– Bizdiń halqymyzdyń boıynda san ǵasyrdan beri eshýaqytta jadynan shyǵarmaıtyn bir qundylyq bar, ol – eldiń tynyshtyǵy, halyqtyń birligi. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń búgingi ustanyp otyrǵan saıasaty, mine, osy baǵytta – kóregendik pen kemeńgerlik aıasynda júrgizilip keledi. Nursultan Ábishuly Nazarbaev qazaqtyń birtýar ǵana emes biregeıli, óziniń joly, aýqymdy baǵyt-baǵdary bar memleket basshysy. Men bir kezde Elbasymyzǵa «Bizdiń alysty meńzeıtin ári kóz ushyndaǵyny kózdeıtin Prezıdentimiz» dep baǵa berip em. Ol oıymnan aınyǵan joqpyn. Esterińizde bolsa, 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda Qazaqstannyń tarıhynda tuńǵysh ret Prezıdent saılaýy ótti. Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti 98,78 paıyz daýys jınap Qazaqstan halqynyń zor senimine ıe boldy. Araǵa eki juma ýaqyt salyp Qazaqstan táýelsizdigin jarııalady. Ýaqyt júırik, odan beri de shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Al, áıgili sol 1 jeltoqsan jas memleketimiz úshin jyl saıynǵy Prezıdent kúnin atap ótý dástúrine saı búkilhalyqtyq resmı merekege aınaldy.
– Sultan aǵa, Nursultan Ábishuly Nazarbaevpen etene jaqyn tanystyǵyńyz qalaı bastaldy?
– 90-jyldardyń basynda Aqordada 10 adamnan turatyn Prezıdenttik keńes quryldy, men sonyń bir múshesi boldym. Prezıdentpen etene jaqyn tanysqanym sol kezden bastaldy ǵoı dep oılaımyn. Halyq ıgiligi úshin kún-tún demeı eńbek ettik. Buryn syrttaı baqylap júrgenmen de ol kisimen jaqyn áńgimelesip, júzdesip, naǵyz pikir alysqan kezim sol. Onyń ústine Nazarbaev sóz saptaýy men oı órisi arqyly aqyly asqan azamat, kóripkeldigi keń, alysty meńzeıtin saıasatker ekenin birden ańǵartty. Alǵash júzbe-júz kezdeskenge deıin de meniń boıymda ol kisi týraly joǵary pikir qalyptasyp, jınalyp qalǵan. О́zim zańger ári saıasatker bolǵandyqtan buǵan deıin de shet memleket basshylarynyń, atap aıtqanda prezıdentteriniń birqatarynyń ómir joldaryn, qyzmetin, adamı bolmysyn zerttep, oı jınaqtaǵan jaıym bar. Olardyń ozyq oılylarynyń ómirderekterimen tereńnen tanysa júrip, bolashaq Qazaqstannyń da mańdaıyna Alla taǵalam sondaı bir tulǵany jazsa eken dep tileýshi edim. Prezıdent eń aldymen halyqtyń oıynan shyǵý kerek desek, meniń bul turǵydaǵy armanym oryndaldy. Nursultan Nazarbaev óziniń biregeıli kemeńger memleket qaıratkeri ekenin óz halqynyń ǵana emes, álem jurtshylyǵynyń aldynda dáleldep shyqty.
– Ondaı kúnge bir sátte jetpegenimiz anyq, kezinde Qazaqstandy kezdeısoq Kolbın basqarǵan eldiń bolashaǵy dúdámal tusta qazaq zııalylarynyń qatarynda sizdiń óz basyńyz qandaı oı qushaǵynda júrdińiz?!
– О́te durys aıttyńyz, Kolbın Qazaqstanǵa kezdeısoq kelgen jaı ǵana partııanyń qatardaǵy qyzmetkeri edi. Kerek deseńiz, Qazaqstandaı úlken respýblıkany basqaratyndaı bilim deńgeıi de shamaly, tipti áldeqaıda tómen bolatyn. KSRO-daǵy Reseıden keıingi jer resýrsy men aýmaǵy jaǵynan eń baqýat ta baı eldi basqarý oǵan tús kórgenmen teńdeı-tin. Onyń aqyryn ózińiz de bilesiz. Munyń bári de reseılik shovınızm sarqynshaǵynyń saldary. Tarıh paraqtaryn aqtarsańyzdar, kezinde KSRO-ny basqarǵan – buzaý baptaǵan júgeri ósirýshi Hrýshevtiń «Patsha ımperııasynyń 100 jylda júzege asyra almaǵan oıyn biz on jylda júzege asyrdyq», dep maqtanatyny bar. Álgi Kolbın sondaı kolonııaldyq surqııa saıasat astaýynyń jáı ǵana juǵyndysy. Al, Nursultan Ábishuly memleket basyna kelgen boıda týǵan eldiń, barsha qazaqtyń birden súıispenshiligine bólendi. Memleket qurýdaǵy onyń strategııalyq bastamasy men ult bolyp uıysýdaǵy tyń oılary men maqsattary birden halyqtyń júregine jetti. Ol óziniń boıynda qandaı da bolsyn memlekettik mańyzdy máselelerdi alystan sezetin, bolashaqty meńzeıtin kóripkeldigi bar qaıratkerlik qasıeti baryn baıqatty.
