Astana – táýelsizdiktiń tuǵyrly belesi

Elimizdiń jańa astanasyn kóshirý jáne salý Táýelsiz Qa­zaqstannyń qalyptasýyndaǵy eleýli tarıhı kezeń bolyp tabylady. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jańa as­tananyń alǵashqy qazyǵy qaǵylǵan kúninen bastap, qa­la­nyń árbir ǵımaratyn, árbir qurylys alańyn júreginiń jy­lýy­men aıalap, bas josparynan bastap, arhıtektýralyq dok­trınasyna deıin qalyptastyrýy Astana qalasynyń as­qaq­taı damýyna júıeli de tıimdi qarqyn berip otyr.

ARMAN QALA

Qazaqstan astanasy táýelsiz elimiz­diń tuǵyrly sımvoldarynyń biri bo­lyp tabylatyndyǵy sózsiz. Astana – El­ba­synyń, Arqa tósindegi ǵasyr ǵa­ja­ıy­by avtorynyń aqyl-oıy, maqsat-múd­desi, arman-qııalynyń qysh bolyp qashalyp, tastaı quıylyp, bolashaqqa mura qyl­ǵan tuǵyrly jetistigi. Son­dyq­tan da As­tana Memleket basshy­sy­nyń jáne ege­men elimizdiń árbir tur­ǵy­nynyń jú­re­ginde laıyqty oryn alǵan. Árbir qa­zaqstandyq óziniń bas qalasyn maqtan tutady. Al elimiz boıynsha júr­gizilgen áleýmettik zertteýler qo­ry­tyndysy boı­ynsha el azamattarynyń 93 paıyzy ony respýblıkamyzdyń qarqyndy da­myp kele jatqan ekonomıkasynyń bas­ty lokomatıvi dep túsinedi. Prezıdent Astanany odan ári damytý máselesine arnalǵan bıylǵy keńeste: «Astana – bul bizdiń ortaq jumysymyz, ortaq maq­tanyshymyz, ortaq mindetimiz», dep atap kórsetti. Mundaı maqsatty baǵdar uly jetistikterge jetkizedi. 2000 jyldan bastap qalamyzdyń óńir­lik jalpy ónimi 16 ese ósse, bir adamǵa shaqqanda 9 ese ósip, árbir qala turǵynyna shaqqanda 18,5 myń AQSh dol­laryn qurady. Bul Qazaqstan boı­ynsha jalpy ortasha kórsetkishten 2 ese joǵary. Bul – Eýropalyq odaqtyń da­my­ǵan memleketterine tán kórsetkish. О́tken onjyldyqtar kóleminde qala­myz­­dyń tamasha arhıtektýralyq sáýleti jáne ǵajaıyp kelbeti qalyptasty. Qala turǵyndary úshin qolaıly turmystyq jaǵdaı jasaldy. Máselen, 2010 jyly 20 myń aǵash jáne 15 myń túp buta otyr­ǵyzyldy nemese árbir adamǵa shaq­qanda 11,4 sharshy metr jasyl jelek qalyptasty. Bıylǵy jyldyń aıaǵyna deıin 40 myń túp aǵash jáne 7 myń quma metr buta otyrǵyzylmaq.

AITÝLY OQIǴALAR ORDASY

Astana qalasynyń joǵary dáreje­sine jáne saıası salmaǵyna qalamyzda tu­raqty túrde ótip kele jatqan ha­lyq­aralyq dárejedegi mańyzdy sharalar kýá bolsa kerek. Sońǵy jyldar Qa­zaqstannyń jas astanasy tarıhyndaǵy asa mańyzdy oqıǵalarǵa toly boldy. Táýelsiz elimizdiń bas qalasynda EQYU sammıti, VII Qysqy Azııa oıyndary, IKU forýmy, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesi, Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń mú­sheltoı sammıti jáne basqa mańyzdy da aýqymdy jahandyq oqıǵalar asa joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Tómengi dıagrammada kórsetilip ot­yr­ǵanyndaı, elorda turǵyndary Qysqy Azııa oıyndarynyń ótkizilýine joǵary baǵa berdi. Astanalyqtardyń basym kóp­shiligi Azıadany uıymdastyrýshy otan­dastarymyzǵa erekshe joǵary ball qoıdy. Qazaqstannyń elordasy álemniń ártúrli elderinen kóptegen qonaqtardy qarsy alady. 2010 jyly qalamyzda bol­ǵan qonaqtar sany 464 403 adamdy qurady. Ústimizdegi jyly Astana qala­synda mańyzdy halyqaralyq sharalar­dyń kóptep ótkizilýine baılanysty bul kórsetkish eselenip otyr. Tómendegi dıagrammadan kórinip otyrǵanyndaı, Astanaǵa keletin týrıs­terdiń basym kópshiligi – 52,8 paıyzy iskerlik maqsatta jáne 44,2 paıyzy de­m­alys maqsatynda keledi eken. Eli­miz­diń astanasynda olarǵa 185 týrıstik fır­malar qaltqysyz qyzmet kórsetedi. 2010 jyly týrıstik salanyń kór­­set­ken qyzmetiniń jalpy kólemi 11,7 mıllıard teńgeden asyp jyǵylsa, satylǵan joldamalardyń baǵasy 1,4 mıllıard teńgeni quraǵan.

