Qaı zamanda qaı qoǵamda bolsyn sýdyń tilin bilgen adam qadirli, qurmetti, syıly bolǵan. Sondyqtan da halyq: «Sýdyń tilin bilgen utady, sýdyń tilin bilmegen qurtady» dep beker aıtpaǵan. Ertede jer men sýdyń tilin biletin adamdardy murap dep ataǵan. Murap – halyqtyń asyraýshysy. Murap – sýdyń qalaı qaraı aǵatynyn, qandaı mólsherde, qandaı deńgeıde, qandaı jyldamdyqpen aǵatynyn ólsheý quraldarynsyz-aq biledi. Ol osynyń bárin oqymaı, toqymaı Allanyń bergen erekshe qasıetiniń, tabıǵı talantynyń arqasynda biledi, boljaı alady. Sondyqtan sýarmaly eginshilikti damytý máselesinde bilikti mamandardyń tájirıbesin zerdeleý mańyzdy. Osyndaı daryndy adamnyń biri Syr muraptarynyń atasy Qasymbet ahýnnyń uly Nurtaza aqsaqal bolǵan.
Qudaıǵa shúkir, osy muraptyq dástúr óziniń jarasymdy jalǵasyn taýyp, keńes dáýirinde Qazaqstanda Nurtaza atamyzdyń jańa zamandaǵy, jańa deńgeıdegi ári oqyǵan, ári toqyǵan bir shoǵyr muragerleri men shákirtteri ósip shyqty. Olar Syr boıynda sýarmaly egin sharýashylyǵyn qalyptastyrýda, jerdi ınjenerlik júıege keltirýde erekshe eńbek etti. Solardyń taban eti, mańdaı teriniń arqasynda Qazaqstannyń sýarmaly aımaqtary baılyq pen dáýlettiń kózine aınalyp, halqy ósip órkendedi, kóktep kógerdi.
Olar elimizge belgili qaıratkerler – Mustahım Yqsanov, Sultan Sársenbaev, Ábýbákir Tynybaev, Erık Gýkasov, Shaımerden Bákirov, Vıktor Gongarov, Narıman Qypshaqbaev, Baltabaı Sársenov, Romald Kovalevskıı, Alekseı Antıpov, Alekseı Kıselev, Ǵafar Mýrzalıev, Erjigit Bozǵulov, Sabyr Arystanbaev, Eltaı Quttybaev, Álimbet Japparhanov, Ábdimanap Qutjanov, Mádelhan Nálibaevtar.
Osy aty atalǵan ardaqty azamattardyń árqaısysynyń ózi jóninde, ómiri jóninde, ónegesi jóninde, mamandyǵy, iskerligi, uıymdastyrýshylyǵy, azamattyǵy, qajyrlylyǵy, qaıratkerligi jóninde keńinen áńgime qozǵaýǵa ábden bolar edi. Biraq oǵan bir maqala aıasynyń tarlyq eteri sózsiz. Sondyqtan men osy asa úlken qurmetpen aty atalǵan azamattardyń dúnıeden ozǵandarynyń máńgilik rýhyn, tirileriniń abyroıy men ataǵyn, eren, jasampazdyq eńbekterin betke ustaı otyryp, báriniń atynan Sabyr Arystanbaev jóninde bir úzik syr shertýdi jón kórdim.
Sákeń óziniń tereń bilimin, biligin, mol tájirıbesin, iskerlik qadir-qasıetin, uıymdastyrýshylyq qabilet-qaýqaryn, tabıǵı talantyn, jasampaz eńbegin, bar sanaly ómirin sýǵa, sý sharýashylyǵyn órkendetýge qaltqysyz arnaǵan azamat.
Halyq: «Adamnyń sýsyz kúni joq, sýdyń ony aıtatyn tili joq» deıdi. Sákeń óz zamanynda sýdyń tilin, sýdyń syryn, sýdyń zaryn, sýdyń muńyn, sýdyń qasıetin tereń túsinip, sýdyń izdeýshisi, sýdyń joqtaýshysy, sýdyń suraýshysy, sýdyń qoldaýshysy, sýdyń saqshysy, sýdyń shyraqshysy, sýdyń shejireshisi, tarıhshysy, taǵdyrshysy bola bildi.
Eńbek – álemniń ámirshisi bolsa, Sákeń eńbektiń ámirshisi boldy, sýdyń tamyrshysy boldy. Sákeń Arystanbaev arystandaı aıbatty, jolbarystaı qaıratty, atynan at úrketin, susymen, qas-qabaǵymen, qajyr-qaıratymen kimdi de bolsa yqtyratyn, kimdi de bolsa buqtyratyn, kimdi de bolsa sendiretin, kimdi de bolsa kóndiretin azýly, aýzy da, qoly da batyl, batyr basshy edi. Halyqqa onyń keıde sypyrtyp jiberetini, jer silkinter aıqaıy jurttyń aınalaıynynan kem áser etpeıtin. О́ıtkeni onyń artynda adaldyq pen ádildik jatatyn, zili, zapyrany, zalaly joq bolatyn, tek ortaq istiń múddesine ǵana baǵyttalǵan aıqaı.
