baıqalady. Osy eki qurylystyń ortasynda bekinistiń negizgi qaqpasy bolǵanǵa uqsaıdy. Shyǵys qabyrǵasyndaǵy eki munarada jebe atýǵa arnalǵan oıyqtary saqtalǵan. Syrtqy kórinisteri boıynsha Balandy bekinisine uqsaıdy.
Bul áskerı bekinisti Shirik-Rabat mádenıetiniń ókilderi salǵan jáne olardyń negizgi qyzmeti osy aımaqty qorǵaý bolǵan. Qamaldardyń geografııalyq ornalasýynyń ózinde mán jatyr, olar Shirik-Rabat oazısiniń batys jáne soltústik shekaralarynda ornalasqan.
Shirik 3 jáne Qarabas qala bekinisteriniń Shirik-Rabatqa qarama-qarsy, ıaǵnı Jańadarııanyń oń jaǵalaýynda ornalasýy olardyń ózennen ótetin port qyzmetin de qosa atqarýy múmkin degen oıǵa jeteleıdi. Bul qamaldar Aleksandr Makedonskııdiń Orta Azııaǵa joryǵymen baılanysty bolýy da múmkin deıdi ekspedısııa músheleri.
Shirik-Rabat, Bábish-mola, Balandy qalalary men qamaldar, olardyń arasyn jalǵap jatqan aýyldar, iri sharýashylyqtardyń izderi bul arada úlken mádenıettiń bolǵanyn aıǵaqtaıdy. О́rkenıetti ómirdiń qalyptasqanyn kórsetedi. Al Shirik-Rabat pen Bábish-mola qalalarynyń qaısysy astana bolǵanyn ǵalymdar aldaǵy ýaqytta áli de naqtylaı túsedi degen oıdamyz.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy
