Sananyń táýelsizdigi

Kafkanyń «Qubylý» deıtin ataqty áńgimesi bar. Áńgime keıipkeri Gregor Zam­za kúnderdiń bir kúni, ádepki ýaqy­tyn­da oıanǵan kezde óziniń aıaq astynan alyp múıizgek qońyzǵa aınalyp ketkenin kó­re­di. Áýelde bul uıqy qanbaǵannan, qa­zir bir uıyqtap tursam bári qalpyna keledi dep oılaı­dy. Aqyry ol óziniń aqyl-esiniń bútindigine kú­mán­dana bas­taıdy. Bul ádebı hıkaıany adamnyń kenetten jat, bóten jaǵdaıǵa tap bolýy, bóten kepke túsýi týraly metafora dep te qa­byldaýǵa bolady. Iаǵnı, sizge úı­ren­shikti ómirden taban tirep, tııanaq etetin eshte­ńe qalmaǵan, siz jat qalypqa dýshar bol­dyńyz. Qorshaǵan orta, kúni keshe kózge tanys, kóńilge ystyq orta endigi jerde siz úshin beımálim, kúmándi álemge aı­nal­ǵan. Psıhologtar adamnyń sanasy úshin eń qaterli qubylys úırenshikti jaǵda­ı­dyń kúrt jáne túbe­geı­li ózgerýi dep esepteıdi. Aqyr sońy ómirdi, bolyp jatqan oqıǵalardy naqty qalpynda qa­byl­daý túısiginen adasasyz. Muny ǵy­lym­da fýtýroshok, ıaǵnı kilt ózgergen bolashaqtyń soqqy­sy­nan eseńgireý dep ataıdy. Batys bıologtary jasaǵan ǵylymı táji­rı­belerge júginsek, keń dalada erkin jortyp júr­gen qasqyrdy aıaq as­ty­nan qapasqa qamaǵan kezde nemese ómir boıy qapasqa úırengen qasqyrdy kenetten azat keńistikke qoıa bergende, beıshara bó­­ri­niń júregi jarylyp ketken jaǵdaı­lar da bol­ǵan kó­ri­nedi. Bul degenimiz – shuǵyl bol­ǵan tas-talqan óz­ge­ristiń, qa­zaqsha aıt­qanda «dúnıeniń shyrq aına­lýynyń» adam ǵana emes, jalpy túı­sigi bar janýar ataýlyǵa aýyr áser etetin­diginiń bir belgisi. Osydan jıyrma jyl buryn, máńgi baqı myzǵymastaı kórinetin Keńester Odaǵy qulaǵan kezdiń az-aq aldynda, “dú­nıe shyrq aınalǵan” bir qubylys bas­talǵan edi. О́mirdiń úırenshikti yr­ǵaǵy buzyldy, jalpy halyq ne isterin, nege senerin bilmeı, seńdeı coǵylysyp, tap­qa­ny tamaǵyna jetpeıtin jaǵdaıǵa dýshar boldy. Aılar boıy jalaqy ala almaı sendelgen jurt. Bir-aq kúnde qun­syz­danǵan zeınetaqysynyń kezeginde tańdy tańǵa jalǵap turǵan qarııalar. Jylan jalap ketkendeı jalańash qalǵan dúken sóreleri… Eńbek­te­gen baladan eń­keıgen qartqa deıingi aralyq­ta­ǵy halyq­qa “biz jer betindegi ujmaqty ornatyp ja­tyrmyz, biz degen – eń baqytty, eń ba­qýatty, eń ádiletti, eń aıbarly, eń aqyl­dy, eń meıirimdi… elmiz” dep úı­re­tetin alyp ımperııa az ǵana ýaqytta batys kınosynyń eshatologııalyq fılmderindegi sııaqty azǵan, tozǵan, qylmys jaı­la­ǵan, adamshylyqtyń barsha qasıe­tin ta­ban­ǵa sa­lyp taptaýǵa negizdelgen qor­qy­nyshty keńistikke aınaldy. Baǵyt-baǵdar joǵalyp, taban tireıtin eshteńe qalmaı, túpsiz qýysqa qulap bara jat­qan­daı kúı ornady. Keshe ǵana keńestik ómirdiń ma­ǵynasyna aınalǵan qundy­lyq­tar kelmeske ketti. Dıýrkgeımniń só­zimen aıtqanda: “Jaýaptar ǵana emes, suraqtar da eskirip, qajetsizge aınal­ǵan” zaman týdy. Keńester Odaǵynyń quramyndaǵy respýblı­ka­­larǵa táýelsizdik