Jahandy jańǵyrtqan jol

«О́zen – Túrkimenstan memlekettik shekarasy» temir joly qurylysy el men eldi jaqyndastyryp, jahan dalany jańǵyrtýdaǵy jasampaz joba * * * PARSY ShYǴANAǴYNA ShYǴARATYN JELI Týǵan elimiz Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyn eko­no­mıkamyz damyp, halqymyzdyń áleýmettik jaǵ­daıy salasynda da úlken jetistiktermen qarsy alǵaly otyr. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, álem tanyǵan sarabdal saıasatker Nursultan Nazarbaevtyń eren eńbeginiń nátıjesinde syrtqy baılanystarymyz da bıik belesterge kóterildi. Jáne ol elimiz, halqymyz úshin, keleshek úshin óz jemisin berýde. Sonyń bir aıqyn dáleli Elbasy kúsh-jigerimen ómirge kelgen, munaıly óńir ǵana emes, keń-baıtaq Qazaqstan úshin mańyzy erekshe «О́zen – Túrkimenstan memlekettik shekarasy» temirjolynyń qurylysy der edim. Nyq senimmen sóıleýimniń sebebi, ómir jolym túgelge jýyq temir jol salasymen baılanysty. Sonaý 70-jyl­da­ry temir jol qurylysy tresin basqardym. 2002-2006 jyldary «Altynsarın – Hromtaý» temir joly qurylysyn salýǵa basshylyq jasadym. Elbasy Jarlyǵymen omyraýyma «Parasat» ordenin qadadym. Ol kezderdegi ómirge kelip, júzege asqan jumystar da aýqymdy edi. Eldegi qarym-qatynas júk tasymalyna qosatyn úlesi erekshe boldy. Degenmen, osy jolǵy qolǵa alǵan temirjol qurylysyn salýdyń ekpini de, mán-mańyzy da dos súısinip, dushpan kúıinetindeı-aq bolyp otyr. Elbasy 2009 jyly jumysty bastaýǵa pármen bergennen-aq aptap ystyq tumshalap turǵan aıdalada eńbek kórigi qyzdy. Jasyratyny joq, qıyndyqtar da kezdesti. 146 shaqyrymdyq jol­dyń tabanyna topyraq úıip, bolat relsterdi tóseý­diń árbir kezeńi qalaı ótkeni qazirgideı kóz aldymda. Endigi kórinisine kóz salsaq kóńil tolqıdy. Temir jol jelisimen birge eki stansa, bes temir jol beketi jáne de olardy sý, gazben qamtı­tyn ınjenerlik-ınfraqurylymdyq maqsat­taǵy ny­san­dar áleý­met­tik-turmystyq oryndar boı kóterýde. 146 shaqy­rym­ǵa sozylyp jatqan jol jelisi boıyndaǵy jahan dala jańǵyryp keledi. Jol boıyndaǵy eń iri «Bolashaq» stansa­syn­daǵy qury­lystar arasynda vokzal úıi, ákim­shilik ǵımarat­tary, mektep, balalar baqshasy, saýda, turmystyq-mádenı oryndar sany elýge jetpekshi. Al kúni keshege deıin kózge iline bermegen «О́zen» stansa­sy­nyń kelbeti keremetteı ózgerdi. Ádemi vokzal úıi jolaýshylardy qabyldap, 38 páterli kóp qabatty úı bolashaq ıelerin kútýde. Orta mektep pen balalar baqshasy da bitýge taıaý. Jalpy, atalmysh qurylys nysandarynda 2000-nan astam adam, 800 ártúrli tehnıka jumys jasa­dy. Bul kúnderi árbir stansa men temir jol beketterine sý qubyrlary tartyldy, «kógildir otyn» jelisin jetkizý ju­mys­tary aıaqtalýǵa jaqyn. Jalpy, joba boıyn­sha júzege asatyn qurylys-mont­aj jumys­tary kelesi jyldyń mamyr aıyn­da aıaqtalady. Sol kezde jergilikti turǵyndardan jumysqa qabyl­danatyn 800 temirjolshy joǵa­ry­da aıtqan saıly