Lázzat Aıtqojınanyń esimi sábı súıýge zar bolǵan juptarǵa jaqsy tanys. Elimizde jylyna 150 myńnan asa jańa otaý resmı túrde tirkelse, 20 myń jas jubaı áke-sheshe atana almaı júrgen kórinedi. Al olardyń 10 myńǵa jýyǵy ekstrakorporaldy uryqtandyrýǵa (EKU) muqtaj.
Reprodýktıvtik ortalyqtar atalyq nemese analyq uryǵy joqtarǵa donor qoldanýǵa májbúr. О́ıtkeni álsiz uryqtyń belsendiligin arttyrýǵa búgingi medısınanyń kúshi jetpeıdi. Al jatyrynan aıyrylǵan áıelder bolsa sýrrogat (qursaq) ana jaldaıdy.
Lázzat Aıtqojınany tolǵandyryp júrgen eki úlken máseleniń biri – osy uryq donorlyǵy. «Bizdiń ortalyqta qoldanylyp jatqan donordyń barlyǵy 10 shaqty erkekten ǵana alynǵan. Sol sanaýly donorlyq uryqty qyzmetimizge júgingenniń bárine paıdalanyp otyrmyz.
Bizdegi jasandy uryqtandyrýmen aınalysatyn medısına uıymdarynyń barlyǵynda osyndaı. Munymen qoımaı, ortaq baza joq. Bir erkek qalaǵan klınıkasyna baryp uryǵyn qansha ret satsa da erki ózinde. Zań solaı. Analyq uryq donorlyǵynda da týra osy jaǵdaı. Bir áke, bir shesheden tarap jatqan qanshama ul men qyz bar. Meni qatty alańdatatyn másele osy. 20-30 jyldan keıin osy balalar bir-birimen otassa ne bolady? Bul – ultty joıyp, tektiliktiń túbirine balta shabý emes pe? Mundaıdy ıslam memleketterin bylaı qoıǵanda, Eýropanyń kóptegen eli zańmen qoldamaıdy», deıdi ol.
Atalǵan máseleniń mán-jaıyn bilý úshin zańgerdiń pikirine júgindik. «Uryq donorlyǵy týraly «Neke jáne otbasy» týraly zańda kórsetilgen. 2005 jyly EKU boıynsha ereje shyqqan bolatyn. Sońǵy jyldary bul zańǵa birneshe ret ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, jańa erejeler qabyldandy. Sýrrogat anamen nemese uryq donorymen erli-zaıyptylar kelisimshart jasasady. Qursaq ananyń nemese bıologııalyq ákeniń balaǵa talasýǵa quqy joq dep zańda anyq kórsetilgen.
Donorǵa muqtaj jubaılar da donordyń kim ekenin bilýge haqysy joq. Keıbir juptar donor bolatyn kisini ózderi ertip keledi. Mundaı jaǵdaıda donor bolashaqta balaǵa talaspaıtyny týraly kelisim beredi. Al bir ortalyqqa uryq tapsyrǵan kisiniń basqa klınıkaǵa da baryp spermasyn satýǵa quqy bar. Bir erden nemese áıelden alynǵan donorlyq uryqty birneshe kisi keregine jarata beredi. Bul jaǵynan da shekteý nemese tyıym joq. Al donorlyq uryqtyń baǵasyn ár ortalyq ózi belgilese, jatyryn jalǵa beretin áıel baǵany otbasylarmen aqyldasyp sheshedi», deıdi zańger Jasulan Nurmahambetov.
Sheteldegi tártip qandaı? Italııa 2004 jyly uryq donorlyǵy men sýrrogat ana bolýǵa zańmen tyıym salǵan. Kanadada bir ǵana «uryq qoımasy» bolyp, onda donor uryǵyn aqyly tapsyrýǵa jol bermeıdi. Ulybrıtanııada bolsa bir donor tek 10 balanyń ǵana bıologııalyq ákesi bola alady. Jańa Zelandııada bul shekteý tórteýge deıin qysqartylǵan. Aýstralııadaǵy ereje ár óńirde ártúrli bolǵanymen, bir donordy 5 otbasydan artyq qoldanbaý naqty belgilengen. Alaıda olar bir donorlyq uryqty bir otbasynyń barlyq balalaryna paıdalana alady. Qytaıda bir er azamattyń donorlyq uryǵy bes áıeldi ǵana júkti ete alsa, Amerıkada 800 myń turǵyny bar aımaqta bir adamnyń uryǵy 25 balanyń ómirge kelýine septigin tıgizetin kórinedi. Atalǵan elderdi alańdatyp otyrǵan bir ákeden týǵan balalardyń bir-birine úılenýiniń aldyn alý ekeni belgili. Al jeti ataǵa deıin juptasýǵa bolmaıtyn qazaq úshin zańnyń durys jolǵa qoıylýy tipti de eselene túsýi kerek emes pe edi?!