osyndaı ýaqytta kelgen bola­tyn. Ábden daǵ­dar­ǵan qoǵam tyǵyryqqa tirelip, senim kú­ı­regen sol bir óte kúrdeli kezeńde respýblıkalar birinen soń biri óz táýelsizdigin jarııalap jatty. Kúdigi, kúmáni kóp, kúni keshe ydy­raǵan ımpe­rııanyń qordalanǵan aýyr má­seleleri odan da kóp, tek úmitti taıanysh etken dáýir bastaldy. Buryn da, qazir de sol Keńester Oda­ǵy ydy­raǵan alasapyran shaqqa qatysty alýan-alýan pikir, baǵalaýlar aıtylyp júr: “sýverenıtetter she­­rýi”, ”ulttyq eı­fo­rııalar ýaqyty”, «jıyrma­synshy ǵa­sy­r­daǵy eń zor apat”, “demokratııalyq ja­ńarýlar kezi”, “erkindik, azattyq bas­ta­ýy”, t. s. s. Osy rette nazar aýdaratyn bir zańdylyq – bir kezdegi metropolııadan estiletin pikirler men bir kezdegi kolonııalardan shyǵatyn daýystar bir-birine múl­de qaıshy, kereǵar baǵytta bo­lyp keledi. Álbette, jańaǵy kereǵar pi­kir­lerdiń ta­sa­­sy­nan muraty basqa, qaı­ǵy-muńy bas­qa, taǵdyry bas­qa tutas bir saıası má­de­nıet­terdiń sulbasy ta­nylyp turatyny da ja­syryn emes. Biraq, qalaı degenmen de baı­yppen oılansaq, sol pikirlerdiń qaı-qaısynda da belgili dárejede shyn­dyq­tyń ushqyny bar ekendigin moıyndar edik. Árıne, Keńes memleketiniń qulaýy men post­keńestik kezeńniń alǵashqy jyl­dary týraly pikirlerdi tutastaı jı­naqtap, paıymdaý – arnaıy tarıhı, saıası, sosıopsıhologııalyq taldaý ju­my­syn qajetsinetin taqyryp. Tek, bizdiń­she, eń naqty, eń realıstik jáne qatal tujy­rymdy Ba­tys ǵalymdary jasaǵan sııaq­ty: “júıelengen haos!” Bir qara­ǵanda – kúlkili, ushqary baılam. Haosta júıe bolýshy ma edi, júıe bolǵan jerde haos qalaı turmaq deımiz ǵoı. Alaıda, bir kezdegi alyp memlekettiń ár qıy­ryn­da bo­lyp jatqan berekesizdikterdi sa­lys­ty­ryp qarasańyz, solardyń barly­ǵy­na tán ortaq belgilerdi birden ańdar edińiz. Or­taq belgi, ortaq syrqat aıqyn­dalǵan soń, solardyń túp-tórkini qaıdan týyndap jatqanyn da bajaılaý qıynǵa coqpaıdy. Tym uzaqqa sozylǵan totalıtarlyq dú­leı ekspe­rıment ulty, násili basqa mıl­­lıondaǵan adamnyń, qanshama urpaq­tyń sanasyna ońdyrmaı soqqy bergen eken. XIX ǵasyrdaǵy asa iri fransýz oıshyly jáne saıası qaıratkeri Tokvıl Fransýz revolıýsııasyn tereń zerttep baryp, to­­syn bir tujyrym jasaıdy: “Bul adamdar (revolıýsıonerler) syrt qaraǵanda adam­zat­tyń parasatyna, onyń álemdi, zańdar­dy, áleýmettik ınstrýmentterdi, minez-qu­lyqty ózgerte ala­tyn qudiretine sheksiz tabynatyn, biraq, shyndap kelgende, olar tek óz aqyl­daryna ǵana tabynýshy edi. Parasatqa degen qurmet eshqashan da dál osy revolıýsııa kezindegideı kemigen joq. Sol dáýirden beri osyndaı ekijúzdilik, ekiu­daı­lyq búkil revolıýsıoner ataýlyǵa tán minez ereksheligine aınaldy. Olar ózderi kótergen urannan basqa paıymdy múlde moıyndamaıtyn edi”. Sovettik ıdeologııanyń, sovet kezindegi memleket – adam qarym-qaty­na­sy­nyń revolıýsııa­shyl oıdyń negizinde paıda bolǵanyn eskersek, sol