meken-jaılarda turyp eńbek etetin bolady. Al biz áńgime etken halyqaralyq mańyzy bar alyp qurylys el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna degen erekshe tartý, el mereıin ósire túsken jasampaz joba ekeni sózsiz. Tynyshtyqbaı ÁÝESBAEV, «О́zen – Túrkimenstan memlekettik shekarasy» temir joly qurylysynyń bastyǵy. * * * TÁÝELSIZDIKPEN KELGEN KEREMET Alǵash «О́zen – Túrkimenstan memlekettik shekarasy» temir joly salynady, endigi jerde Túrkimenstan, Iran asady ekenbiz degendi estigende ony ertegideı kórgenbiz. О́ıtkeni men 40 jyldaı temir jol salasynda eńbek ettim. Biraz jylym Atyraý oblysyndaǵy Saǵyz temir jol stansasynda ótti. Keshegi Keńes dáýirinde de Qazaqstanda mundaı iri jobany kórmek túgili estigenimiz de joq. Soǵan oraı joǵaryda aıtylǵandarǵa sene qoımadym. Endi bári basqasha, kórgen tústeı boldy. Bile-bilgen adamǵa bul qazaq eli táýelsizdiginiń sanaýly jyldar ishinde qol jetkizgen tabystarynyń jemisi. Sondaı-aq álem tanyǵan Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń qazynaly aımaq adamdaryna degen erekshe kóńili men qamqorlyǵynyń shynaıy kórinisi dep te uǵýǵa bolǵandaı. Elbasy tapsyrmasyna oraı qanshama jumys atqarylǵanyn tizbektep shyǵýdyń ózi qıyn. Buryn О́zen stansasy arqyly kúnine 2-3 poıyz júretin-di. Endi onyń sany 10-12-ge deıin jetedi eken. Jumystyń bári avtomattandyrylǵan, barlyǵy da kompıýter arqyly atqarylady. Men zeınetkerlik demalysta bolǵanymmen joldasym poıyz qurastyrýshy Shylbyrbaı men er jetken úsh balamnyń jaǵdaıyn oılaımyn. Osy jol salynady degen soń stansada 38 páterli úı, 270 oryndyq balabaqsha salynyp paıdalanýǵa berildi. Jańa vokzal, keńse úıi, aınalym deposy boı kóterdi. Osyndaı oń ózgeristerge qýana otyryp, ata-babalarymyz armandap qolymyz jetken Táýelsizdigimizdiń týy bıikteı bersin degen analyq tilek tileımin! Nurzıla QAPAShOVA, ardager-temirjolshy. * * * ELIMIZ ÚShIN EREKShE QURYLYS Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy atalyp ótetin bıylǵy jyl bizdiń aımaq adamdary úshin tolaǵaı tabysqa toly erekshe este qalatyn jyl bolǵaly tur. Sebebi, sońǵy jyldary El­basy Nursultan Nazar­baevtyń qoldaýymen ómir­ge kelgen «Jer-Teńiz-As­pan» yqpaldastyrylǵan me­gajobasy boıynsha kó­lik-logıstıkalyq klasterin damytý qarqyn ala tústi. Aımaq ústimen «Sol­tústik – Ońtústik» jáne «TRASEKA» halyq­aralyq dálizderi ótetin qazynaly túbek toqsan jol­dyń torabyna aı­na­lyp, aımaq adamdarynyń keleshekke degen senimin nyǵaıta túsýde. Iri de jasampaz jobalardyń ishinen erekshe mindeti bar Parsy shyǵanaǵyna jol ashatyn «О́zen – Túrkimenstan mem­lekettik shekarasy» temir jol torabyn erekshe atap kórsetpeske bol­maı­dy. Serpindi jobanyń tap­syrys berýshisi «Qa­zaq­­stan temir joly» ult­tyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamy bolyp ta­bylady. Myńdaǵan adamdar men ondaǵan qurylys uıymdary jumyldy­ryl­ǵan alyp qurylysqa