Qazaq tilin qajettilik kógertedi

deıdi 7-shi telearna qyzmetkeri Maksım Rojın

Qudaıǵa shúkir, Táýelsizdik alyp, óz erkimiz ózimizge tıgeli elimizde oń ózgerister az emes. Tek sanamyzdy túzep, oıy­myz­dy oıatyp, táýelsiz memlekettiń ıesi ekenimizdi uǵyn­saq, túısinsek bolǵany. Tilińdi bilme degen bir pende ján­e joq. Bil deıdi, sóıle deıdi. Biraq sony elep eskermeımiz. Prezıdentimiz memlekettik tildiń abyroıyn asyrý jónin­de aıtýdaı aıtyp, týra joldy nusqap-aq keledi. «Qazaq tiline qamqorlyq jasaý meniń perzenttik te, prezıdenttik te paryzym...» deıdi. Osyndaı júrekjardy sózdi ózge emes, keıbir óz qandastarymyz birinshi kezekte uǵynbaıtyny ókinishti-aq. Esesine ózge ult ókilderi Elbasy sózine erekshe iltıpat tanytatyndaı. Ásirese, teledıdardy qosyp qal­sań sulý torydaı sýyrylyp shyǵyp, qazaq tilinde múltiksiz sóıleıtin ózge ult ókilderiniń jas­taryn tyńdap otyryp, «Áı, bárekeldi!» tilimizdiń tiregi kóbeıip kele jatyr eken ǵoı dep súı­sinesiń. Súısinip qana qoımaı, sondaı ushqyr jandardy áńgimege tartsaq degen nıet kópten mazalap júretin edi. Sonyń sáti túsip, «Jetinshi» telearnanyń «Nysana» baǵdarlamasyn júrgizýshi Maksım Rojınmen til aıqastyryp, memlekettik tildiń qadir-qasıeti týraly suraǵanymyzda, ol aǵynan jarylyp: – О́z Otanynda, óz jerińde júrip memlekettik tildi bilmeý degen meniń sanama syıa bermeıdi. Onyń ústine til máselesin jıyrma jyldan asa ýaqyttan beri ábden jaýyr ettik. Qa­zaq tiline qatysty aıtylmaı, jazylmaı júrgen áńgime qalmady. Qazirgi jaǵdaıyn alatyn bolsaq, múlde quryp ketti deý qısynsyz. Jumystar jasalyp jatyr. Biraz azamattar qazaq tilin úırený ústinde. Oǵan kýáger bolyp júrmiz. О́zge ult ókilderi balalaryn qazaq balabaqshalaryna, qazaq mektepterine bere bastady. Keıde olar maǵan kelip, «Qazaq tilin qalaı tez úırenýge bolady», deıdi. О́z tájirıbemdi usynamyn. Odan eshqashan tartynyp kórgen emespin. Shynyn aıtý kerek, qa­zaq tilin bilmeı, Qazaq elinde tolyq adam bolyp ómir súrýge bolady degen sózge óz basym esh kelispeımin. Sebebi, qazaq tili – memlekettik til. – Seniń topshylaýyńsha, qazaq tiliniń órkenin qalaı ósirýge bolady? –  Eń birinshi aıtarym, qajettilik bolýy tıis. Qajettilik bar jerde, tildiń órkeni ósedi. Qazaq tiline degen jaǵymdy kózqarasty jaqsy jarnamany jolǵa qoıý kerek. Odan soń til otbasynda, mektepte, joǵary oqý oryndarynda myqty ornyqqany jón. Til máselesine kez kelgen mekeme basshysy birinshi kezekte mán berýi tıis. Ásirese, saýatty­lyqty alǵa shyǵaryp, bul iste ózderin kórsetip júrgen azamattardy úlgi etse, nur ústine nur bolar edi. Men taıaýda Astanadaǵy №1 avtopark dırektorymen áńgimeleskenimde, ol qyzmetker­lerin qazaq tili kýrsyna jiberetinin aıtyp, eń birinshi qoǵamdyq kóliktegi memlekettik tildiń aıasyn keńeıtý kerek dedi. Bul quptarlyq nárse. – Sonda memlekettik tildiń ósýi basshyǵa da baılanysty demeksiń ǵoı. – Árıne, qoǵamdyq kóliktiń uıytqysy bolyp otyrǵan basshylar avtobýstardaǵy ilingen jarnama arqyly da til mártebesin kóterýine bolady. Kýrchatov qalasynda bolǵanymda, qonaqúıdiń kire berisinen bastap, ár zattyń atyn qazaqsha  jazyp qoıypty. Sóıt­sek, qonaqúı dırektory osylaı­sha da memlekettik tildi ózge jurttarǵa úıretýdi kózdegen eken. Menińshe, óte durys. Tek ózgeler de osylaı istese ǵoı deısiń. Álemniń azýly elderinde aǵylshyn, ıspan, fransýz tilin úıretý óz aldyna, ony qorǵaý, saq­taý úshin túrli amaldarǵa barady eken. Mynaý da sonyń bir kórinisindeı kórindi bizge. Al tilimiz joıylyp kete me dep álgindeı alpaýyt elder qam-qareket jasap jatqanda, dendep kelgen jahandaný kezinde bizdiń til týraly oılanýǵa quqymyz bar dep bilemin. 16 mıllıonnan asa halyq turatyn memleketimizde qazaq tili qashanda birinshi oryn­nan kórinýi kerek. – Til úırenýdiń joldary týraly ne aıta alasyń? – Qazir qarap otyrsań, sheteldik kompanııalar til úırenýdiń, úıretýdiń ádemi ádisterin oılap taýyp jatyr. Osyny qazaq tilin úıretýge, úı­renýge qoldaný kerek. Máselen, jarnama taratý­shylar aǵylshyn tilin úsh aıda bildirip shyǵara­myz deıdi. Bul sondaı tıimdi jańa ádis degendi aıtady. Osyndaı baǵdarlamalardy nege biz de jasamaımyz? – Álginde tildi balabaqshadan bilý kerek dediń. Osyǵan keltirer dáleliń bar ma? – Bar. Men balabaqshalarda jıi bolyp turamyn. Búldirshinderge til úıretý onda birshama jaqsy jolǵa qoıylǵan. Keıbir balalar úıine kelip, tilden maqurym áke-sheshelerine aýdarmashy bolady eken. Qazaq balabaqshasyna baratyn orys qyzyna sheshesi «hleb» dese, ol «hleb» emes «nan» deıtin kórinedi. Biz osy jumysty jandandyra bersek, qazaq tiliniń órkenin ósiretin kúni erteń sol búldirshinder bolady. Tipti mektepke barǵan balasy úshin memlekettik tildi úırenip júrgen ata-analardy da bilemin. Til úırený jasqa qaramaıdy. Synyqqa syltaýdan qutylsaq, memlekettik tildi bilýge bolatynyna bir mysal keltireıin. Bir dóń­gelek ústel ústinde 75 jastaǵy orys qarty qazaq tilinde baıandama jasady. Iá, taza sóılemedi. Qate­likteri de boldy. Biraq qazaq tiline degen iltıpatyn tanytty. «Jasym 70-ten asqanda qazaq tili kýrsyna baryp júrip, úırenip aldym. О́ıt­keni, meniń nemerem qazaq mektebinde oqıdy. Soǵan kómektesýim kerek qoı» deıdi ol. – Sonda bári nıetke baılanysty bolyp tur ǵoı. – Nıet túzelse, bári bolady. Bul basty másele. Qazaq tiliniń kósegesin kógertetin qajettilik te osy nıette jatyr. О́zimiz kún saıyn kýá bolyp júrgen bir túısiksiz másele bar. Ol keıbir  memlekettik qyzmetkerlerdiń qazaqshaǵa degen nıetiniń kemistigi. Memlekettik tilde suraq qoısań, oryssha aıtaıynshy dep kúmiljip turady. – Elbasy «15 jyldan beri memlekettik tildi aıý da úırenip alatyn ýaqyt boldy», dep edi... – «Aıýǵa namaz úıretken – taıaq» demeıtin be edi qazaq. Árıne, joǵaryda otyrǵan aǵalary­myzdy syılaımyz. Olardyń jumystaryna, istegen isterine, syılastyqpen qaraımyz. Biraq olar­dyń qazaq tiline kelgende nege osynsha keıin ketetini túsiniksiz. Olar Táýelsiz Qazaqstannyń she­neý­nikteri bolǵan soń qazaq tilinde jaýap berse ǵoı dep armandaısyń. Tilshi retinde ondaılardy qa­zaq­sha sóıletip, úlgi etkiń keledi. Kerisinshe, olar orys tilinde jaýap berip jatqan soń, tolyq aqpa­rat alýǵa qulqyń bolmaıdy. Osyndaıda ekeýara áńgime de durys órbimeıtini bar. Qazaq sheneý­nikteriniń teledıdardan oryssha sóılep jatqanyn kórse ózgeler: «Áne, ózderi sóılemeı turyp, bizden talap etedi» demesine kim kepil? Bizdiń árqaısymyz men til úshin ne isteı aldym, keshegiden búgin qalaımyn, memlekettik tildi tik turyp qoldaý maǵan paryz deýimiz kerek. Bul arada óte kóregendiktiń, ǵalamat is tyndyrýdyń qajeti joq. О́ziń sóıle, namysyńdy oıat. «Men osy eldiń azamatymyn. Endeshe, men nege tilimdi bilmeýim kerek» deseń, jetip jatyr. Eldi syıla, jerdi syı­la. Tatqan dám, ishken sýyńdy qurmette. – Maksım, sen Alash arystarynyń arýaǵy­nan qorqaıyq dep ediń bir alqaly jıynda. – Bul sózdi aıtqanyma bir jyldaı ýaqyt ótti. Bulaısha ashynyp sóıleý sebebim, qazaq tili Alash arystarynyń armany edi ǵoı. Qazaq eli memleket bolsa eken, qazaq óz tuǵyryna qonsa eken, baıraǵy aspanda jelbirep, tili saırap tursa eken, demedi me. Sózdiń shynyn aıtsam, el bostandyǵyn ózek etip alǵan sol alashtyqtar basyn báıgege tigip, qurban­­dyqqa da shalynǵan. Olardyń qazaq qazaq bolsa eken, qazaq tilinde sóılese eken degen armandaryn alǵa tartqanyna da bir ǵasyrdaı ýaqyt ótipti. Ult ulylarynyń armandaǵan sol táýelsizdik qazir bizdiń basymyzǵa baq bolyp qondy. Elbasymyz, jelbiregen baıraǵymyz, rýhymyzdy kótergen ánuranymyz, eldigimizdi tanyt­qan eltańbamyz bar. Sonymen tórtkúl dúnıege tanyl­dyq. Sóıte turyp, keıde Alash jetpegen armanǵa qol artqan azamattardyń qazaq tilinde sóıleı almaı­tynyna qalaı ókinbeısiń. Olar osy isimen elime tolyqqandy qyzmet etip júrmin deı ala ma? – Táýelsizdikti el ǵana emes, qazaq tili de aldy emes pe? – Alǵanda qandaı. Alashtyń ańsaǵany osy edi ǵoı. Endi osyny múltiksiz oryndaý bizge syn bolyp tur. Iá, ata-baba amanatyn oryndamaǵan adam óziniń bolashaǵy úshin qandaı is tyndyra alady? Osy másele áńgime arqaýyna aınalyp, birimiz órge, birimiz tómen tartyp jatqan jıynda Alash arýaǵynan qorqaıyq ta dedim. Bul qyzyl sóz emes, shyn sózim bolatyn. Qazirde qaıtalaýǵa ázirmin. – Arýaqtan qoryqpaǵannan qaıyr joq deısiń ǵoı. – Qaıdan bileıin, solaı shyǵar. Tirilerdi uıaltaıyn dep arýaqty aýzyma alǵanym ras. Munyń baǵasyn