Densaýlyq saqtaý salasyna ınvestısııa kerek

Qazaqstan Respýblıkasynyń densaýlyq saqtaý salasyna ın­ves­tısııalaý taqyrybynda ót­ken forýmda sóz sóılegen Pre­mer-Mınıstrdiń orynbasary E.Dosaev «El ekonomıkasyna mem­lekettiń qatysýyn EYDU elderiniń deńgeıine deıin azaıtý maqsatynda Memleket basshysy Úkimetke jekeshelendirýdi jedeldetip, 2018 jyldyń sońyna deıin aıaqtaýdy tapsyrdy. Bul densaýlyq saqtaý júıesine de qatysty. Jekeshelendirý formasy jańa menshik ıelerine memleket ıeligindegi aktıvterdi satýdan bastap, memleket-jekemenshik áriptestigi, senimgerlik basqarý jáne basqa da túrli kooperasııa for­malaryn engizýge deıingi túrlerde bolmaq. Osy múmkin­dikti paıdalana otyryp, jeke sektor ókilderin bul iske belsene qatysýǵa shaqyramyn», dedi.

Qazirgi kúni elimizde 7914 den­saýlyq saqtaý nysany bolsa, sonyń 1150-i jekemenshiktiń úlesinde. E.Dosaev densaýlyq saq­­taý salasyn tek áleýmet­tik sala dep qaraýdyń jetkiliksiz­digine toqtaldy. 2020 jylǵa qa­raı áleýmettik salaǵa arnal­ǵan memlekettik bıýdjet shyǵyn­dary 47,4 paıyzǵa jetedi dep boljansa, onyń basym bóligi den­saýlyq saqtaý salasyna tıe­sili kórinedi. Onyń ústine 2018 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap Min­detti áleýmettik me­dı­sı­na­­lyq saqtandyrý qory tegin medı­sınalyq kómektiń kepil­dendirilgen kólemimen jumys isteıtin biregeı operator retinde óz qyzmetin bastaıtyny da má­lim. Bul kádimgideı naryqtyq qatynastarǵa qurylǵan júıe. Densaýlyǵynyń bekemdigin adam ózi saqtandyryp, 2020 jyldan bastap qorǵa jınalǵan qarajat esebinen densaýlyq saqtaýdy qarjylandyrý qurylymynda eleýli ózgerister oryn almaq. О́zgeristerdiń aıy ońynan tý­sa,­ káni dep eleńdesken jurt úshin Úkimettiń respýblıkanyń den­saýlyq saqtaý júıesin ın­ves­tısııalaǵysy kelgenderge qolaıly jaǵdaı jasaımyz degen ýádesiniń mańyzy úlken. Jekelegen kásipkerlerdiń bul iste qalaı ábjildik tanytatynyn­ kim bilgen? Al forýmǵa qatysýshy sheteldik bıznesmen «Densaýlyq salasyndaǵy jumysymyzda biz úsh mańyzdy aspektini qamtydyq. Alǵashqysy mamandardy oqytý, bilimderin jetildire túsý, ekin­shisi, sapaly qyzmet kórsetý. Bul­ rette bizdiń jumysymyzǵa mem­leket tarapynan baqylaý jy­lyna 2 ret jáne jarııaly túr­de júrgiziledi. Baqylaýlarda aýrýhanalar qyzmetiniń mem­leket­tik emdeý oryndaryna qa­­ra­ǵanda arzanyraq túsetini ári ­25 paıyzǵa tıimdi jáne jo­ǵa­ry deńgeıde kórsetiletini anyq­taldy. Úshinshisi, bizdegi em­de­lýshilerdiń kóńil kúıleri. Pa­sıent­terimizde tólegen saly­ǵy­ men jarnalarynyń durys jum­salǵanyna degen moraldyq tur­ǵydan qanaǵattaný sezimi boldy. Densaýlyq salasyna jeke bıznestiń aralasýy uzaq merzimdi talap etetin jumys. Sonymen qatar osy uzaq ýaqyttaǵy eńbekte bizderge halyqaralyq qarjy ıns­tıtýttarynyń qoldaýlary qajet», dedi Manýel Bosh Arkos. 