aı­maqqa ǵana emes elimizdiń órkendeı túsýine de sony serpin beretin joba dep zor senim artylýda. Temir jol jelisiniń qazaqstandyq bóligin salýǵa bólingen qarjy, ıaǵnı «О́zen – Túrkimenstan memlekettik shekarasy» jobasynyń jalpy quny 65 mlrd.teńgeni quraıdy. Temir joldyń qazaqstandyq bóliginiń uzyndyǵy 145 shaqyrymdy alyp jatyr. Bul 2007 jyly Iran, Qazaqstan, Túrkimenstan prezıdentteri qol qoıǵan deklarasııaǵa saı salynatyn «О́zen – Qyzylqııa – Bereket – Etrek – Gorgan» temir jolynyń bir bóligi ǵana. Jalpy uzyndyǵy 685 shaqyrymdy qu­raıtyn jeliniń 470 shaqyrymy Túrki­menstan, 70 shaqyrymy Iran memleketterine tıesili. Temir jol jelisi aıaqtalǵanda Parsy shyǵanaǵyna Iran – Túrkimenstan shekarasyndaǵy Sarahs arqyly shyǵatyn jol 600 shaqyrymǵa qysqarady. Onyń ústine «Soltústik-Ońtústik» dálizi arqyly ótetin tranzıttik baılanys Soltústik – batys Eýropany Kaspıı mańaıy elderimen, sondaı-aq ortalyq Ońtústik-Shyǵys Azııaǵa jalǵasyp ári arzan, ári qysqa jolǵa túsedi. Al qazaq eli jańa temir jol arqyly munaı, astyq, qara metaldardy eksportqa shyǵa­ryp, qaıtar jolda Iran Islam Respýb­lı­kasynan hımııa ónerkásibiniń taýarlary men azyq-túlik ónimderin, turmysqa qa­jetti qural-jabdyqtardy turaqty ári eki elge de tıimdi túrde jetkizetin bolady. Merekeli jyly óz mejemizden shyǵý úshin jumys qarqyndy júrip jatyr. Oǵan «Qazaq­stan temir joly» ulttyq kompanııasy» AQ prezıdenti Asqar Mamın tikeleı basshylyq jasaýda. Oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev birneshe márte keńes ótkizdi. Oblys ákiminiń birinshi orynbasary Amangeldi Aıtqulov basqaratyn shtabtyń kóshpeli májilisinde temir jol jelisimen qatar onyń boıynda bolatyn eldi meken­derdiń qurylysy men ınjenerlik ınfra­qurylymy týraly jıi-jıi keńester ótti. Bul kúnderi jasandy ǵımarat­tardy salý, ınjenerlik-kommýnıkasııalardy qurý, t.b. jumystar tolyqtaı aıaqtaldy. Shek­aradaǵy «Bolashaq» stansasyna sý qubyry tar­tyldy. «Kógildir otyn» jelisin jetkizý qar­qyndy júrýde. Eki stansa, bes temir jol beketinde salynatyn áleýmettik-turmystyq nysandardy josparǵa saı paıdalanýǵa berýge tolyq múmkindik bar. Joba aıasynda О́zen temir jol stansasy da aıtarlyqtaı jaqsy ózgeristerge ushyrady. О́ıtkeni halyq­aralyq sapar osy stansadan bastaý alady. Temir jol boıyndaǵy basqa da eldi mekender de  retpen salynyp, onda turyp eńbek etetinderge de qolaıly jaǵdaılar jasaý júzege aspaqshy. «О́zen – Túrki­men­stan memlekettik shekara­sy» temir jol toraby Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy qar­sańynda paıdalanýǵa berilip, elimizdiń abyroıyn asqaqtata túsetin erekshe quby­lys bolǵaly tur. Amanǵalı ShAMShADIN, Mańǵystaý oblysynyń jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń bastyǵy. * * * TATÝ KО́RShILIKTIŃ TEMIRJOLY Mańǵystaýdyń ǵana emes, tutas elimizdiń qarqyndy damyp, ekonomıkasynyń órleı túsýine sony serpin beretin «О́zen –Túrkimenstan memlekettik shekarasy» temir jol jelisin salý 2007 jyly Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń kóregendik bastamasymen qolǵa alynǵan bolatyn. Sol jyly 16 qazanda Tegeranda ótken kezdesýde Iran Islam Res­pýblıkasynyń Prezıdenti M.Ahmedınejad, Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev, Túrkimenstan Prezıdenti G.Berdi­muhammedov «О́zen – Qyzylqııa – Bereket –Etrek – Gorgan» temir jol jelisi qurylysyn salý jónindegi birikken deklarasııaǵa qol qoıdy. Deklarasııaǵa qol qoıǵan kezeńnen 2 jyldan keıin, 2009 jyly qyrkúıektiń 28-inde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «О́zen – Túrkimenstan memlekettik shekarasy» temir jol jelisi qurylysyn bastaýǵa pármen berdi. Bul temir jol jelisi Elbasynyń, Úkimet basshysynyń na­zaryn­daǵy erekshe nysandardyń biri. О́tken jyly maýsym aıyn­da Elbasy Nursultan Nazarbaev Mańǵystaý oblysyna jumys saparymen kelgende kóptegen iri ınvestısııalyq jobalar­dyń tusaýkeserine qatysqany este. Sol joly telekópir arqyly Elbasymyz «О́zen – Túrkimenstan memlekettik shekarasy» temir jol jelisinde atqarylyp jatqan jumystarǵa da zer saldy. Al jeltoqsan aıynda Úkimet basshysy Kárim Másimov oblysqa jumys saparymen kelgende temir jol qurylysynyń sa­lyný barysymen tanysyp, eń iri «Bolashaq» temir jol stansa­syn­da boldy. Atalmysh temir jol «Soltústik-Ońtústik» halyq­ara­lyq tranzıttik dálizdiń bir bóligi retinde el ónimderin Parsy shyǵanaǵy mańyndaǵy memleketterge jetkizýge mol múmkindik bermekshi. Sondaı-aq Qazaqstandy Qytaımen baılanystyryp, Keden odaǵyndaǵy áriptesteri Reseı jáne Belarýs memleketteri ónimderin de Parsy shyǵanaǵy jáne Irannyń teńiz porttary arqyly halyqaralyq rynoktarǵa tikeleı shyǵarady. Bul baǵyt Armenııa, Grýzııa arasyndaǵy taýar almasýdy jedeldetip, Orta­lyq Azııa memleketterimen de saýda qatynastaryn jaqsarta túsedi. Sóıtip, Qazaqstan osy temir jol arqyly Taıaý Shyǵysqa jaqyndaı túsip otyr. «Shyǵys – Batys» dálizi boıynsha TRASEKA-nyń qazirgi marshrýtynyń qashyqtyǵyn qysqartý úshin «Jezqazǵan-Beıneý» temir jol jelisi qurylysynyń jobasyn júzege asyrý joldyń «Beıneý – Shalqar» ýchaskesi konsessııalyq negizde salý qolǵa alynýda. Osy aýqymdy da asa mańyzdy jasampaz jobalar «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasymen birge júrgizilýde. Qazynaly túbek atanǵan munaıly Mańǵystaý osynaý erekshe ekpindi jobalar júzege asqanda toqsan joldyń torabyndaǵy halyqaralyq kólik dálizine de aınalmaqshy. Al «О́zen – Túrkimenstan memlekettik shekarasy» temir jol jelisi úsh memleket aýmaǵynan ótetin «Soltústik-Oń­tús­tik» temir jol dáliziniń bir bóligi. Ol dálizdiń jalpy uzyn­dyǵy 951 shaqyrym, sonyń 146 shaqyrymy qazaqstandyq bóligi bolyp esepteledi. Joba boıynsha 146 shaqyrymdyq temir jol boıynda eki stansa, bes jol beketi salynyp, olardyń ınfra­qury­lymdaryn júzege asyrý mindeti