men emes, el beretin shyǵar. – Qazaq tili týraly arnaıy zań kerek degenge qalaı qaraısyń? – Bul týraly aıtqanda, bizde álem tájirıbesine súıený degen sán bar. Endeshe, osy sánge laıyq bo­lýymyz kerek qoı. Álem tájirıbesinde qalaı? My­saly, Fransııany alaıyq, fransýz tili álemdegi bedeldi alty tildiń biri. BUU-nyń resmı tili sanalady. Ol elde fransýz tilin shetelde qorǵaý týraly zań bar. Fransýz tilin damytý týraly qujat jumys isteıdi. Fransýz tiliniń deńgeıin tómen­detpeý úshin ne isteý kerek degen joba-josparlary bar. Osynyń bárine qarajat bólinedi. Bizdiń elimizde de tilge bólingen qarjy mıllıardtap sanala­tyny belgili. Fransýzdar óz tilin qorǵaýda, qoldaý­da aldaryna jan salmaıdy. Al bizdiń «Tilder týraly» zańnyń ishinde bir daýly bap bar. Osyny árkim óz paıdasyna tartady. Árkim ózinshe túsinedi. Bireýler alańǵa shyǵyp, pikirin aıtady. Qalam­gerler túıilip, shúıilip jazady. Taǵy bireýler ózim til bilem, basqada jumysym qansha dep jaıymen júredi. Eń bastysy, til bilý isinde syltaý kóp. Syltaýmen júrip 20 jyldan asa ýaqytty ótkizdik. Elin, jerin syılaǵan adam ózi ómir súrip jatqan memlekettiń tilin syılaýy tıis. Aldymen memleket ıesi sanalatyn adam úlgi kórsetse, ózgeler sonyń jolymen júredi. – Bireýdiń úıine bireý ústemdik ete almaıtyny sekildi, aldymen ózińdi ózin syıla. Sonda ózge sa­ǵan bılik qura almaıdy. О́ziń ár mekemeniń bo­saǵasynda turǵan jasandy tal sekildi solqyl­dap turyp, ózgege min taǵý artyq. Osyny meniń keıbir baýyrlarym, ásirese, is basynda júrgen­der men qaltasy qalyń degender uǵyna almaı, tilimizdiń qadirin, baǵasyn túsirip júrgeni ókinishti-aq. – Sizdiń suraǵyńyzdyń astary tereńdep ketti. Muny joıýdyń bir-eki joly bar. Ol birinshiden, qazaq tiliniń qazyǵyn myqtaıtyn zań, ekinshisi, sol zań talabyna saı qajettilik. Zań qazaq tilin myqtap qorǵaýy tıis. Qısynsyz áreketterge tyıym salýy kerek. Máselen, shetelderden aǵylyp kelip jatqan taýarlardaǵy qatelerden kóz súrinedi. Iá, keıbireýleri túzegisi kelgen. Biraq tolyq emes. Álgi taýarlardyń ıesi sheteldik azamat men qazaq tilinde qate jazsam, ol elden alar jazam az bolmaıdy degendi túsinip, túısinse memlekettik tildiń óresi bıikteıdi. Al olar qatemizge kóz jumyp qaraıdy. E, deı salady dep júrse, tildiń túıtkili kóbeıe beredi. Ol, ol ma, shetelde qazaq tilin úırenip kelip, bizdiń elimizge qadam basqanda, sol úırengen tilin qoldana almasa, ysyryp tastasa, til qalaı ósedi? Meniń bir joldasym Koreıaǵa baryp qaıtty. Seýl ýnıversıtetiniń S.Hýn degen professory Qazaq­stan­ǵa kelip, koreı tilin úıretip júrip memlekettik tildi jetik meńgerip alǵan eken. Odan keıin óz eline baryp, sondaǵy ýnıversıtettiń Ortalyq Azııa elderi kafedrasynda qazaq tilinen sabaq beredi. Ol elmen barys-kelisimiz jaqsy. Sony