kez­degi jarııa urandar men naqty ister­diń ara­syn­daǵy qaıshylyqtyń syryn uǵýǵa bir taban bolsa da jaqyndaı túserimiz anyq. Parasatty, aqyldy tanymaý, tanysa da moı­yn­damaý! Keńestik verbalızm qa­lyptaǵan oılaý tıpiniń eń aýyr derti osy bolatyn. Jáne bul oılaý tıpi bar­sha­­myzǵa: bilimi taıaz kópshilikke de, bilimdi elıtaǵa da tán edi. Munyń bárin táp­­tish­tep otyrǵan sebebimiz – biz jasy bar, jasa­mysy bar burynǵy keńes hal­qy dep atalatyn qaýym ózimizdiń táýel­siz­diktiń alǵashqy jylda­ryn­da qandaı bolǵa­ny­myzdy umytpasaq degen nıet qana. О́ıtkeni, Keńester Odaǵynyń qura­my­nan endi ǵana shyqqan, jańa zamanǵa laı­yqty, álemdik órkenıet standart­ta­ry­na saı táýelsiz memleket or­natý tá­ji­rıbesi joq elderdiń aldyna qatar at­qa­rylýǵa tıis eń aýyr eki mindet, sheshimi qıyn eki túıin tartylǵan edi. Biri – bú­kil qozǵalys tetikteri isten shyǵyp, ıner­sııamen ǵana qybyrlap kele jatqan shalajansar ekonomıkaǵa jan bitirý, ekinshisi – keńes qaýymynyń óz ishinde “sovok” degen kekesindi, qorlyq atqa ıe bolǵan mentalıtetti, ıaǵnı eski ıdeolo­gııa­nyń rýdımentterine ábden shyrmal­ǵan sanany ózgertý bolatyn. Ási­re­lep aıtqanda, artymyzda kúıregen memle­ket­tiń byq­syǵan úıindisi, aldymyzda “bolamyz ba, bolmaı­myz ba?” degen gamlettik alapat suraq turǵan. Ár el ózinshe jol izdeýge kiristi. Ult res­pýb­lıkalarynyń biri Batysqa, biri Shyǵysqa tartyp degendeı, bir údergen prosess bastaldy. Keńes dáýirinen qal­ǵan úırenshikti ádetpen eski uran­dardyń ornyn jańa urandarmen almastyrýǵa kiristi. Burynǵy baýyrlas respýblıka­lar­dyń bira­zy ásire ultshyldyq, endi qaı­sybiri dinshildik jobany maqul kórdi. Alaıda, bul Qazaqstan úshin beımúmkin jol edi. Birinshiden, Qazaqstan – polı­etnıkalyq memleket bolatyn. Sol sebepti de, táýelsizdiktiń alǵashqy jylda­ryn­da qaýlap shyq­qan aıǵaıshyl toptyń revanshıstik urandaryna yryq berý – eldiń shańyraǵyn shaıqaltyp, irgesin tal­qandaıtyn apatqa uryndyrýy sózsiz edi. Ekinshiden, baǵzy grek-latyn órke­nıe­tinen tamyr tartyp, XVIII ǵasyrdan bastap damýdyń ja­ńa satysyna ótken, XX ǵasyrdyń ekinshi jar­tysynda ult­tyq menmendikten úzildi-kesildi bas tar­typ, jalpy adamzatqa ortaq lıberaldy qun­dy­lyqtardy qorǵaıtyn demokra­tııa­ny murat tut­qan Batys álemi (Batys Eýropa, Amerıka) jáne sol álemniń yq­pa­lymen demokratııalyq damý jo­lyna tús­ken ózge de órkenıetti jurt úshin jańa q­u­ryl­ǵan memlekettiń ultshyldyq ambı­sııasy beri degende túsiniksiz, áıtpese tipti jıirkenishti kóriner edi. Onyń ús­tine, múmkin, eń bastysy, ásire ultshyl­dyq súren – áleýmettik psıhologııa­sy ksenofobııadan ada, bógdeni jatyrqap ala­lamaıtyn, “jaqsyda jattyq joq” degen uǵym enshili mádenıetiniń ózegine aı­nalǵan jáne sol prın­sıpti Abaı sııaqty alyby “Adamzattyń bárin súı baýy­rym dep, jáne haq joly osy dep ádiletti” degen ulaǵatymen tııanaqtap ketken qa­zaq halqynyń