– 90-jyldardaǵy Joǵarǵy Keńestiń «shýy» qulaǵyńyzdan ketpeıtin shyǵar, túsińizge kirmeı me? Bolashaq Qazaq memleketiniń negizi, zań júzindegi tuǵyrly qalpy sol jyldary qyzý talas-tartyspen, kúrespen naqtylanǵany ras qoı?
– Túsime kirmeıdi... Degenmen ol jyldardyń kezeńderi, ózińiz aıtqandaı, ý-shýy esten eshýaqytta ketpeıdi. Joǵarǵy Keńestiń bir otyrysy aıqaı-shýsyz, qyzý pikirtalassyz ótpeıtin. Tipti, jaǵa jyrtysqan kezderimiz de az emes. Svoık degen bir depýtat Qazaq eli óz aldyna jeke memleket bolyp quryldy degende «Men sonda bir kúnde bóten memlekettiń azamaty bolyp shyǵa keldim be?», dep kúlli Májilis zalyna yzadan jaryla jar saldy. Men de qarap qalmadym: «Sizdiń bul sózińizdi qalaı túsinsek eken? Baıqap otyrsam, boıyńyzda uly ımperııanyń shovınıstik sarqynshaǵy saqtalyp qalypty ǵoı. Bizdiń halqymyz sizge daýys berip, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty etip saılady. Bolashaq taǵdyryn sizge senip tapsyrdy. Al sizdiń bıik minberden kókip aıtyp turǵanyńyz mynaý...». Sodan kóp uzamaı táýbesine keldi ǵoı deımin, minbege suranyp shyǵyp jarııaly túrde menen, halyqtan keshirim surady. Sizderdiń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde «Sartaev sóılese ol halyqtyń úni edi, ol Parlamenttiń sáni edi» degen maqalanyń shyqqan kezi sol tus. Men Parlament minberinde óte kóp sóılegen depýtattyń birimin. Eldiń oıyna sáıkes, bolashaǵyna baǵyt berip turǵan árbir zań aktileri úshin janymyzdy salyp, oı men qııaly ártúrli depýtattar aldynda ony qyzǵyshtaı qorǵadyq. Halyqtyń tilegin, múddesin aldymyzǵa birinshi másele etip qoıdyq. Qur jalań sóıleýdiń kúsh-qaýqary joq. Máselen, bizdiń bostandyqqa jańadan qol jetkizgen memleketimiz úshin Prezıdenttik basqarýdyń qyr-syryna tereńdep barý jolynda men Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy prezıdenttik basqarý júıesin tolyqtaı zerttep, oqyp shyqtym. Zerdeme ábden quıdym. Prezıdent degen sózdiń mazmuny «eldiń aldynda otyrý» degen uǵymdy bildiredi. Sodan keıin ǵana baryp Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy májilisteriniń birinde men Qazaqstanda Prezıdent qyzmetin taǵaıyndaý týraly alǵash usynys jasadym. Ol kezde bul kóptegen faktorlarǵa baılanysty da edi. Qoǵam kópultty elde konfederasııanyń tıimsizdigin sezine de, túsine de bildi. Usynys depýtattar tarapynan qoldaý taýyp, 1990 jyldyń 24 sáýirinde Qazaqstanda Prezıdent qyzmetin taǵaıyndaý týraly Zań qabyldandy. Keıin bizdiń Tuńǵysh Prezıdentimiz bolyp Nursultan Nazarbaev saılandy.
– Tarıh kóshi alǵa jedel jyljyǵan saıyn kezeńderdiń umytylmas oqıǵalary da kómeskilene túsetini haq. Aıtyńyzshy, sol tusta Nursultan Nazarbaevqa balama bolar, ıakı eldiń aldyna mańdaıy jarqyrap shyǵar ózge de qaıratker azamattar legi bolǵan shyǵar?
