Jalpy, bul indetke qarsy zań qabyldaýdan da, Úkimettik otyrystar men jahandyq jıyndar ótkizýden kende emespiz. Biraq sybaılas jemqorlyqtyń tamyryna túbegeıli balta shabyldy deýge áli erterek.
Qylmystyń eń aýyr túri – ekonomıkalyq qylmys, onyń ishinde sybaılas jemqorlyq. Soǵan sáıkes bul qylmysqa qarsy qoldanylatyn jaza da qatal bolýǵa tıis. Osydan birneshe jyl buryn issaparmen Qytaıda bolǵanda, Shanhaı qalasynda salynǵan bıik qos munaranyń bireýin syrt kózden qalqalap, kók jamylǵymen jaýyp tastapty. Biz jol bastaýshymyzdan munyń sebebin suraǵanymyzda, bul qurylys nysanynda órt bolǵanyn, órt kezinde avtomatty túrde iske qosylyp, sý shashatyn júıeniń istemeı qalǵandyǵyn aıtty. Teksere kelgende, órt bolǵanda sý shashatyn bul júıege bólingen aqshanyń qurylys nysanyn salý barysynda jemqorlyqtyń qurbany bolǵany anyqtalyp, oǵan qatysty uıymdardyń jeti laýazymdy basshysy tutqyndalyp, ekeýi ólim jazasyna kesilipti. О́te aýyr jaza eken dep, biz jaǵamyzdy ustadyq. Biraq basqa qyrynan alyp qaraǵanda, birjarym mıllıardqa jýyq halqy bar memleket úshin adamzatpen qosa jasasyp kele jatqan, órkenıetti damyǵan elderdiń ózi «tamyryna balta shaba almaı» otyrǵan sybaılas jemqorlyqpen basqasha qandaı tıimdi kúres joly bar?
Qylmysqa tosqaýyl qoıý joly – jaza. Týra joldan taıyp, qoǵamǵa qııanat jasaǵandardy túzeýdiń, shekten shyqqan tártip buzýshylyqty aýyzdyqtaýdyń basqa tıimdi jolyn adamzat áli oılap tapqan joq. Endeshe elimizdiń erteńine qaýip tóndirip, kúnnen-kúnge órship bara jatqan sybaılas jemqorlyqtyń jazasyn kúsheıtý kerek edi. Osydan eki-úsh jyl buryn Parlament Qylmystyq kodekstiń 10-shy babyna ózgerister men tolyqtyrýlar qabyldady. Onda ekonomıkalyq qylmys jasaǵandardyń jazasy birshama jeńildetildi. Iаǵnı bul saladaǵy keıbir qylmys túrleri boıynsha bas bostandyǵynan aıyrý jazasy úlken kólemde aıyppul salý jazasymen aýystyryldy. «Túıeni túgimen» jutatyn jemqorlar úshin bul «aspannan suraǵandy jerden bergenmen» birdeı boldy. Máselen, osy zań qabyldanýy muń eken, óte kóp kólemde para alyp, qylmystyq jazaǵa tartylǵan Qazaqstan Respýblıkasy Tabıǵı monopolııany retteý jónindegi agenttiktiń burynǵy tóraǵasy Murat Ospanov sot sheshimimen 1 mıllıard 101 mıllıon teńgeden astam aıyppul tólep, jazadan bosap shyǵa keldi.
Ol – ol ma, «qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresiń» demekshi, mıllıon AQSh dollary kóleminde para alyp jatqan jerinde ustalǵan Vasılıı Nı degen jaqynda qazaqstandyq sot sheshimimen «sútten aq, sýdan taza» bolyp shyǵa keldi. Eske sala ketetin bolsaq, ótken jyly «Qorǵas» Shekaralyq yntymaqtastyqtyń halyqaralyq ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Vasılıı Nı «Tıýlpan Horgos» JShS-nen qonaq kesheniniń qurylysy boıynsha ótkizilgen ınvestısııalyq konkýrsta jeńimpaz dep tanyǵany úshin mıllıon dollar para alyp jatqan jerinde tutqyndalǵan bolatyn. V.Nıdiń keńsesinen tárkilegen taý-taý aqshany teledıdar arqyly kózimen kórgen jurt qalaı da «ádildiktiń saltanat quratynyna» tánti bolǵandaı edi. Mine, endi sol qylmystyq is toqtatylyp, «jabýly qazan, jabýly kúıinde» qalatyn boldy.
«Mal qulaǵy sańyraý» degendeı, joǵaryda aıtylǵan zańda óte úlken kólemde para alǵan nemese asa mol qarjy qymqyrǵan qylmyskerlerge sot sheshimimen salynǵan aıyppuldardy tóleý úshin ártúrli jeńildikter de qarastyrylǵan eken. Prokýratýra derekteri boıynsha, 2015 jyly mundaı jeńildikter qylmystyq jazaǵa tartylǵan 14 adamǵa qoldanylypty. Máselen, B. degen jazalanýshy sot sheshimimen kesilgen mıllıondaǵan aıyppuldy bólip tóleý úshin birneshe aı merzimge jeńildik alǵan.
Týra joldan taıyp, aǵattyqpen qylmys jasaǵan aıyptalýshylarǵa jeńildikpen qarap, keshirim jasaýǵa bolatyn shyǵar. Biraq, qoǵam ıgiligine qol salyp, týǵan memleketin tonaǵan jemqorlarǵa jeńildik bolmaýǵa tıis. Olar memleketti sanaly túrde tonaý arqyly onyń ekonomıkalyq irgetasyn shaıqaltyp, táýelsiz eldiń erteńine balta shaýyp otyr. Sondyqtan olardy aýyzdyqtaý úshin jazany kúsheıtý kerek. Áıtpese, qoǵamymyzdyń barlyq salasyn jáne bıliktiń barlyq tarmaǵyn jaılap alǵan sybaılas jemqorlyq túptiń-túbinde jarǵa jyǵady.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