tarıhı sanasyna jasalǵan qııanat bolar edi. Dál osyndaı almaǵaıyp, ustaranyń júzindeı qylpyǵan jaǵdaıda Qazaqstan basshylyǵy jańa ǵana qol jetken táý­el­sizdiktiń irgesin bekitetin, barlyq ulttar men ulystardy teń ustaı otyryp, qazaq eliniń eńsesin tikteıtin sony jol tabýǵa tıis edi. El taǵdyry, búgini men erteńi táý­­elsiz mem­­le­ket­tiń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nur­sultan Ábish­­uly Nazarbaev­tyń qan­daı sheshim qabyldap, qan­daı jol tań­daı­tynyna tikeleı baılanysty bol­­dy. Tarıhta jekelegen ulystyń ǵana emes, tu­tas bir dáýirdegi kóptegen el­der­diń taǵ­dyr, keleshegi bir-aq adamnyń, sol mezgilde moınyna bar jaýapkershilikti júk­tegen Ult kóshbas­shy­synyń yr­qy­na, sonyń oń nemese teris sheshimine táýeldi bolǵanyn áıgileıtin my­saldar az emes. Adam­zat tarı­hynyń mán-ma­ǵynasy jaı­yn­da asa qundy fılosofııalyq eńbek qaldyrǵan Iаspers: “Tarıh – jekelegen tulǵalardyń qajyrly túrde alǵa um­ty­lýy” degen máshhúr pikirin bekerge aıtpasa kerek. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti óz elin bir formasııadan kelesi, múlde bas­qa formasııaǵa ótkermek qa­terli ótkelden aman ǵana emes, abyroı­men alyp ótti. Memleket qury­lysy, ha­lyq­­ara­lyq qatynastardan bastap, kom­mý­naldyq qyzmetke deıingi ara­lyqtaǵy bar­lyq sala túbe­geıli reformany qa­jet­sin­gen kez edi ol. Sol reformalar Pre­zı­dent­tiń tikeleı jetekshiligimen júzege asyp jatty. Kóp­shi­ligin biz bu­ryn­ǵy keńes res­pýblı­kalarynyń ishinde birinshi bo­lyp qa­byl­dappyz, baý­yr­las, kór­shi­les jurtqa úlgi, nusqa bolyppyz. Qa­zaq­stan Respýblıka­sy­nyń Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev – post­keńestik keńistiktegi, post­ke­ńestik dáýirdegi eń kemel reformator. Jáne bul – tek bizdiń emes, Qazaqstan damýy­na yqylaspen qaraǵan shet jurttyń da pikiri ekenin umytpaǵan jón. Álbette, sol kezeńdegi ózgerister jurt­­tyń bar­shasynyń kóńilinen shyqty desek, shyndyqqa qııanat bolmaq. Shuǵyl ózgeristerdi qabyldaı al­maǵan, úrke qaraǵan, qarsylyǵyn ashyq bildirgen adamdar, toptar boldy. Bulaı bolýy zańdy da edi. Bul zańdylyqtyń obek­tıv­ti, sýbektıvti sebepterin taldap jat­paı-aq, osydan jıyrma tórt ǵasyr buryn ǵumyr keshken, álemdik fıloso­fııanyń túp atasy Arıstotel óziniń “Saıasat” atty eńbeginde birde-bir rejım búkil buqaranyń qolaıyna birdeı jaq­paıdy, olaı bolýy múmkin de emes, óıt­ke­ni adamdar qandaı ár túrli bolsa, olardyń talap, suranystary da ár alýan dep, qadap aıtyp ketkenin eske alsaq ta jetkilikti dep bilemiz. Osyǵan oraılas lepesti XIX ǵasyrda ataqty shveısar fılosofy, tarıhshysy Býrkhard ta aıtqany belgili: “Demokratııa men saıası bostandyqtyń jurt­tyń bárine birdeı unaıtyn kemel satysy joq”. Qazaq eli úshin Nursultan Nazarbaev tańdaǵan joldyń durystyǵyn ýaqyt dá­leldedi. Biz taǵ­dyr­las elderdi tabalaý­dan aýlaqpyz, biraq jol aı­ryq­ta