Átteń, búginde Sákeń tiri bolǵanda sýdyń tabıǵaty, taǵdyry, tarıhy, syry, qyry, qupııasy, ótkir, ómirsheń, taǵdyrly máseleleri jóninde tereńirek, keńirek, ishek-qarnyn aınaldyryp, shyraıyn shyǵaryp aıtar edi, jazar edi. Joǵaryda aty atalǵan azamattardyń jasampazdyq, janqııarlyq eńbeginiń arqasynda Qazaqstanda 1,5 mln gektar sýarmaly jerler ıgerildi. 100 myń shaqyrym kanaldar men qashyrtqylar qazylyp, 500 myń ınjenerlik gıdrotehnıkalyq nysandar salyndy. Sonyń nátıjesinde respýblıkanyń maqta, kúrish, qant qyzylshasy túgeldeı, kókónistiń, jemis-jıdek, baý-baqshanyń, kartoptyń, tehnıkalyq daqyldardyń 80 paıyzy osy sýarmaly jerlerge ornalasqan. Osynshama baılyqty elimizdiń altyn qory dep ataıdy.
Altyn qor dese degendeı, kúrish kólemi men óniminiń eselep ósýi oblysymyzdyń ekonomıkasyn qarqyndy damytyp, halyqtyń hal-ahýalyn, turmysyn túbegeıli jaqsartty. Aq kúrish halqymyzǵa baq ta, ataq ta, abyroı da, yrys-bereke de boldy. Mine, osy baılyqtyń, baqyttyń avtory da, akteri de aınalaıyn, Qyzylordanyń joqtan bar jasaıtyn eńbekqor, beınetqor halqy, myńdaǵan jer, sý mamandary, isker, talantty, uıymdastyrýshy, joǵaryda aty atalǵan basshylardyń bir shoǵyr toby ekendigine eshkimniń de daýy joq dep oılaımyn. Sol jyldary oblysta atqarylǵan osyndaı ıgilikti, izgilikti qyrýar jumystardyń basy-qasynda, bel ortasynda 50 jyldaı Qyzylordanyń topyraǵynan tabany taımaı qosshy da bolyp, basshy da bolyp Sabyr Arystanbaev júrdi.
Joldasyńnyń kim ekenin aıt, men seniń kim ekenińdi aıtaıyn degendeı, Sabyr Arystanbaevtyń zamandastary, taǵdyrlastary, tamyrlastary, qanattastary, murattastary, úzeńgilesteri, áriptesteri, joldastary, dostary joǵarydaǵydaı elge, halyqqa belgili, tuǵyrly, turpatty tulǵalar boldy. Sákeń osy irilerdiń ishinde iri edi, shoqtyǵy bıik, shoqpary zildeı marqasqalardyń, qaıtpas qara narlardyń biri edi. Osy jaqsylardyń ortasynda Sákeńniń oıyp alǵan ózine laıyqty, abyroıly orny boldy, bári de ony qurmettedi, tyńdady, syılady, eskerdi, eseptesti, árdaıym aqyldasyp, arqa súıeıtin, mańdaı da, taban da tireıtin edi.
S.Arystanbaev eshqashan, esh jaǵdaıda, eshkimniń aldynda da dizesi dirildep búgilmegen, súrinbegen, jyǵylmaǵan, basy ıilmegen, keýdesin eshkimge bastyrmaǵan, tóbesine eshkimdi shyǵarmaǵan, eshkimniń qas-qabaǵyn baqpaǵan, eshkimniń tabaldyryǵyna tabynbaǵan, eshkimniń aldynda jalpaqtamaǵan, jelpildemegen, jaýtańdamaǵan, basynan bir sóz asyrmaǵan, «Malym janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy» qaǵıdasy ómiriniń bas kredosy bolǵan, ar men namystan jaralǵan azamat.
Iá, Sákeń minezdi azamat boldy. Minezsiz basshy, azýsyz arystan sııaqty. Ondaı adam úlken, aýqymdy, jaýapty istiń basynda bola almaıdy. Ásirese, taǵdyry sýǵa, sýarmaly jerge tańylǵan bizdiń elge, qalaǵa, aýdandarǵa, toqsannyń ústindegi sharýashylyqtarǵa, 250-diń ústindegi eldi mekenderge qaı zamanda da bolmasyn jetpeı jatatyn sýdy qyldaı bólip jetkizip berý qıynnyń-qıyny, qııamettiń-qııameti, ol ekinin biri, egizdiń syńary túgili, myńnyń qolynan da kele bermeıtin asa aýyr jumys. Sol zamanda qandaı da bir óndiristik, turmystyq taýarlardy, múlikti, tamaqty, kıimdi, tehnıkany, qosalqy bólshekterdi tabý, bólý, halyqqa jetkizý ońaı sharýa emes edi ǵoı.