Aıtqojınanyń aıtýynsha, donor bolatyn kisi 18 ben 35 jas aralyǵynda bolyp, deni saý, uryǵy sapaly jáne juqpaly aýrýlardan ada bolýy shart eken. Analyq uryq kletkasyna donor áıel sózsiz qursaq kótergen bolýy shart.
Lázzat Kenjebaıqyzy aıtýynsha, qazirgi kezde áıeldiń qursaq kótere almaýyna eki jaq birdeı sebepker eken. Iаǵnı elimizde bedeý áıel men belsiz erkektiń sany tarazy basyn teńestirip tur. Ana baqytyna bólengisi keletinderdiń kóbiniń jatyry, jatyr tútikshesi nemese analyq uryq bezi joq. Al atalyq uryǵy álsiz nemese múlde joq (ımpotent) er azamattardyń qataryna jynystyq qabileti tómen jigitter kún sanap qosylýda.
«Qazirgi kezde biz eń aldymen kúıeýin tekseremiz. Buryn balanyń bolmaýyna áıel kóbirek kináli bolsa, keıingi ýaqytta erlerdiń densaýlyǵy tómendep bara jatqany anyq baıqalady. Erli-zaıyptylar gormondyq aýytqýlardan, ınfeksııa men qabynýdan ǵana zardap shegip jatqan joq, olarǵa durys tamaqtanbaý men ómir súrý salty da keri áserin tıgizýde. Aldymyzǵa jatyrynan, jatyr tútikshesi men analyq uryq bezinen aıyrylǵan áıelder óte kóp keledi. Olarǵa operasııa jasatýǵa asyqpaı, birneshe gınekologqa qaralýǵa keńes berer edim», degen L.Aıtqojına emdelýshilerdiń jıi jiberetin qatelikterine toqtaldy.
«Jas jubaılardyń arasynda balaly bolýǵa asyǵyp, bir jylǵa jetpeıtin ýaqyttyń ishinde mańaıyndaǵy gınekologtyń esigin tozdyratyn áıelder bar. Áıel otbasylyq ómirdiń bir-eki jylyn artqa tastaǵannan keıin ǵana tekserilgeni durys. Em bolmaı jatsa gınekologqa emes, reprodýktologqa, erler andrologqa, ýrologqa birden barýy kerek. Sonda másele tez sheshiledi. Al 10 jyl boıy qursaq kótermese de qam-qaıǵysyz júrgen áıelderdi ýaqytty bosqa ótkizbeýge shaqyramyn. О́ıtkeni adamnyń jasy ulǵaıǵan saıyn deneden tys uryqtandyrýdyń nátıjesi tómendeı beredi. Eń nátıjeli kezeń – 35 jasqa deıin. Odan keıingi kórsetkishter tek qana tómendeı beredi», deıdi Lázzat Kenjebaıqyzy.
Birneshe jyldardan beri Qazaqstannyń halyq jıi ornalasqan aýdan, qalalarynda tegin qabyldaý ótkizip kele jatqan Lázzat Aıtqojına ondaǵy jaǵdaılardyń elimizdiń demografııasyna keri yqpal etip otyrǵanyn aıtady. «Elimizdiń aımaqtaryn aralap keńes bergen kezde, eń aldymen erli-zaıyptylardyń saýatsyzdyǵyna kýá boldym. 10 jyl balasy bolmasa da úıiniń janyndaǵy gınekologqa baryp júre beretin áıelder bar. Ekinshi másele – qarjynyń joqtyǵy. Olardyń úlken qalalarǵa kelip tekserilýge materıaldyq múmkindikteri múlde joq. Al elimizde jasandy uryqtandyrýǵa 700-800 myń teńge kóleminde qarajat jumsalady», deıdi ol.
Sondyqtan da Lázzat Aıtqojına únemi kóteretin máseleniń ekinshisi – kvota. 1996 jyldan beri elimizde jasandy uryqtandyrý arqyly 14 myń bala dúnıege kelgen. 2010 jyldan bastap qana memleket ekstrakorporaldy uryqtandyrýǵa kvota bóle bastady. Nátıjesinde jeti jylda 4783 jupqa tegin medısınalyq kómek kórsetilgen. Byltyrdan beri jyl saıyn 900 kvota turaqty bólinip keledi.
«Elimizde 23 reprodýktıvti ortalyq bar. Tek bizdiń ortalyqqa jylyna keletin 20-30 myń juptyń 4 myńdaıy osy EKU-nyń kómegine júginedi. Bul balaǵa zar bolǵan otbasylardy qanaǵattandyra almaı otyr. О́ıtkeni EKU jasatýǵa kez kelgenniń qoly jete bermeıdi. Izraldegi sııaqty alǵashqy ekstrakorporaldy uryqtandyrý memlekettiń qarjysymen jasalsa degen ótinishim bar. Bolmaǵanda jyl saıyn 2000 kvota bólinse úlken kómek bolar edi», deıdi Lázzat Kenjebaıqyzy.
Maıgúl SULTAN,
«Egemen Qazaqstan»