Rob Mak Donald – densaýlyq salasyna ınvestısııa salýshylar­dyń biri. «Bizdiń Vladıvostokta jeke aýrýhana ashýymyz qıyndaý júrdi. Sebebi tarıfter tómen edi. Jalpy, bul salaǵa ınves­tısııa salýshy árbir bıznesmen óz paıdasyn birinshi oılaıdy. Bul jerde eshqandaı altrýızm joq. Veb saıttarynda ne jazyp qoı­sa da, saladaǵy jumysty beı­­neleı aıtqanda, túrli armany bar birneshe adamnyń bir tósekte jatqanyndaı der edim. Investor armany – paıda tabý, úkimettiki ózine túser sal­maqty azaıtý, al úshinshi, jo­bany jú­zege asyrýshy emdeý orny­nyń myq­ty basshylarynyń jumysy. In­vestısııany kim salǵanyna qa­ramastan, osy úshin­shiniń qımy­lyna kóp nárse baılanysty. Biz­­­diń oıymyzsha, postkeńestik or­­­tanyń mádenı ereksheligi bar. Ony jeńip, aýrý­hanalardy mem­le­kettik bas­qarýdan alyp, jekege berý ońaılyqpen júrmeıdi. Al jobany atqarýshy basshylar qa­laı taǵaıyndalady? Oǵan da qatty mán bergen durys. Siz­der olardy shetelden tikeleı sha­qyrasyzdar ma, álde aýtsorsıng arqyly komanda tabasyzdar ma? Degenmen, arada neǵurlym kóp deldal júrgen saıyn kórsetiler qyzmet baǵasynyń qymbattaı túsetinin este ustaǵan jón», dedi.

Densaýlyq salasyna ınves­torlar tartýda qaperde ustaı­tyn jaıttar tek joǵaryda aı­tyl­­­ǵandarmen shektelmeıtini tú­sinikti. Sheteldik sarapshy ań­­da­ǵandaı, onyń uzaq jylǵy árip­­testik arqasynda nátıje be­retini aıqyn. Alaıda kóz ilespes jyldamdyqpen damyp jatqan medısına kóp naıqalýdy da jaratpaıdy. Sonyń biri – densaýlyq salasyn sıfrlandyrý máselesi. Azııa damý bankiniń ókili Megan Konahan sıfrlandyrýdy sektordy damytýdyń katalızatory dep baǵalady. Máselen, Avstralııa memleketi sıfrlandyrýdy ABR-men bir­lese engizip, bank tarapynan qajetti baǵdarlamamen tegin qamtylǵanda orasan zor qarjy únemdegen kórinedi. Mysaly, tek analızderdiń qaıtalanyp ja­­salýyna 1,5 mlrd dollar shy­­ǵyn jumsalyp kelse, sıfr­lan­­dyrý negizinde bazada tur­ǵan málimetterdiń qaıta analız alý­dyń qajettigin tolyq joı­ǵanyn aıtqan. Árıne elderdiń damýy birkelki emes, sondyqtan da keı memlekette ol aımaqtyq, óńirlik nemese bir fragmenttik deń­geıde júredi. Al tutas el aı­maǵyn qo­sýdyń mańyzy óte jo­ǵary. Bul ret­te Qazaqstan tá­rizdi aýmaǵy úl­ken el úshin onyń máni tipten zo­raıa túsedi.