– О́tirik aıta almaımyn. Ondaı jan bolǵan joq. Sondyqtan Prezıdenttikke ol kisini saıladyq, halyq saılady. Jasyratyn nesi bar, Nazarbaevpen básekege túsip saılaýda jeńip shyǵam degen úmitkerdiń ózi de shamasyna qarap, oılanǵan shyǵar. О́ıtkeni memleket basshysy bolý degen ońaı is emes. Ári Eýrazııa qurylyǵynda jańadan jap-jas memleket qurylyp jatty. Elimizdi alda neshe túrli qıynshylyqtar kútip turdy. Búgin onyń bári aıtqanǵa ǵana jeńil bop qaldy ǵoı. Al ol kezde bizdiń Tuńǵysh Prezıdentimiz halyqty sol qıynshylyqtardyń barlyǵynan aman-esen, shashaý shyǵarmaı alyp shyqty. Men naǵyz erlik dep osyny aıtar edim!
– Sol kezeńderdegi Parlament tilshisi retinde meniń esimde qalǵany Májilistegi qyzylkeńirdek sóz talasy daý-damaıǵa ulasyp, jaǵdaı ýshyǵyp bara jatqan tusta aqyrǵy sózdi Nursultan Nazarbaevtyń ózi aıtar edi, depýtattar tynyshtalar edi...
– Joǵarǵy Keńestiń Májilis zaly naǵyz pikirtalas dodasynyń ortasyna aınaldy. Tipti qyzyna-qyzyna kelip depýtattardyń árqaısysy ózderin bir-bir bılik tutqasy ekenin sezindi, shekten de shyǵa bastaǵandary boldy. Búgingi memleketimizdiń zańdyq negizi op-ońaı qalana saldy deısiz be? Árıne, joq! Depýtattar bir pikirge kele almaı daýlasyp, tipti jaýlasyp deıinshi, tym qatty ketkende Májilis zalynyń eń bıik tórinde bárin de kirpik qaqpaı baqylap otyratyn Prezıdent aqyrǵy sheshimdi sózin aıtar edi. Nurekeń Prezıdent taǵyna otyrǵan alǵashqy kúnnen-aq eliniń, halqynyń bolashaqqa degen oı-armanyn aqtaýǵa tyrysyp, bar jigerin jumsady. Búginge deıingi saıasatker-zańgerlerimizdiń ataqty akademık Zımanovtan keıingi aqsaqaly retinde, qazirgi zań ǵylymynyń kóshbasshysy retinde men bylaı der edim: eger sol kezeńde halqyn súıgen erler bolmasa, olardyń aldynda Nursultan Nazarbaev turmasa, biz dál búgingideı jaǵdaıǵa jete almas edik. Biz muny ámanda bilip júrýimiz ári jadymyzda saqtaýymyz kerek.
– Táýelsiz eldiń Prezıdentimen birge alys shetelge barǵan alǵashqy memlekettik saparlar jaıynda estelik aıta otyryńyzshy.
– Men Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevpen memlekettik delegasııanyń quramynda Helsınkıge Qorytyndy Aktige qol qoıý rásimine qatystym. Bul 1992 jyldyń shildesi bolatyn. Belgili forýmda Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti sanatynda sóz sóılegen Nursultan Nazarbaev álemdik qaýymdastyq aldynda Dúnıejúziniń kartasynda ekonomıkalyq potensıaly zor jas memlekettiń paıda bolǵany týraly qasqaıyp turyp sóılep, jarııa etti. Ol bul eldiń halyqaralyq quqyq talaptaryna sáıkes ózindik ustanymy, ekonomıkalyq zor qory bar degendi aıtqanda, álem jurtshylyǵynyń ókilderi rızashylyqpen, ol tusta, bálkim, sypaıylyq ta saqtaǵany shyǵar, dúrildetip qol soqty. Biraq, Helsınkıdiń dál tórinde otyryp sondaǵy meniń bir baıqaǵanym ári súısingenimdi de jasyra almaımyn, Nurekeń shetelde kimmen, qaı eldiń basshysymen bolmasyn ıyǵy teń dárejede sóılese bildi. Prezıdentimizdiń memleket múddesin qorǵaǵan talapshyldyǵy – biz úshin múldem beıtanys jańa ortaǵa qatty áser etti. О́ıtkeni Nurekeńniń oılaý qabileti, oı órisi halyqaralyq qaýymdastyqtyń tanymal serkelerinen asyp túspese, kem túsip jatpady. Men Helsınkıde sony baıqadym da ishteı táýbe dedim. Delegasııanyń quramy men basshysy halyqaralyq mundaı kelisim sharttardyń talabyna dıplomatııalyq turǵyda bilgirlikpen jaýap qatýy tıis. Shetelde sizdiń árbir qadamyńyz ben aýyzdan shyqqan árbir sózińizdiń quny erekshe esepte turady. Basyńyzdan erekshe baqylaý synyn ótkizesiz.