ási­re­qyzyl urandardyń jetegine erip, demo­kra­tııaǵa sorpasy esh qosylmaıtyn oh­lok­ra­tııa­nyń yrqynda ketken keıbir res­pýblıka­lar­dyń qandaı qandy trage­dııalarǵa, tipti azamat soǵystaryna tap bolǵanyn qaperden shyǵarmaǵan durys. Qazaqstanda jıyrma jyl ishinde jasalǵan re­formalardy taldap emes, kókteı sholyp shy­ǵýdyń ózi – bir maqalanyń múmkindiginen tys­qary mindet. Sondyqtan biz bolashaq bet-baǵ­darymyzdy aıqyndap bergen, alysty kózdegen, el taǵdyry, eldegi demokratııa taǵdyry úshin óte mándi eki máselege ǵana toqtalyp ótpekpiz. “Demokrattarsyz demokratııa bolýy múmkin emes”, – deıdi Fýkýıama. Al qandaı da bolsyn qoǵamda demokra­tııa­nyń nyq, kámil ornyǵýynyń birden-bir kepili – jańa tehnologııalarǵa negizdelgen ındýstrııanyń, damyǵan ekonomı­ka­nyń bolýy ekendigin demokratııa tarı­hyn zerdelegen ǵalymdardyń barlyǵy derlik atap kórsetedi. Ash-jalańash, bar­lyq salada birdeı artta qalǵan qoǵamda shynaıy demokratııa bolýy neǵaıbyl, ondaı elde demokratııa nyshandary mindetti túrde ohlokratııaǵa, sodan soń oh­lokratııanyń bolmaı qoımaıtyn salda­ry – zorlyqshyl totalıtarızmge aınalady. О́rkenıetti jurtqa ejelden málim osy zańd­y­lyqty moıyndaǵanda baryp, Nursultan Nazar­baev­tyń eń áýeli eldiń ál-aýqatyn kóterip, jańa zaman talap­taryna saı ozyq tehnologııamen qa­rý­lan­ǵan qýatty ekonomıkalyq júıe qa­lyp­taýdy kózdegen baǵdarlamasynyń uly maqsat, túp mu­ratyn túsine alamyz. Jańa ındýstrııa jasaý strategııa­sy­nan kindigi ajyramaıtyn kelesi másele – bilim máselesi. Tek bilimdi adam ǵana kúrdeli tehnologııany meńgere alatyny dáleldeýdi kerek etpeıtin shyndyq. Al bilimdi adam – demokratııa ornatýshy birden-bir kúsh. Bul – Gegelden tartyp, qazirgi zamanǵy óte tanymal sosıolog, fýtýrolog Tofflerge deıingi aralyq­ta­ǵy iri oıshylardyń bári toqtaǵan tujy­rym. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıden­tiniń “Bo­­lashaq” baǵdarlamasy, zaman talabyna saı oqý oryndaryn ashýǵa ba­ǵyttalǵan qajyrly eńbegi osy murat­tyń údesinen tabylsa kerek-ti. Basqasha aıtqanda, biz qazir formaldy emes, naq­ty demokratııa ornatý baǵytyndaǵy eresen jumysty atqarý ústindemiz. Bul taraptaǵy oıymyzdy túıindeı kele aıtarymyz: el tarıhyndaǵy jıyr­ma jyl ishinde bolǵan qyrýar ózgeris­ter­diń jeńiske parapar nátıjesi – sana­nyń, oı­laý tıpiniń ózgerýi, sodan soń jańasha oı­laıtyn, álemdi erkin aralap, jasqanbaı tanıtyn bula urpaqtyń paıda bolýy. Bir sózben aıtqanda, sanamyz táýelsizdendi. Alda bıik asý, ulan mejeler tur. Sol mejege adaspaı jetý úshin qajet eń asyl qasıet – qazaq danalary tynbaı ósıettep ketken el birligi ekenin ja­dy­myz­da ustaǵanymyz abzal. Zamanynda alty Alash “Kómekeı áýlıe” dep qas­ter­legen Buqar jyraý bylaı degen eken: “Aınala almaı at ólsin, Aıyra almaı jat ólsin, Jat boıynan túńilsin, Bárińiz bir anadan týǵandaı bolyńyz!” Darhan KÁLETAEV, saıası ǵylymdar doktory.