Ádette telemedısına degen­de ony alys aımaqtarǵa, aýyldarǵa qajetti konsýltasııalar berýge arnalǵan jeńildik deıtin túsinik ornaǵan. Forýmǵa qatysýshylar onyń qalaǵa da qajet ekenin aıtady. Birinshiden, ınternet bar­­­­lyq salany ózgertý ústinde. Oqy­­­­­­­­tý, bank qyzmeti saýda isine den­dep enýde. Tipti taksıdi de, ishetin tamaǵyń men kıimińdi de ınternet arqyly aldyrýǵa bolady. Sóıtip altyn ýaqytyńdy únemdep jatqanda qala turǵyn­dary telemedısınanyń osy ıgi­li­gin nege qoldanbaýy tıis?

Pasıenttiń birinshiden jolǵa ýaqyty ketpeıdi, ekinshiden, aýrý­hanaishilik ınfeksııa taralýyn tejeıdi, ári eki jaqta da dárigerler pasıentti kórip otyrady. Sol sebepten telemedısınany qalada paıdalanýdyń artyqshylyǵy mol. Al «SIT Da­mý» JShS bas dırektory Na­talıa Kıl pasıent­tiń elektrondy pasportyn engi­zý­di baıandaýynan shynymen kóp­shilik úshin óte paıdaly ekenin baǵamdadyq. Sonyń arqasynda emhanalarda tirkelgen turǵyndardyń ambý­latorlyq kartasyn toltyrý, jy­lyna birneshe dıspanserlik esep­te turatyn pasıentterdiń em­hana tabaldyryǵyn tozdyr­maı, qajetti em-domy men dári­lerin alýdaǵy jeńildikteri aıtar­lyqtaı bolady eken. Al osy jerde jeke bıznestiń ilkimdiligin ornymen paıdalansa qoǵam úshin paıdaly bolatyn tustary kóp. Alaıda bul is tarıfterdiń ósýine alyp kelip, joq-juqana jurt­tyń qaltasyna aýyr soqpaı ma degen saýalǵa Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanov «Qalalarda emhanalyq kómek salasynda jeke sektordy damytý­dyń úlken múmkindikterin kórip­ turmyz. Jeke sektordyń da­mýy­na shaǵyndap qaıta uıym­dastyrý turǵysynan qoldaý kór­setiledi. Emhanalar men emha­nalyq uıymdar, dıagnostıka or­talyqtary senimger­lik basqarýǵa berilip, jekeshelen­dirilýi múmkin. Qazir elimizde naryq­ bar, eleýli tarıftik saıasat­ ta bar. Biz bul jer­de me­dı­sı­na­lyq qyzmetter ta­rıfi kúrt ósedi degen qaýipti kó­rip otyr­ǵanymyz joq. Biraq mun­da asa muqııattylyq tanytyp otyrmyz. Bir-birimen básekege túsetin aımaqtyq aýrýhanalar nemese jańǵyrtý men qaıta jóndeýde ózekti máseleler bolsa, onda je­ke sektormen kelisimsharttyq baz­a boıynsha jumys atqarýdyń ma­ńyzy zor. Birinshi kezekte mem­leket-jekemenshik áriptestigi negi­zinde senimgerlik basqarýǵa bet alýdy uıǵaryp otyrmyz», dedi.

Mınıstrdiń baǵamdaýynsha, sońǵy jyldary memleket tarapynan jasalǵan eleýli ınves­tısııalarǵa qaramastan, den­saýlyq saqtaý salasynyń kóp­tegen nysandary sapalyq jáne fızıkalyq turǵydan eskirip bitken. Áıtse de damý deńgeıi bizben shamalas eldermen salys­tyrǵanda, elimizde aýrýhana tósegi jetkilikti. Demek, biz qym­bat stasıonarlyq múlikti tıim­di qoldana almaı kelemiz. Medısınalyq tehnıkaǵa aıtar­lyqtaı ınvestısııa salyndy, bar­lyq halyqaralyq tehnologııa­lar bizge qoljetimdi. Biraq tehnıka sapalyq turǵyda tez eskirip qa­latyndyqtan ony aýystyrýǵa qomaqty qarajat qajet. Demek, den­saýlyq saqtaý júıesindegi jeke sektor úlesin ózge de joldarmen kóterý kerek.

Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»