– Sizdiń qazaq tiliniń zańdyq negizin sonaý keńes zamanynyń ózinde tap-tuınaqtaı etip jasap, kirpishin qalaǵan ór minezdi zańger-ǵalym ekenińizdi jaqsy bilemiz. Búgingi qazaq tiliniń jaı-kúıine kóńilińiz tola ma?
– Ana tiliniń mártebesin kóterý týraly Zań aktilerin jazbas buryn men eń aldymen halyqqa arnap, shaqyrý retinde óleń jazǵanym bar, aldymen sony jatqa oqyp bereıinshi...
Oý, zamandastar, qurbylar,
Ana tildi bilmeýiń – ananyń
aryn tókkendeı,
Ony buzyp sóıleýiń,
ózińdi-óziń sókkendeı.
Tilge olqylyq boı alsa,
tym alysqa barmassyń,
Ana tiliń joıylsa,
qazaq bolyp qalmassyń!
Búgingi kúni Jer sharynda 7,5 mlrd halyq bar. Osynshama halyq nópiri Jaratýshymyzdyń qudiretimen Ananyń aq sútinen nár alǵan azamattar. Olar 5 myńnan astam ultty quraıdy. Myńnan astam tilde sóıleıtin 149 memlekette ýaqyt kóshine ilese almaǵan qanshama til máńgilikke joǵalyp ketti, bilesiz be? Bul tarıh úshin orny tolmas olqylyq sanalady. О́ıtkeni árbir ult tiliniń ózi qanshama jyldar boıynda túzelip, araǵa ǵasyrlar salyp, turaqty qalyptasady. Sondaı qundylyqtardy joǵaltý, árıne, adamzat úshin keshirilmes kúná. Qudaıǵa shúkir, Elbasynyń kóregendik saıasatynyń arqasynda joıylýǵa shaq qalǵan qazaq tili táýelsiz elimizben birge ósip-órkendedi. Máńgilik el bolamyz desek, ana tilimizdi tek qana aıalaı berýimiz kerek. Shúkir, tilimizdiń búgingi ahýaly meniń kóńilimnen shyǵady. Latynshaǵa kóshýimiz – tildiń damý úrdisiniń jańa zamanǵa saı qalanǵan jańa satysy der edim.
– Sultan aǵa, aıtýly kúnge oraı qurylǵan búgingi áńgimemizdiń sońyn Prezıdent kúni men Prezıdent týraly óz oıyńyzben túıindeńizshi!
– Men shamam kelgenshe, jylyna bir ret el ishin aralaımyn. Qaı jerge barmaıyn, eń aldymen qurylys krandaryn kórgende kóńilim jaılanyp qalady. Qurylystyń salynýy degen sóz – el óristi jolda kele jatyr degen sóz. Halyqqa baspana, mektep, aýrýhana, deneshynyqtyrý ortalyqtary aýadaı qajet. Elimizde ondaı ǵımarattar esepsiz salynýda. Munyń bári Tuńǵysh Prezıdentimizdiń erteden kózdegen ıgi maqsattary. Ol – úlken eldi basqarýdaǵy úlken saıasattyń búgingi shynaıy kórinisteri. Men buryn da talaı aıtqanmyn, qazir de qaıtalaımyn. Bizdiń elimizdiń baılyǵy qajet dese 1 mıllıardtan astam halyqty asyraýǵa jetedi. Al endi ol eldegi azamattarymyzdyń rýhanı baılyǵymen úıleskende Elbasymyz Nurekeń aıtqandaı, biz eshteńeden de, eshýaqytta da tarshylyq kórmeımiz.
Qazaqtyń mańdaıyna 100 jylda bir bitken Tulǵasy – Nursultan Nazarbaevqa Alla jar bolyp, jas memleketimizdi osynaý óristi jolmen, halyqtyń uıysqan kelisimimen alǵa bastap júre bersin dep tileımin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
