– Ermek Rahatuly, Qazaqstan ınvestısııalyq qorynyń qurylǵanyna 13 jyl boldy, al 3 jyl buryn qor «Báıterek» holdıngine qosyldy. Osy jyldar aralyǵynda damý ınstıtýtynyń strategııasy men saıasaty qalaı ózgergeni týraly aıtyp berseńiz? Onyń qyzmetine, aǵymdaǵy ómir shyndyǵyn esepke ala otyryp, qandaı túzetýler engizildi?
– Qazaqstan ınvestısııalyq qory (QIQ) memlekettik qarajatty qandaı da bir jobalardyń júzege asyrylýyna jumsaý arqyly shıkizat emes salalardy damytýdy kózdeıtin qarjy ınstıtýty retinde QR Úkimetiniń Qaýlysy negizinde qurylǵan. Al búgingi kúni bul ınstıtýtty biregeı qurylym dese bolady, sebebi memlekettik damý ınstıtýty bola otyryp, Qor bir ýaqytta stresti aktıvter salasyndaǵy basqarýshy kompanııa bolyp tabylady.
Alǵashynda Qor qyzmeti kásiporyndardyń jarǵylyq kapıtaldaryna kirý arqyly (baqylanbaıtyn úles – 49%) ekonomıka salalaryna ınvestısııalar salýǵa baǵyttaldy. Qor qyzmetiniń basynan bastap 36 ınvestısııalyq jobaǵa ınvestısııa salý maquldandy, olarǵa salynǵan ınvestısııalardyń quny 34,4 mlrd teńgeni qurady. Degenmen, 2007-2008 jj. ekonomıkalyq daǵdarys olardyń júzege asyrylýyna teris áserin tıgizdi, sonyń nátıjesinde aınalym kapıtalynyń jetkiliksizdigi men banktik sektordyń kredıtteý mólsheriniń aıtarlyqtaı tómendeýi jáne basqa da faktorlar oryn aldy. Olar Qor aldyndaǵy bereshekti óteý merzimderine áser etip, edáýir provızııalar mólsherin qurý qajettiligin týǵyzdy.
Osylaısha, 2011 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen «QIQ» AQ Qazaqstan Respýblıkasy IJTM-niń senimdi basqarýyna berildi. Al 2012 jyly Qazaqstan ınvestısııalyq qory stresti aktıvterdi basqarý jáne qaıta qurylymdaý salasyndaǵy kásibı basqarýshy kompanııa retinde qalyptasýǵa baǵyt alyp, jańa damý strategııasyn qabyldady. Keıin, 2013 jyldyń mamyr aıynda «QIQ» AQ-tyń 100%-dyq aksııalar paketi «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ-qa berildi.
Osy ýaqyt ishinde biregeı tájirıbe jınaqtaldy, onyń ishinde stresti aktıvter qorjynymen, ınvestorlarmen jumys jasaý bar. Mundaı tájirıbe 2013 jyldan bergi bereshekterdi óndirip alý jáne qaıta qurylymdaýdy júrgizý boıynsha jumystardy jalǵastyrý úshin Qazaqstannyń iri ınstıtýttarynyń biri – «Qazaqstan Damý Banki» AQ (QDB) tarapynan buryn berilgen kredıtter boıynsha bereshekterdi Qor teńgerimine ótkizýde baǵa jetpes qadam boldy. Nátıjesinde Qor men «Qazaqstan Damý Banki» AQ arasynda jalpy somasy shamamen 48,4 mlrd teńgeni quraıtyn 42 sessııa shartyna qol qoıyldy. Osylaısha, 4 jyl buryn biz ózimizdiń qyzmet baǵytymyzdy ınvestısııalyqtan basqarýshy jaqqa qaraı qaıta qarastyrýdy bastadyq.
Osy ýaqyt ishinde jańa strategııa aıasynda Qor 54,2 mlrd teńgege jobalar boıynsha jalpy qaıtarymdy qamtamasyz etti – aqshalaı qarajat túrinde de, Qor teńgerimine qabyldanǵan aktıvter túrinde de.
