foto: shutterstock.com
Ulttyq valıýtanyń nyǵaıýy ımporttyq taýarlardy kóp tutynatyn jáne shetelge jıi keletin azamattar úshin jaqsy jańalyq bolýy múmkin. Import arzandabasa da, qymbattaýdy toqtatady. Saparlar qoljetimdi bola túsýde. Biraq úkimet úshin bul másele – teńgemen keletin eksporttyq kiristerdi qysqartady.
Treıderler dollardyń quldyraýynan saqtandyrý úshin tarıhtaǵy rekordtyq somalardy tóleıdi. Vashıngtondaǵy saıası belgisizdik AQSh valıýtasynan jappaı shyǵýdy týdyrdy, ony sarapshylar qazirdiń ózinde «senim daǵdarysy» dep jazady Bloomberg.
Bloomberg Dollar Spot ındeksi 2025 jylǵy sáýirdegi «tarıftik soǵystar» kezeńimen salystyrǵanda ǵana quldyraýdy tirkedi. Eger quldyraý jalǵasa berse, dollar baǵamy tórt jyldyq mınımýmdy jańartý qaýpin tóndiredi. Aıta keterligi, endi ınvestorlar AQSh valıýtasyna senbeıdi jáne uzaq merzimdi perspektıvada – pessımızm deńgeıi 2025 jyldyń mamyrynan bastap eń joǵary deńgeıge jetti.
Freedom Broker sarapshylary teńge baǵamynyń 492 teńgege deıin tómendegenine nazar aýdardy. Bul olardyń kútkeninen tezirek boldy.
«Búginde dollar satyp alýshylar ony satyp alýǵa tyrysýda: forekstegi kúndizgi shyraq eń kóp degende 496 teńgege deıin jáne osy sátte 494,5 teńgege deıin ósýdi kórsetedi», dep atap ótti sarapshylar.
Sarapshylar jyldyń alǵashqy aıynda teńgege dem bergen birneshe faktordy bólip-jaryp aıtyp otyr
Birinshiden, joǵary negizgi mólsherleme áser etedi. Ulttyq bank baǵanyń ósýin tejeýge tyrysyp, ony bir jyldan astam ýaqyt boıy eki mándi ustap keledi. Qymbat nesıeler tutynýdy tejep, rýbldegi depozıtterdegi jınaqtardy tartymdy etedi. Budan basqa, eksporttaýshylarǵa ósip kele jatqan teńgelik shyǵystardy jabý úshin valıýtalyq túsimdi belsendirek satýǵa týra keledi. Al olar qaryzdarǵa qyzmet kórsetýdiń qymbattaýynan ósýde.
Taǵy bir faktor – memleket tarapynan valıýta satý. Bıýdjettik ereje aıasynda Ortalyq bank Qarjy mınıstrliginiń tapsyrmasy boıynsha valıýta men altyndy únemi satady. Bul teńgeni qoldaıdy.
Naryǵy álsiz elder ulttyq valıýtalarynyń kúsheıip ketýinen nege qorqady
Sarapshy Arman Beısembaevtyń aıtýynsha, teńgeniń nyǵaıýy ınflıasııany tejeýge jáne boryshtyq júktemeni tómendetýge kómektesedi, biraq bir mezgilde eksporttaýshylarǵa soqqy berip, memlekettik bıýdjet úshin qaýip tóndiredi. Onyń aıtýynsha, myqty teńge eń aldymen tutynýshylarǵa tıimdi.
«Teńgeniń nyǵaıýy ımporttyq taýarlardyń, jabdyqtardyń, dári-dármekterdiń jáne basqa da taýarlardyń qunyn tómendetedi», deıdi sarapshy.
Teńge kúshti bolǵan kezde memleketke, kvazımemlekettik kompanııalarǵa jáne bızneske valıýtalyq kredıtter men oblıgasııalarǵa qyzmet kórsetý arzandap barady, bul bıýdjettik táýekelderdi tómendetedi jáne kompanııalardyń qarjylyq turaqtylyǵyn arttyrady.
Bul rette myqty teńgeniń keri jaǵy da bar
Qazaqstan eksportqa baǵdarlanǵan ekonomıka bolyp qala beredi, al eksporttaýshylardyń túsimi valıýtamen qalyptasady.
«Teńge nyǵaıǵan kezde olardyń teńgedegi kiristeri qysqarady, bul rentabeldilikti nasharlatady», deıdi Beısembaev.
Bul tek shıkizat kompanııalaryna ǵana emes, sondaı-aq valıýtamen nomınırlengen tranzıttik kiristerge de qatysty. Budan basqa, kúshti teńge eksporttyq túsim men Ulttyq qordan túsetin transfertterdi qosa alǵanda, bıýdjetke valıýtalyq túsimderdiń teńgelik balamasyn qysqartady. Sonymen bir mezgilde arzan ımport otandyq óndirýshilerge qysymdy kúsheıtedi jáne shıkizattyq emes sektordyń damýyn tejeýi múmkin.
Ekonomıst shıkizat salalarynyń salyq bazasynyń tómendeýin jeke táýekel dep ataıdy. Munaıdyń álemdik baǵasy turaqty nemese quldyraǵan kezde myqty teńge eksporttaýshylardyń paıdasyn jáne sonyń saldarynan salyq túsimderiniń kólemin azaıtady. Kúshti teńge ınflıasııamen kúresý jáne halyqtyń tabysyn qoldaý úshin paıdaly, biraq sonymen birge eksportty álsiretedi, bıýdjetke qysym kórsetedi jáne ekonomıkanyń ımportqa qurylymdyq táýeldiligin kúsheıtedi.