aldyn ala uqqan professor memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastyń kópiri bolsyn dep qazaq tilin stýdentterge úıretip Qazaq eline attandyrady. Olar munda kelse, úırengen tilderi iske aspaı, qazaqtarǵa qazaqsha sóılese, olar oryssha jaýap beredi. О́zde­rine qajet bolmaǵan tildi biz qaıtemiz dep, olar orysshaǵa den qoıypty. Biz qazaq tili degende mynany túsinýimiz qajet sekildi. Keıde oılaımyz, qazaq tiliniń máselesi tek ishki másele dep. Joq, joǵarydaǵydaı «áı, kápir» tirlik qazaq tiline den qoıǵan barlyq jastardyń betin qaıtarady. Qazaq tilin úıretetin kýrstarǵa da keri áser etedi. Alysta júrgen baýyrlarǵa qazaq tilinde habar beretin aqparat quraldarynda jetistirmeıdi. Keı elderde qazaq tilinde habar taratatyn aqparat kózderi jabylyp jatqan kórinedi. Sebebi, monıtorıng nátı­jesi «Qazaq elinde qazaq tiline jete mán berilip jatqan joq. Osyǵan oraı, aýdıtorııa azaıdy» deıdi eken. Bul qazaq tiliniń sózin sóılep, jyrtysyn jyrtyp, nápaqa taýyp júrgen baýyrlardy da tyǵyryqqa tireıtini sózsiz. Osyndaılarǵa kózjum­baı­lyqpen qaramasaq deımin. AQSh-ta til kúni bar. Aǵylshyn tilin jurt únsiz úırenip jatyr. Al qazaq tilin úırenýge kelgende moınymyzǵa jeti batpan tuz artqandaı bolamyz. Bul da syltaý. Eger memlekettik til kúnderdiń kúninde qajettilikke aınalsa, ony úırený álgindeı aýyrlyq ákelmeıtini aıdaı anyq. KSRO zamanynda orys tilin bilmeseń, kún kóre almaısyń dedi. Jurt sony múltiksiz oryndady. Táýelsizdikten keıin ómirge kelgenderdi qoıa turalyq, sol dáýirdi kórgen, shet jaǵasyn sezgen adamdar nege sony bir sát eskermeıtinine qaıranmyn. Jıyrma jyldan beri erketotaı tirlik keship kele jatyrmyz-aý! – Áńgime osynda bolyp turǵan tárizdi. Basqa basqa Elbasynyń joǵaryda ashynyp turyp ashyǵynan aıtqan sózin elemeý, esten shyǵarý, oılanbaý kimniń de bolsa, sanasyna syımaıtyn nárse ǵoı. –  Nursultan Nazarbaev til azamattarymyzdy biriktiretin faktor dedi. Bul ras. Qazaq tilinde sóı­leıtin kez kelgen adam osy eldiń qasıetti shańy­raǵyna qadalǵan bir ýyǵymyn dep túsinip, qandaı iste te óz súıispenshiligimen kórinýi kerek qoı. Osy eldi óz elim dep qaraýy kerek. Bul úlkendi qoıyp, balaǵa da túsinikti másele. О́zim ómir súrip jatqan memlekettiń tilin bilsem, syılastyqta bolamyn, eńbekte jetistikke jetemin deýi kerek. – «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» deıdi Abaı. Qazaq qashanda osyǵan den qoıǵan halyq. Ony burynda, táýelsizdik jyldary da dáıektep keledi. – Iá, durys aıtasyz. Qazaq baýyrlarǵa eshkimniń de ókpesi bolmaýy tıis. Qazaq halqynyń úlgi-óne­gesine búkil álem qarap otyr. Al osyndaı halyqtyń tilin bilmeımin, oıymdy oryssha jetkizeıin degenderge ne aıtýǵa bolady? О́z eli joq, naǵyz kóshpendi jurt syǵandar da bir-birimen óz tilinde