Aǵymdaǵy jyldyń qyrkúıek aıynda Qordyń 2014-2023 jyldarǵa arnalǵan damý strategııasyna ózgertýler qabyldaǵannan keıin qyzmettiń eki negizgi baǵyty aıqyndaldy. Olar: narazylyq-talap etý jumystaryn jáne ońaltý prosedýralaryn júrgizý arqyly jobalar boıynsha bereshekti qaıtarý jáne bereshekti qaıta qurylymdaý, aktıvterdi ótkizý jáne otandyq, ne sheteldik ınvestorlarǵa jalǵa berý arqyly problemaly jobalarmen jumys jasaý.
Shyn máninde, biz jańadan eshnárse oılap shyǵarǵan joqpyz, tek sońǵy tórt jyl boıy Qor aınalysyp kele jatqan jumystardy nyǵaıta tústik. Iаǵnı bizdiń uıymǵa senim artqan árbir joba óz óńir ekonomıkasyna ekonomıkalyq jáne áleýmettik áser tıgizý úshin, adamdarǵa jumys oryndaryn usyný, memleket paıdasyna qyzmet etýi úshin qolymyzdan kelgenniń barlyǵyn jasap jatyrmyz.
– Qazirgi kezde Qordyń teńgeriminde qansha problemaly joba bar jáne jumysy turyp qalǵan qandaı kásiporyndardy qalpyna keltire aldyńyzdar?
– Qazirgi tańda Qor basqarýyndaǵy aktıvter qorjyny 55 jobadan turady, olardyń 42-i QDB-men jasasqan sessııalar sharttary aıasynda tapsyrylǵan. Birqatar jobalar boıynsha talap etý jumystary aıaqtaldy, jobany ońaltý júzege asyrylyp jatyr, nemese ınvestor izdelý ústinde; keıbir jobalar boıynsha sot-talap etý jumystary júrgizilip jatyr, ıaǵnı buryn salynǵan memlekettik qarajattardy qaıtarý iske asyrylyp jatyr. Osylaısha, Qorda bereshekterdi qaıtarý boıynsha sharalar belsendi júrgizilip jatqan problemaly aktıvterdiń pýly paıda boldy. Atalǵan sharalardy 2023 jyldyń sońynda aıaqtaý josparlanýda.
QIQ ınvestısııalyq jobalarynyń sátti túrde júzege asyrylýynyń aıqyn mysaly retinde «Dosjan Temir Joly» AQ-ty aıtýǵa bolady. Bul joba Shyǵys Qazaqstan úshin mańyzdy ról atqarady. ShQO-daǵy uzyndyǵy 151,6 km quraıtyn jańa kóliktik baǵyt eldiń shyǵys bóligin onyń basqa óńirlerimen baılanystyrýǵa múmkindik jasaıdy, sonymen qatar memlekettik shekarany eki ret kesip ótý jáne keden prosedýralarynan ótý qajettiligin joıady. Qordyń belsendi túrde járdemdesýi arqasynda kásiporyn shyǵyndardan arylyp, ózin-ózi óteýshilik tártiptemesine ótti, básekege qabiletti bola shyqty.
Bereshekti qaıtarý boıynsha Qordyń sátti túrde atqarylǵan qyzmetine kóptegen mysaldar keltirýge bolady. Mysaly, Qorǵa 2014 jyldyń aqpan aıynda narazylyq-talap etý prosedýralaryn jáne ońaltýdy júzege asyrý úshin «Qazaqstan Damý Banki» AQ-tan ótken Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Bıohım» bıoetanol óndirisi boıynsha zaýyty. QIQ atqarý óndirisi sheńberinde bereshekterdi qaıtarý boıynsha prosedýrasyn júrgizdi. 2016 jyldyń jeltoqsan aıynda atalǵan jumysty aıaqtaǵannan keıin, úshjaqty shartqa qol qoıyldy. Qazirgi ýaqytta otandyq ınvestorlar zaýyt aımaǵynda qalpyna keltirý jumystaryn júrgizip, ony iske qosýǵa daıyndaýda.
Kóliktiń tozǵan shınalaryn qaıta óńdeý boıynsha kásiporyn – «Kazakhstan Rubber Recycling» JShS-den 2016 jyly óndiristik qýatqa shyǵýdan buryn qaryz alýshylarmen birtalaı jumys jasaý talap etildi. Bizdiń Qor atalǵan kompanııamen 7 mln dollar mólsherindegi memleketten buryn alynǵan kredıt boıynsha bereshekti qaıta qurylymdaý týraly bitimgerlik kelisim jasasty, qalpyna keltirý kezeńderin jáne óndiristi iske qosýdy aıqyndady. Nátıjesinde zaýyt jylyna 32 myń tonnaǵa deıin tozǵan shınalardy óńdeýden ótkize alady.