qoıylǵan. Jobanyń jal­py quny 65 mlrd. teńge. Bul kúnderi 48,6 mlrd. teńgeniń ju­my­sy atqarylǵan dep aıtýǵa bolady. Qurylys-montaj jumys­taryn júzege asyrýǵa 2250 adam tartylǵan. Shekaraǵa taıaý jerdegi «Bolashaq» stansasyna Aqtaýǵa irgeles «Mańǵyshlaq» stansasynda optıkalyq baılanys júıesi tolyqtaı tartylyp, jol boıyndaǵy barlyq nysandar baılanys qural-jabdyq­tarmen qamtamasyz etilipti. «Bolashaqqa» sý qubyryn tartý aıaqtalyp, gaz qubyryn jetkizý qarqyndy júrýde. Sóıtip, osy­naý serpindi de jasampaz jobanyń nátıjesinde Mańǵys­taýdyń mań dalasynda júzdegen adamdar jaıly turmys quryp, ómir súretindeı jeti eldi meken paıda boldy. Olar «Bolashaq», «Bopaı» stansalary, Bestórtkúl, Qurmash, Taıǵyr, Aqbóbek, Bastaý dep atalady. Osy joba shapaǵatymen О́zendegi 100 jolaý­shyǵa arnalyp salynǵan temir jol vokzaly úıi adam tany­mas­taı kúıge engen. Poıyzdar toqtaıtyn atshaptyrym alańqaı ásemdigi Teńge kentiniń, al aımaqtaǵy alǵashqy temir jol ústin­degi kópir О́zen turǵyndarynyń qaýipsiz júrip-turýlaryna jol ashqan. Qoryta aıtsaq, bul kópshiliktiń kóńilinen shyqqan naǵyz halyqtyq joba  dep aıtýymyzǵa ábden bolady. * * * JASTARDYŃ ORNY – ALǴY ShEP Men tynys-tirshiligi temir jolmen tyǵyz baılanysty ól­ke Qyzylorda oblysynyń Qa­za­ly qalasynda týyp-óstim. Bala kezimnen bastap-aq temir jolǵa úıir boldym. Qyryq jyl teplovoz mashınısi bolǵan ákem Zulharnaı sııaqty bolýdy armandadym. Sol arman jeteginde temir jol tehnıkýmynyń energetıka fakýltetine túsip, bilim aldym. Joldasym Lázzat ta temirjolshy. Eger Mańǵys­taý jerindegi serpindi joba ómirge kelmese, múmkin sol jer­de bir saryndy ómir keship júre berer me edik dep te oı­laımyn. Mine, ózim kýá bol­ǵan tórt jyl ishinde tamasha baǵ­darlamalar aıasynda óńirge óń kire bastady. Joba-jospar­lar­dyń keleshegi tipti keremet. Olaı deıtinim, kúni keshege deıin poıyzdardyń sońǵy toq­taı­tyn jeri О́zen stansasy edi. Endi jumysshy poıyzdary Túr­ki­menstan shekarasyna deıin júre bastady. Erteń-aq Iranǵa, odan ári Parsy shy­ǵa­naǵyna jetedi. Men sol kúnniń jaqyndaı túsýi úshin jumys jasap júrgenderdiń biri ekenimdi maqtan tutamyn. Buryn eki bólmeli eski úıde turatyn edik. Endi baǵdarlama aıasynda jańadan salynyp, ishine tur­mysqa qajettiń bári qoıylǵan jańa páterge kirgeli otyrmyz. Mektep jasyna deıingi eki balamyzǵa jaqynda paıda­lanýǵa berilgen balabaq­shadan oryn aldyq. Tabysymyz jaq­sy. Kóńil-kúı kóterińki. Bizge berilgen múmkindikter úshin basshylarǵa alǵysy­myz­dy aıta otyryp, endigi jerdegi maq­satymyz tek  jemisti ju­mys jasaý dep oılaımyn. Iаǵnı, bizdiń ornymyz – alǵy shep. Sonda bizdiń óńiri­miz­de de, ómirimizde de oń óz­gerister kóbeıe túseti­nine kúmán joq. Málik PANABEK, temirjolshy. __________________________

Materıaldardy daıyndaǵan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Mańǵystaý oblysyndaǵy menshikti tilshisi Jolaman BOShALAQ.