sóılesedi. Til shekaraǵa, kartaǵa emes, adamnyń túsinigine baılanysty, oı-sanasyna táýeldi. – Qazaq tilin qalaı jetik meńgergeni jóninde aıtyp berseń artyq bolmas edi. – Aıtaıyn. Jolyqqandardyń kóbi qazaq tilin qalaı úırenip alǵansyń dep jatady. Men bir ǵana nárseni aıtaıyn. Qazaq tili meniń boıyma, oıyma, sanama kóshede sińdi. О́ıtkeni, 1989 jyly Arys qala­syna kóship keldik. Kórshilerimizdiń bári qazaq otbasylary. Jalǵyz úı orys biz ǵana. Onyń ústine meniń anam da qazaqtardyń arasynda ósken. Qazaq tilin jetik biletin. Maǵan eshkim sen qazaq tilin úıren dep aıtqan emes. Úırendim. Tileýime qaraı Qazaq eli Táýelsizdigin alyp, qazir qajetime jarap keledi. О́z halqym, óz elim degen adam tildi tez úırenedi. Til bilý tárbıege baılanysty der edim. Ata-anasynyń tilge degen uǵymy qalaı bolsa, bala sol qalypta ketedi. Men qazaq tilin jaı sóılegem joq, bilip sóıledim, túsinip sóıledim. Ata-anam ana tilin umytyp ketedi dedi me, orys mektebine berdi. Orys mektebi degen aty bolmasa, negizinde onda qazaqtyń ul-qyzdary oqıtyn edi. Biz bir synypta úsh-aq bala, ózge ult ókilderi edik. Qazaq tili sabaǵy ol kezde jaqsy júretin. Orys mektebindegi qazaq tilin óte jaqsy oqydym. Bizdiń kezimizde orys mektebindegi qazaq tiliniń sabaǵyn kóbeıtý kerek degen áńgime aıtyl­ǵanda ata-analar óre túregeldi. Qazir ol sózdiń qate ekenine kózderi jetip, paıdasyn kórip júrgenderdi bilemin. Jalpy, orys mektebindegi qazaq tiliniń sapasyn arttyryp, oqytatyn muǵalim­derdiń jaýapkershiligin jetildirip, saǵatyn kóbeıte berý kerek. – Osy kúni barlyq orys synyptarynda qazaq tili júredi. Biraq oqýshylardyń tildi meńgerýi kóńil kónshitpeıdi. Sóıte tura «Altyn belgi», úzdik attestat alatyndar qatary az emes. Buǵan ne alyp qosasyń? – Men joǵaryda jaýapkershilik týraly beker aıtyp otyrǵanym joq. Mundaı keleńsizdikterdiń bary shyndyq. Eger biz oǵan tyıym qoımasaq, til zııan shege beredi. Sebebi, mektepten bastalǵan álgindeı usqynsyz is jastardyń sanasyna keri áser etip, keleshekte tildi meńgerýine kedergi keltiredi. Memlekettik tildi bilmesek te bolady degendi qyzmet kezinde de jalǵastyrý bylaı tursyn, izin basyp kele jatqandarǵa «úlgi» etýi múmkin. – Jubaıyńnyń qazaq qyzy ekenin biletin edik. О́zge ulttardyń birlesip shańyraq kóterýi jaıly áralýan áńgimeler aıtylyp jatady. Bul týraly ne aıta alasyń? – Ár halyqtyń ózin tolǵandyratyn máselesi bolady. Onyń bastysy – demografııa. «Biz azbyz, ultymyzdy kóbeıtýimiz kerek» deıdi. Men muny quptaımyn. Halyq jerine qaraı kóp bolǵany durys. Bul qazaqqa tikeleı qatysty. Qarsy adamdardyń pikirin de túsinem. О́ıtkeni, olar óz halqyn saqtasaq deıdi. Oǵan qarsy bolýdyń qajeti joq. Ulty úshin oı aıtqan adam jaman ba? Joq. Onyń sóziniń astaryna úńilý kerek, janyn túsinip, tyǵyryqtan