Sátti iske asyrylǵan jobalardyń qatarynda «Semeı bylǵary-teri kombınaty» JShS da bar. Shyn máninde, qala qurýshy kásiporyn, biregeı jadbyqty ıelenýine qaramastan, birneshe jyldar boıy jumys istemeı turdy. Kontragentpen – buryn QDB-de qaryz alýshy bolǵan kásiporyn ıesimen uzaq kelissózder júrgizdik, ınvestor taptyq, nátıjesinde kásiporyn jumysyn bastady. Demek, kásiporynǵa túrtki qajet boldy – biz ony berdik.
Taǵy bir mysal. Metall qaqpaqtardy óndirý zaýyty «Kaps Intel» JShS-daǵy aldyńǵy ınvestor yqtımal qaterlerdi esepke almaǵan. О́tkizý naryǵy zerttelinbegen, básekelester paıda boldy. Kásiporyn jumysyn toqtatty. Jaqynda QIQ ınvestormen satyp alý-satý shartyn jasasty. Qazir «ALA sintez» kompanııasy óz ónimderin tabysty jetkizip turady, sol arqyly ımportty uqsas ónimmen almastyrýǵa tyrysýda.
Munda basa aıtqym keletini – Qazaqstan ınvestqory kásiporyndardyń operasııalyq qyzmetine kirmeıdi. Biz mynadaı qaǵıdaǵa súıenemiz: memleket – úzdik menedjer emes, sondyqtan biz, memleket múddelerine ókildik ete otyryp jumys jasaıtyn aktıvterge mamandandyrylǵan ınvestorlardy izdeımiz de, kásiporyndardy qalpyna keltirý jumystaryna tartamyz.
– Sheteldik ınvestorlarmen jumys isteısizder me?
– Iá, jumys isteımiz. Mysal retinde iri amerıkalyq Stewart Engineers Inc kompanııasyn keltire alamyn. Bul kompanııa Qyzylorda qalasyndaǵy tabaq shyny óndiretin qazaqstandyq zaýyt úshin tehnologııalar men jabdyqtardy jetkizýshi bolyp tabylady. Bizdiń joba sheńberinde kompanııa jabdyqtardy jetkizýmen qatar, aksıoner bolyp tabylady.
Osy joba boıynsha 2017 jyldyń mamyr aıynda qurylysty aıaqtaý boıynsha strategııalyq seriktes anyqtaldy. «Orda Glass Ltd» JShS atynan zaýyt basshylyǵy men «China Triumph International» qytaılyq kópsalaly kompanııasy arasynda strategııalyq seriktestik jáne Qyzylorda oblysyndaǵy zaýyt qurylysy jumysyn aıaqtaý boıynsha ekijaqty kelisimge qol qoıyldy. Qazir qytaılyq tarap zaýyt qurylysyn aıaqtaýmen qatar, gadjetterge arnalǵan juqa shyny óndirisi úshin ekinshi jelini qosý arqyly ony keńeıtýge ynta bildirdi.
– Sizdiń oıyńyzsha, jańa jobalardy qolǵa alatyn kásipkerler ádette qandaı qatelikterge tap bolady jáne de jańadan bastaıtyndarǵa qandaı eskertýler aıtqyńyz keledi?
– Kez kelgen bıznesmen jobaǵa qatysý – bul árqashanda qandaıda bir qaýip-qaterler ekenin túsinýi kerek. Tabysty bıznesmen ustanatyn basty ereje – ol qandaıda bir jobaǵa kiriser kezde, bıznesmen sol salada kásibı maman bolýy kerek, onyń qyr-syryn bilýi qajet. О́ndiristen birden tabys tabý múmkin emes, aldymen birtalaı kúsh jumsaý qajet: menedjment, logıstıka qurý, barlyq bıznes úrdisterdi qalpyna keltirý, naryqty, ótimdi, básekege qabilettilikti zertteý jáne t.b.
