Sóıtedi de túrki dúnıesiniń ulylary da osal bolmaǵanyn «Tán – jannyń, jan – jaratqannyń amanaty» degen Anaqarystyń sózimen dáıekteıdi.
Biz osyǵan deıin ózge jurttardyń aforızmderine kóz jibergende, bul netken aqyldyń keni, oı marjany dep tańdaı qaǵyp, tamsanǵanymyzdy da alǵa tartady. Qazaqtyń da qadiri asqan aıtýlylary artyna ushan-teńiz mura qaldyrǵanyna naqty mysaldarmen kóńilińdi ılandyrady. «Aforızm – oıdyń materıaldyq kórinisi. Bir úzik oı, oqys pikir, oqshaý sóz! Ol shaǵyn kólemge keń maǵyna syıǵyzyp, oı aıtýdyń eń tıimdi ári áserli tásili. Bul rette onyń ózegi – fılosofııa, ıaǵnı ǵylym da, bolmysy – kórkem ádebıet» deıdi de, qazaq aforızmderiniń asyl arnasy saq-skıf dáýirindegi oıshyldar sózinen, kóne túrki jazbalarynan arna tartatynyn aıtady.
«Erlik jasaǵannyń atasyn surap ala almas bolar» dep uly skıf fılosofy Toqsary aıtpaqshy, buryn kóp aıtyla qoımaǵan, el bolǵan soń ketken eseni qaıtarý úshin jankeshti eńbek etip, qazaqta da aforızm bar ekenin, onyń negizin qalaıtyn aqyl-oı alyptary jetip-artylatynyn Erbol Shaımerdenuly jan-jaqty zerdeleı kelip, «Qazaq aforızmderi» degen keremet antologııany halyqtyń rýhanı qazynasyna ákelip qosty. «Júrek kózin ashar» (Abaı) bul eńbek ult rýhanııatynyń jaýhary desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Buryn az ǵana taralymmen shyqqan kitap jaqynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń rýhanı jańǵyrý ıdeıasy aıasynda Astanadaǵy «Folıant» baspasynan bes myń danamen jaryq kórdi. Osy arada myna bir oıdy ortaǵa sala ketelik. Ol «Qazaq aforızmderi» atalatyn antologııany ózge jurttarǵa jetkizý jaıy edi. Qazirgi kezde ózge el jaqsylarynyń aforızmderin ózimizge úlgi etsek, endigi jerde qazaq aforızmderin olar da bilip jatsa, qane. Bul arqyly ultymyzdyń aqyl-oı ıelerin tanytyp, Gıppokrat aıtqan ónerdiń máńgilik ekenin dáıektep, qandaı qaraý pende bolsa da ózimizdegi barmenen onyń kózine urar edik. Buǵan qosa taǵy bir pikir bul aforızmderdi qurastyrýshy, myna ómirden ozǵanyna bes jyl bolǵan Erbol Shaımerdenuly ekenin árkez este saqtap, «paıdalanyp ketýshilerge» jol berip almasaq degen nıetimizdi de jurt talqysyna sala ketelik.
Kitaptyń birinshi bólimine oıshyldardyń dara sózderi, ıaǵnı bizdiń dáýirimizge deıingi V ǵasyrdan bastap, XXI ǵasyr aralyǵyndaǵy ómir súrgen danalardyń dana oılary toptastyrylǵan. Baǵzy zamannan búginge deıingi jaratylysy jaqsylar qatarynda Tonykók, Bilge, Kúltegin, Qorqyt, ál-Farabı, Maıqy, Asanqaıǵy, Qaztýǵan, Áıteke, Tóle, Qazybek, Súıinbaı, Shoqan, Abaı, Álıhan, Ahmet, Muhtar, Ǵabıt, Baýyrjan, Sherhan, Qadyr, Oljas, Asqar, Ábish – bári de bar. Ekinshi bólim – «Aqylnama» dep atalyp, onda maqal-mátelderdegi, qara óleńderdegi epostyq jyrlardaǵy, bı-sheshen sózderindegi, jyraýlar jyryndaǵy, aıtys aıshyqtaryndaǵy, án mátinderindegi jaýharlardan turady. Qyrýar kitap oqyp, odan marjan súzgendeı etip tańdap alý da Erbolǵa ońaı bolmaǵany anyq. Bul turǵydan kelgende onyń eńbegi ólsheýsiz ekeni sózsiz. Kitap sońynda aqyl-oı danyshpandary, parasat ıeleri, paıdalanǵan ádebıetter týraly anyqtamalar da taıǵa tańba basqandaı etip berilip otyrǵan. Bul da E.Shaımerdenulynyń yjdaǵattylyǵyn, óz isine zor jaýapkershilikpen qaraǵanyn kórsetedi.
«Azamat joly – ar joly» depti Baýyrjan Momyshuly. Endeshe «Qazaq aforızmderi» atty bul kitap ta Erbol Shaımerdenulynyń ar jolyndaǵy artyna qaldyrǵan azamattyq isi, ólmes mura, óshpes iz dep bilemiz.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