shyǵar joldy izdeý kezinde kómektesý qajet. Iá, meniń osyǵan deıingi ómirim qazaq halqymen baılanysty. Qazaq balalarymen birge óstim. Maǵan kóp jurt oryssha aksentpen sóıleısiń deıdi. Teledıdardan oryssha mátinderdi oqytpaıdy. Men qazaqtyń tilin, saltyn, ishki dúnıesin jaqsy túsinetin sııaqtymyn. Otbasylyq jaǵdaıym da solaı boldy. Qazaq qyzyn jar etip aldym. Men Reseıge, ne basqa elge ketem degen oıdan aýlaqpyn. Osy elmen bolashaǵymdy jalǵastyryp otyrmyn. Men ǵana emes, urpaǵym da solaı bolatynyna senimdimin. Biz shetelge shyqsaq, qazaqtar keldi deıdi. О́ıtkeni, qazaq eliniń azamatymyz ǵoı. Buǵan shamdanýdyń qajeti joq. Qaıta óziń turyp jatqan eldiń aty atalǵanda qýanýyń kerek. Otbasylyq, demografııalyq máselege baıla­nys­ty taǵy bir aıtarym, óz elińde ózge ultqa turmysqa shyqqan qyzdardan góri, sheteldikke shyqqan boıjetkenderdiń jaǵdaıy aýyr ma deımin. О́ıtkeni, olardyń oı sanasynda ómir boıy eli men jerine, týǵan-týysyna degen saǵynyshy júrek túkpirinde júredi. Ol mahabbattyń, baqyt­tyń, otbasy qýany­shynyń áserinen jas kezinde bilinbes. Jasy kelgende ókinteri sózsiz. Qazaqstan­daǵy aralas otbasy­lardyń urpaǵy qalaı desek te qazaq jurtynyń bir tamyry bolyp qala bereri aqıqat. – Jýrnalıstıkaǵa qalaı keldiń? – Birden aıtaıyn, qazaq tiliniń arqasynda. Bolmasa negizgi mamandyǵym eńbek pániniń muǵalimi. Magıstratýrany pedagogıka jáne psıhologııa boıynsha aıaqtadym. 2006 jyly bir saıası shara ótip, sonda qazaq tilinde sóılegenmin. Jınalys sońynda jýrnalıster qaýymy suhbat aldy. Sodan keıin telearnaǵa shaqyrdy. Qazir osy salada istep júrmin. Jýrnalıstiń kózi qyraǵy bolýy kerek eken. Jalpy, jýrnalıst – halyqtyń kózi, bılik pen eki aradaǵy kópir ispettes adam ǵoı. Jýrnalısterge ártúrli mekemeler ózderinshe baǵa berip jatady. Keıde tilshilerge bir pále qýyp, esik pen tesikten syǵalaıtyn adam sııaqty qaraıtyndar bar. Joq, olaı emes. Biz kemshilikke tóze bermeımiz. Sony aıtsaq, sheneýnikter unatpaıdy. Olarǵa halyqtan góri, jyly oryn qymbat. Jaqsy iske janashyrmyz. Sony kórsetýge qashanda ázir turamyz. Bar maqsatymyz – el saıasatyn, Elbasy­nyń baǵyt-baǵdaryn jurtqa jetkizý, adal qyzmet etý, el damýyna óz úlesimizdi qosý. Osy arqyly óz bedelimizdi saqtaý, atymyzǵa kir keltirmeý. Biz basshynyń bedelin emes, halyqtyń qamyn alǵa ozdyramyz. – Tilshilerdi jolatpaıtyn, syrt aınalatyn, synǵa jaýap berý bylaı tursyn, mán bermeıtin mekemeler de bar emes pe? – Jetip artylady. Jolatý, jolatpaý bylaı tursyn, aqparat bermeýge tyrysady. Zań ondaı­lar­dyń tarapynan oryndala bermeıdi. Jaqynda Atyraýda boldym. Sheteldikter qalashyǵy bar eken. El, jer bizdiki bola tura, ishinde ne baryn qaıdam, kirgizýdi qoıyp, mańyna da jýytpady. Mundaı mysaldar az emes, kóp. – Tildi bilýdegi úırenýdegi