Bizdiń oıymyzsha, keıbir ónerkásiptik jobalardyń damýynda mynadaı faktorlar belgili bir qaýip-qaterdi quraıdy: zańnamanyń ózgerýi, sonyń ishinde banktik jáne salyqtyq zańnama. Salyqtyq zańnamanyń qataldanýy, halyqtyń satyp alý qabilettiligi jáne suranystyń joqtyǵy, tehnologııalardyń damymaýy, kórshiles óndirýshi memleketter tarapynan baıqalatyn qatań básekelestik jáne múmkin dempıngti de osy qatarǵa qoıýǵa bolady. Mashınalar men jabdyqtar óndirisinde, sonymen qatar ǵylymı-tehnıkalyq qyzmette bilikti qyzmetkerlerdiń bolmaýy nemese jetispeýi kóńil bólýdi talap etetin qaýip-qaterdi týǵyzady.
– Jobanyń qarjy-ekonomıkalyq ońalýy jaıynda sóz qozǵasaq, bul úrdis qalaı júzege asady jáne ol úshin sizder qural-jabdyqtardyń qandaı túrlerin qoldanasyzdar?
– О́z qyzmetimizde bizdiń tek memleket múddelerin basshylyqqa alatynymyzdy túsiný qajet, biz bank emespiz, biz damý ınstıtýty bolyp tabylamyz. Bizdiń basty mindetimiz – kez kelgen kásiporyndy tabysty túrde satý emes, onyń ornyna sol kásiporyndy kez kelgen amaldardy qoldana otyryp saqtap qalý, jumys oryndaryn saqtap qalý, nemese sol kásiporyn jumysy toqtap tursa, ony qoldaý, ol jumysyn jalǵastyrýǵa járdemdesý. Sol sebepti árbir jobaǵa ózindik tásil qoldanylady. Bizdiń qyzmetimizde sharttardyń túrli nusqalary men bitimgershilik kelisimder qoldanylady. Kásiporynmen birlesip biz ónimdi seriktestiktiń barlyq joldaryn qarastyramyz. Kásiporyndarǵa memlekettik qarajat bólindi delik, bul oraıda ekinshi basty mindetimiz – sol qarajatty saqtap qalý jáne memleketke qaıtaryp berý. Sondyqtan biz aqshalaı qarajatty jáne aktıvterdi qaıtarý boıynsha aýqymdy sot-talap etý jumystaryn júrgizemiz.
– Memlekettik jekeshelendirý baǵdarlamasynda QIQ qandaı ról atqarady?
– Aǵymdaǵy jyly biz kásiporyndardyń úkimettik tizimi sheńberindegi 8 óndiristik jobany jekeshelendirýge usyndyq, olardyń 5-i jalpy somasy 337 mln teńgege satyldy. Aktıvterdi básekeles ortaǵa berý boıynsha prosedýra elektrondy saýda-sattyq arqyly qabyldanǵan prosedýralarǵa sáıkes júrgizildi.
– Siz Qordyń ınvestısııa bólýi úshin áleýmettik mańyzy bar jobalardyń basymdyǵy týraly aıtqansyz. Sońǵy jyl boıynsha áleýmettik áserdi túsindirip berý múmkin be? Sondaı-aq Qordyń qyzmeti qandaı kózderden qarjylandyrylady, BJZQ-nyń qarajattary qoldanyla ma?
– Suraǵyńyzdyń birinshi bóligine jaýap bere otyryp, men taǵy da bir ret barlyq jobalardyń bizdiń basqarýymyzda ekenin basa aıtqym kelip otyr. Bular – shıkizattyq emes sektordyń kásiporyndary, olardyń árqaısysy óz óńiri úshin mańyzdy bolyp keledi. Bul tek jumys oryndary jáne salyqtyq tólemder arqyly bıýdjettiń tolyqtyrylýy emes, sondaı-aq bul – Qazaqstanda suranysqa ıe ónim óndirisi.
