Daqpyrttyń túbinde negiz joq

Májilistiń sońǵy otyry­syn­­da mádenıet salasy úshin ma­­ńyz­dy zańdardyń biri tal­qyǵa usynylyp, maquldandy. Bul zań 1970 jyly IýNESKO qabyl­daǵan konvensııany ra­tı­fıkasııa­laýdy qarastyrady. Osy ýaqytqa deıin 119 memleket ratıfıkasııa­laǵan bul kon­vensııaǵa Qazaqstan, Túrki­men­stan jáne Latvııa ǵana qo­syl­mapty. Baıandama jasaǵan Má­de­nıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed bizdiń elimiz bul konvensııaǵa osydan 10-15 jyl buryn enýi kerek edi dep, biraq osy ýaqytqa deıin nege sozy­lyp kelgen sebebin bilmeıtinin aıtty. Sonymen, bul konvensııa neni kózdeıdi degenge keleıik. Alysqa barmaı-aq onyń «Máde­nı qundy­lyq­tardy zańsyz ákelýge, áketýge jáne olarǵa menshik quqyǵyn berýge tyıym salý men olardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan sharalar týraly» degen ataýyn aıtsaq ta onyń kózdegen maqsaty kóri­nip turǵandaı. Demek, mádenı qun­dy­lyqtarǵa jatatyn dúnıe­lerdiń qoldy bolýy­na álemdik kólemde tosqaýyl qoıatyn osyn­daı izgi nıetti konvensııany nege ratıfı­kasııalamasqa? «Atalǵan qujat mádenı qun­dy­lyqtardy urlaýdan, zańsyz tasymaldaýdan ony qorǵaý men zańdy ıesine qaıtarý shara­laryn aıqyn­daıdy. Konven­sııa­ǵa sáıkes mádenı qundy­lyq­­tarǵa arheologııa, ádebıet, óner men ǵylym­ǵa qatysty dúnıeler jatqyzy­la­dy», dedi mınıstr óziniń sózinde. Sonymen birge, olarǵa belgili tulǵaǵa qatysty zattar, arheologııa jańa­lyq­tary, sırek qoljaz­balar, kóne kitaptar jáne jasal­ǵanyna 100 jyldan artyq ýaqyt ótken tıyn­dar, mórler, jıhazdar já­ne t.b. zattar jatady eken. KSRO kezinde ortaq úı, ortaq qazan degendi syltaýratyp, res­pýb­lıkamyzdyń barlyq qıyr­larynan tabylǵan mádenı qun­dy­lyqtar Reseı­diń murajaılary men kórmelerin kórkeıtýge ta­sylǵan edi ǵoı. Sonyń ishinde Taıqazan sekildi jádigerler de О́zbekáli Jánibekov sııaqty ta­bandy qaıratkerlerdiń orasan kúsh salýymen zorǵa qaı­taryl­ǵany belgili. Osyndaı qundy dúnıeler Reseı murajaılarynda áli de kóp. Myna zań kúshine engennen keıin olardy qaıtarýǵa múmkindik týa ma degen suraq qoıyl­dy mınıstrge. 1991 jyly respýblıkalar KSRO-dan enshisin alyp, óz aldyna táýel­siz el bolǵan­daryn­da sol kezeńde óz aýmaq­tarynda qalǵan dúnıe­ler­diń bárine, so­nyń ishinde mádenı qundy­lyq­tarǵa da menshik ıesi bolyp ta­bylady degen sheshim qabyl­danyp, zań kúshi bar ortaq qujat qabyl­danǵan bolatyn. Son­dyq­tan, sol kezeńde Reseıdiń Er­mıtaj, «Orýjeınaıa palata», «Orys mýzeıi», t.b. mýzeı, kórme­lerinde qalǵan qundylyq­tar­dyń bári Reseıdiń menshigi bolyp tanyldy. О́kinish­ke qaraı, ulttyq qundylyqtarymyzben qa­tar, Sho­qan Ýálı­hanov sııaqty qaırat­kerleri­miz­diń jeke basyna qatysty dúnıe­lerge deıin Re­seı­diń menshigi bolyp ketti. Olardy endi qaıtarý ońaı emes. Myna zańmen de olar qaıtaryl­maıdy. Tek táýel­sizdik alǵannan keıingi kezeńde syrtqa ketken dúnıe­lerdi ǵana qaı­tarýǵa osy zań múm­kinshilik týdyrady degen jaýap berildi. Máseleniń bári túsinikti bo­lyp, talqylaý qorytyn­dylanyp kele jatqan tusta depýtat Amangeldi Momyshev Reseıge áketip, bermeı qoıdy dep qazaq bala­synyń báriniń muńyna aınalǵan Kenesary hannyń bas súıegin qaıtartý jaıyn jarq etkizdi. Bul máseleni Muhtar Abraruly túbe­geıli zerttep, anyq-qany­ǵynyń bárin biledi eken. Tipti Elbasy N.Nazarbaevtyń ózi de osy máse­lege nazar aýdaryp, kezinde mınıstrge han Keneniń bas súıegin tabý týraly tapsyrma bergen kórinedi. Sonymen... mınıstrdiń jaýa­by­na keleıik. Kenesarynyń bas súıegi anda jatyr, mynda tur degen daqpyrttar 90-shy jyl­dar­dan bastap aıtyla bastady. Meniń ony izdemegen jerim joq. Orynbor, Omby, Kýnstkamera, Etnografııalyq mýzeı, tipti anda-mynda bolýy múmkin degen usynys­tardyń birde-bireýi eskerýsiz qalmaı, tekserildi. Tipti, Qyrǵyzstannyń Toqmaq qalasy­nyń túbinen bir derek shyǵyp qalmas pa eken dep arheolo­gııa­lyq qazba jumystaryn da júr­gizdik. Eshbir jerde, sonyń ishinde Reseıdiń birde-bir mýzeıi men qoımalarynda «mynaý Kene­sarynyń basy» dep tirkelgen qu­jat bolǵan emes degen túbe­geıli jaýap berildi. Bul kóp qazaqtyń kóńilin kópten beri kúpti etip júrgen másele edi. Kene­sarynyń basyn óz kózimizben kórdik, «Golova kırgızskogo sýltana-býntarıa Ke­ne­sary» degen jazýy bar eken degen daqpyrtty taratyp jibergender kózi tiri bolsa osydan keıin ne aıtar eken. Jaqsybaı SAMRAT.