teledıdardyń róli týraly ne aıta alasyń? – Qalaı desek te, telearna tárbıe quraly. Oıyma bir azamattyń aıtqany oralyp otyr. Adam úıge syrttan kele sala birinshi kezekte jaryqty jaǵady eken. Ekinshi tirligi álemde, elde ne bolyp jatyr eken dep teledıdardy qosady. Mine, osy­nyń ózinen-aq kóp nárseni ańǵarýǵa bolady. – Sonda sıqyrly sandyǵymyz qorek eter astyń da aldyna shyǵyp ketip turar-aý, á? – Iá, teledıdar adam sanasyna áser etedi. Jipsiz baılap alady. Densaýlyqqa zııan dese de elemeıdi. Sana arqyly adam amal jasaıdy, tirlik isteıdi, oı túıedi. Sanaǵa áser durys qonbasa, qonymdy oı qaıdan shyqsyn. Sondyqtan teledı­dar­dyń adam ómirindegi róli erekshe. – Tipti jas urpaqtyń baǵyttaýshy ala taıaǵy desek te bolatyn sııaqty. – Ádemi aıtyp otyrsyz. Teledıdardyń qyzy­ǵy­men qatar, bolashaq urpaq taǵdyryna qalaı áser etedi degen oı bizdiń sanamyzdan bir sát te shyqpaýy kerek. Sondyqtan teledıdardan jaqsy baǵdarlama, tek maǵynaly jarnama berýdi oılas­tyrǵanymyz lázim. – Sóz maǵynasyn bilmeı sóıleıtin áriptes­terimiz bar. Jaqynda teledıdardan kókpar tartyp jatqandardy kórsetti. Ol týraly jeldirtip aıtyp jatqan jýrnalıst myna attyń tárbıesi kúshti dedi. Sonda tárbıe sózin jylqy baptaýǵa da qoldana beremiz be? – Sózdi taza paıdalanyp, júıeli aıtý úlken másele bolyp tur. Qazaq tiliniń tazalyǵyn saqtaý bárimizge mindet. Álem moıyndalǵan tildiń ózi joıylyp kete me degen qaýipten seskenip otyr­ǵandar bar ekenin joǵaryda aıttyq. Olar solaı kúresip júrgende, biz qazaq tiliniń tamyryn tereńdetý jaıyn qalaı aıtsaq ta esh artyqtyq etpeıdi. Men qazaq tiliniń baılyǵyna qaıran qala­myn. Anaý uly adamdardyń kitabyn oqyp otyr­sań, nebir keremet sózder bar. – Sony teledıdarda, basylymdarda qoldana aldyq pa? – Iá dep aýyz toltyryp aıta almasaq kerek. Shirkin, asyǵystyqtan arylyp, salıqaly habar­­lardy jasaǵanda árqaısymyz qazaq sóziniń jaý­har­laryn teledıdarǵa shyǵarsaq, memlekettik tildiń ajary ashylýy bylaı tursyn, tyńdaǵan jurttyń qulaq quryshy qanar edi. Tildi búldirip jatqan, zııanyn tıgizip otyrǵan ınternet deý oryndy sekildi. Jazǵandardy oqyp otyryp, qazaq sóziniń qadirin ketire beretinine kúıinbeı tura almaısyń. – Biz Anglııada bolǵanymyzda, bir qart adammen áńgime ústinde, sizder qandaı baqyt­tysyz­dar, tórtkúl dúnıe aǵylshyn tilinde sóıleıdi degenimizde, ol qatty kúıinip, tilimiz búlindi, baıaǵy tazalyǵy joq, árkim ózine ıkemdep aldy degen edi. – Eger biz qazaq tiliniń tazalyǵyn saqta­masaq bir zamandary aǵylshyn tiliniń joqtaý­shysy sekildi bolatynymyz esh shúbásiz. Sondyqtan qazaq tiliniń qunaryn joǵal­typ almaýǵa úlken-kishimiz, ásirese, qazynaly qarttardyń úlgisin alyp qalýdy dástúrge aınaldyrsaq, qane. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Súleımen MÁMET.