Sonymen qatar taǵy mysal keltirgim kelip otyr. QIQ-tyń problemaly qorjynynda Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Textiles.kz» kompanııalar tobynyń toqyma klasteri bar. Boryshkerdiń negizgi kásiporyndary QDB atynan memleketten paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaý, salyqtar merzimin uzartý, 4 jyl merzimge kepildendirilgen tapsyrys túrinde qoldaý alyp, Daǵdarystan keıin qalpyna keltirý baǵdarlamasyna qosyldy. Qoldanylǵan sharalarǵa qaramastan, kásiporyndardyń josparlanǵan óndiristik jáne qarjylyq kórsetkishterge basqarýshy ınvestor qol jetkize almady, sonyń saldarynan, basqalardy qosa alǵanda, jumysshylardyń jalaqylaryn tóleý boıynsha bereshektiń artýy oryn aldy.
Áleýmettik shıelenisti tómendetý úshin 2016 jyldyń jeltoqsan aıynda jáne 2017 jyly QIQ óz qarajaty esebinen ózine mindetter júktep, kompanııalar tobynyń burynǵy qyzmetkerlerine jalaqylary boıynsha bereshekti ótep shyqty jáne bereshekti talap etý quqyǵyn qaıta tabystaý boıynsha shart jasasty. Qazirgi kezde Qor jalpy somasy shamamen 30 mln teńgeni quraǵan 189 jumysshyǵa jalaqylaryn tóledi.
2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qor jalpy somasy 18,7 mlrd teńgeni quraıtyn, sonyń ishinde aqshalaı qarajaty 1 mlrd teńdegen astam 16 joba boıynsha bereshek óteýdi júzege asyrdy. Qordyń qatysýymen 350 jumys orny qalpyna keltirildi, qorjyndyq kásiporyndar 1,2 mlrd teńge somaǵa salyqtar tóledi. Paıdalanylatyn qarajat týraly aıtatyn bolsaq, qazirgi kezde biz tek óz qarajatymyzdy qoldanamyz. Eshqashan BJZQ-nyń qarajatyn tartqan emespiz. «Báıterek» holdıngi tarapynan 15 mlrd teńge somasyndaǵy sońǵy transh 4 jyl buryn alynyp qaıtaryldy.
Qazirgi kúni biz Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qaıta qurylymdaý, ıaǵnı stresti aktıvterdi ońaltý boıynsha qyzmet etetin jalǵyz memlekettik kompanııa bolyp tabylamyz. Bul óte aýqymdy jumys jáne ol úshin birneshe jyl nátıjeleri basty kórsetkish bolyp tabylmaıdy, degenmen de bizdiń qorjynda tabysty túrde júzege asyrylǵan birqatar jobalar bar. Atap aıtqanda, qazirgi kezde biz birde-bir memlekettik baǵdarlamany tikeleı júzege asyrmaımyz, sáıkesinshe, olar boıynsha qarajat almaımyz, alaıda buryn, ıaǵnı IIDMB-nyń alǵashqy besjyldyǵyn júzege asyrý kezeńinde salynǵan memlekettik qarajatty qaıtarý arqyly olardyń iske asýyna úles qosqymyz keledi.
– Qordyń alda kele jatqan jylǵa qandaı josparlary bar?
– Eń aldymen, buryn jasasqan sharttar men kelisimder boıynsha bereshekti óteý. Bizdiń jobalaýymyzsha, bul soma 1 mlrd teńgeden aspaq. Qor 3 joba boıynsha jalpy somasy 800 mln teńgeden astam problemaly aktıvterdi/múlikti satýdy josparlady. Oǵan qosa, 5,5 mlrd teńge somasyndaǵy narazylyq-talap etý jumystaryn júrgizý arqyly bereshekti qaıtarý jáne bankterdiń bólý-joıý prosedýrasy aıaqtalǵan 14 boryshker boıynsha Qor aldyndaǵy mindettemelerdi toqtatý máseleleri tur. Korporatıvtik basqarý júıesin jetildirý jumystaryn jalǵastyramyz, qaýip-qaterlerdi basqarý júıesin kúsheıtemiz, adam resýrstaryn basqarý amaldary men tásilderin ózgertemiz. Osylaısha, ótken jyly Qorda basqarý menedjmentin qysqartý arqyly shtat qurylymy ońtaılandyryldy. Meniń oıymsha, «Qazaqstannyń ınvestısııalyq qory» AQ damý strategııasynyń bolashaqty aıqyn boljamdaýy qoıylǵan maqsat-mindetterge qol jetkizýge qolaıly jaǵdaı jasaıdy.
– Áńgimeńiz úshin rahmet.
Daıyndaǵan
Dına MAHAMBETOVA