A. Beısembaevtyń aıtýynsha, teńgeniń nyǵaıýyna bazalyq mólsherlemeniń kóterilýi yqpal etti. Ol qazan aıynda mólsherlemeniń 18 paıyzǵa deıin kúrt ósýi teńgelik aktıvterdi ınvestorlar úshin anaǵurlym tartymdy etkenin atap ótti.
«Naryq Ulttyq bankpen táýekelge barýdyń qajeti joq ekenin túsindi. Stavkany kóterý – valıýta baǵamyn retteýdiń negizgi quraldarynyń biri. Aqsha-kredıt saıasatyn qataıtý birinshi kezekte mólsherlemeni kóterý esebinen bolady. Ol ósken kezde ulttyq valıýtada kórsetilgen aktıvter joǵary kiris ákele bastaıdy. Eger bazalyq mólsherleme 18 paıyzdy qurasa, teńgedegi kiristilik shamamen 20 paıyz deńgeıinde shynaıy bolady, bul teńge quraldarynyń tartymdylyǵyn kúrt arttyrady», dep túsindirdi Beısembaev
Kúshti teńgeniń ınflıasııany jáne ımporttyń ósýin tejemeýiniń negizgi sebepteri:
- Importqa qurylymdyq táýeldilik: Qazaqstan tutyný taýarlarynyń, azyq-túlik pen jabdyqtardyń edáýir bóligin ımporttaıdy. Teńgeniń nyǵaıýy olardy ulttyq valıýtada arzandatady, bul satyp alýlardyń ósýin yntalandyrady.
- Ekonomıkadaǵy «artyq» aqsha: Ulttyq banktiń kúsh-jigerine qaramastan, ekonomıkaǵa kóp aqsha túsedi (bıýdjettik salymdar), bul suranysty arttyrady, ony otandyq óndiris qanaǵattandyrýǵa úlgermeıdi.
- Importtalatyn ınflıasııa: Baǵalar baǵamǵa baılanysty ǵana emes, sondaı-aq logıstıkanyń qymbattaýynan, tarıfterdiń jáne shıkizattyń álemdik baǵalarynyń kóterilýinen de ósýde.
- Tutynýshylyq kredıtteýdiń ósýi: Joǵary kirister jáne halyqty belsendi kredıtteý ımporttyq taýarlarǵa suranysty arttyrady.
- Inflıasııalyq kútýler: Halyq pen bıznes baǵanyń ósýin kútýde, bul olardy ımporttyń ulǵaıýymen taýarlardy satyp alýǵa májbúrleıdi.
Kúshti teńge ımportty barynsha qoljetimdi etedi, bul syrtqy jetkizilimderge táýeldilikti tómendetý maqsatyna qaıshy keledi, al ekonomıkanyń qurylymdyq problemalary (óz óndirisiniń damymaýy) baǵamdyq aýytqýlardyń áserin joqqa shyǵarady.
QQQ-da túsindirgendeı, salyq kezeńi qarsańynda eldegi keıbir oıynshylar sheteldik valıýtany aldyn ala aıyrbastaı alady.
«Bul týraly, atap aıtqanda, saýda-sattyq kóleminiń ósýi boıynsha $430 mln (+$65,5 mln) dep aıtýǵa bolady. Aıta keteıik, aqpan aıynda 2025 jyldyń tórtinshi toqsanyna birqatar mańyzdy salyqtar tólenedi: 25 aqpanda rentalyq salyqty, jer qoınaýyn paıdalanýshynyń qosymsha tólemderin, KTS, PQО́S jáne QQS tóleý merzimi aıaqtalady», deıdi sarapshylar.
Budan basqa, QQQ sarapshylarynyń pikirinshe, ulttyq valıýtany nyǵaıtýǵa kompanııalardyń aǵymdaǵy shyǵystardy jabý úshin eksporttyq túsimdi bir jolǵy satýy, sondaı-aq sheteldik kapıtaldyń kelýi yqpal etti.
QQQ-da eske salyp ótkendeı, qańtarda rezıdent emesterdiń MBQ-ǵa ınvestısııalary 171 mlrd teńgege nemese 8,7% - 2,1 trln teńgege deıin ósti. Olardyń ıelený úlesi ulǵaıdy
Freedom Broker sarapshylary salyq kezeńi áli bastalmaǵanyn jáne AQSh valıýtasyna qysym jalǵasatynyn aıtady. Jaqyn kúnderi olar baǵamnyń bir dollar úshin 490 teńgeden tómendeýine jol beredi, alaıda negizgi dáliz 490-500 teńge deńgeıinde qalady.
Bul jazbany jarııalaǵan kezde USDKZT-diń KASE baǵamy bir AQSh dollary úshin 493,86 teńgeni qurady.
Sonymen qatar, QQQ saýalnamasyna sáıkes, qańtardyń ortasynda USDKZT baǵamy aqpanǵa qaraı 516,5 teńge, al bir jyldan keıin - 549,1 dep boljanǵan bolatyn. Halyk Finance sarapshylarynyń aıtýynsha, ulttyq valıýta 2026 jyldyń sońyna qaraı valıýtalyq usynystyń tómendeýi jaǵdaıynda 580-590 teńgege deıin álsireýi múmkin.