Ońaı bolsa, oblystyń saýda uıymdaryna kelgen qundyz qulaqshynǵa deıin oblystyq partııa komıteti bólmes edi ǵoı.Al sý bólýdiń jóni tipten bólek, kimniń de bolsa qulashy jetip, ýysyna syıa bermeıtin kúrmeýi kúrdeli, qıyn másele.
Ol jyldary árbir 5-7 jyl saıyn qýańshylyq bolatyn. Eki aǵaıyndy adamnyń birin-biri kórmesteı bolyp sýǵa talasqanyn, keńshar agronomyn kúrishshiniń ketpenmen shaýyp tastaǵanyn, kanaldary ortaq brıgadırlerdiń, sharýashylyq, aýdan basshylarynyń sý úshin talaı ret aıtysyp-tartysqanyn, urysyp-keriskenin, jaǵa jyrtysqanyn, «saǵadaǵy sý ishedi, aıaqtaǵy ý ishedi» degendeı, qurǵaqshylyq jyly oblysta sýdyń aıaǵyna ornalasqan Qazaly aýdanynyń kúrishi túgeldeı kúıip ketip, aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, elimizdiń ardaqty azamaty Qaztaı Ábýovtiń oblystyq partııa komıteti plenýmynyń minberinde turyp jylaǵanyn da kórdik.
Mine, osyndaı aýyr, taǵdyrly, sheshýshi, ómirsheń máselelerdiń sheshilýi túptiń- túbinde bilimdi de, bilikti de, isker de, adal da, ádil de, aýzy dýaly, sózi pátýaly, «erdiń qunyn eki aýyz sózben sheshken» baıaǵynyń ádil bılerindeı Sabyr Arystanbaevqa baryp tireletin.
Jylda mamyr aıynyń basynan tamyzdyń ortasyna deıin kúrishtiń sýy tartylǵansha búkil sý paıdalanatyn eldiń, halyqtyń, barlyq dárejedegi basshylardyń nazary, syıy, qurmeti S.Arystanbaevtyń ústinde bolatyn. «Mamyrdan tamyzǵa deıin Sáke, Sáke, Sáke bolamyn. Sodan keıin meni umytady, kelesi jyly kúrish ekpeıtindeı. Osy jurt qyzyq-eı», dep ázildeıtin edi jaryqtyq.
Sondaı-aq Sabyr Arystanbaevtyń eldiń esinde qalǵan erlikke para-par taǵy bir baǵa jetpes eńbegi bar. Ol sol zamanda ınjenerlik júıege keltirilgen jerler men birneshe myńdaǵan gıdrotehnıkalyq nysandardyń sapasyna baılanysty másele. Jasyratyn nesi bar, ol zamanda qaı salada bolsyn aptalyq, aılyq, toqsandyq, jyldyq jospar, sosıalıstik mindetteme ústine mindetteme degender boldy. Ony ólseń de, tirilseń de, shyn bolsa da, ótirik bolsa da, qaıtseń de oryndaýyń kerek. Bul – sol zamannyń, sol qoǵamnyń tártibi.
Stýdentke emtıhan aldynda bir kúnniń jetpeıtini sııaqty, qurylysshylarǵa da árdaıym bir kún jetpeı jatatyndyǵy ómir shyndyǵy. Osy tusta jospardy, mindettemeni oryndaý maqsatynda tómennen de, joǵarydan da ótinishter, usynystar, tapsyrmalar da bolyp jatatyny bar. Sońǵy qoldy, sońǵy núktesin qoıatyn Sabyr Arystanbaev. Eger sol tusta oblystyq sý sharýashylyǵynyń basynda Arystanbaevtaı bedeldi, abyroıly, aıbatty, kimge de bolsa bolmaıdy dep aıta alatyn bastyq bolmaı, tiske jumsaqtaý, tilalǵysh, qol bala bastyq bolǵanda oblystyń qyrýar qurylysynda sapa bolar ma edi, álde bolmas pa edi?
Qazaqta attyń jaqsysyn qazanat deıdi, jigittiń jaqsysyn azamat deıdi. Sabyr Arystanbaev naǵyz azamat edi. Perishteń bolmasa, pendeń osyndaı-aq bolsyn.
Seıilbek ShAÝHAMANOV,
Qyzylorda oblystyq
ardagerler kenesiniń tóraǵasy