QOLAILY MEKEN

Bas qalamyzdyń qarqyndy damýy, mıllıardtaǵan ınvestısııalardyń qu­ıy­lýy, az ýaqyttyń ishinde arhı­tek­tý­ra­lyq-qurylys sániniń saltanat qurýy Astananyń TMD qalalary ishindegi ómir súrýge eń qolaıly qala retinde ta­ny­lýy­nyń kepildigine aınaldy. Ha­lyq­ara­lyq astanalar jáne iri qalalar assam­bleıasy ótkizgen baıqaý qorytyn­dy­syn­da Astana konkýrsqa qatysqan TMD-nyń 81 qalasynyń ishinen úzdik dep ta­nyldy. Bul naqty faktilermen dáıek­teldi. Astana búginde TMD aýmaǵynda adamı resýrstardy ózine tartatyn negizgi ortalyqqa aınaldy. О́tken 13 jyl ishinde elorda turǵyndary 2 eseden astam ósip, statıstıka derekteri boıynsha 700 myń adamnan asty. Tómendegi sýretten kórinip otyr­ǵa­­­nyndaı, sońǵy jyl­­­dary ishki kóshi-qon kórsetkishi boıynsha Astanaǵa negizinen Aqmola, Ońtústik Qa­­­­zaqstan jáne Qara­ǵandy oblys­tar­y­nyń turǵyndary kóp­tep qonystanǵan. Sheteldikterge keletin bolsaq, qa­zaqstandyq elordaǵa turaqty ómir súrý úshin qonys aýdaratyndar negizinen ja­qyn shetelderden keledi. Al Astanaǵa keletin eńbek mıgranttary kerisinshe, negizinen alys shetelderdiń azamattary eken. Elimiz boıynsha júrgizilgen áleý­mettik zertteýler qorytyndysynda, astanalyqtardyń basym kópshiligi mıgranttar máselesine túsinistikpen qaraıtyny anyqtaldy. Sondaı-aq saýal qoıylǵan respondentterdiń kópshiligi mundaı kóshi-qon ekonomıkamyzǵa oń yqpal etip, Qazaqstandy jańa ıdeıalar tartatyn ashyq alańǵa aınaldyrady dep esepteıdi.

INVESTISIIаLYQ ORTALYQ

Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń Qazaqstan halqyna arnaǵan ótken jyl­ǵy Joldaýynda «Bizdiń elordamyz, eko­nomıkasy básekege qabiletti, el aza­mat­tary men týrıster úshin tartymdy qala – Astanany odan ári damytýǵa aıryqsha mańyz beriletin bolady», dep atap kórsetti. Máselen, sońǵy jyldary qalaǵa tar­tylǵan ınvestısııa kólemi 6,5 ese ósken, ónerkásip óndirisi artyp, shaǵyn bıznes ónimderiniń kólemi 9 ese, turǵyn úı qurylysyn paıdalanýǵa berý kólemi 10 ese ósken. Qala bıýdjeti 10 ese ar­typ, 2 mıllıard AQSh dollaryn quraıdy. Memleket basshysynyń elordaǵa degen turaqty janashyrlyǵy men qoldaýy Astana qalasyndaǵy qurylys salasy­nyń oń dınamıkasynyń saqtalýyna yq­pal etti. Tek sońǵy 3 jyl ishinde ǵana qalada 4 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Aǵ­ym­daǵy jyly taǵy da 1,4 mıllıon shar­shy metr turǵyn úı iske qosylady. Qala ákimdigi 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úı qurylysynyń jańa baǵdar­lamasyn júzege asyrýǵa kiristi. Bul másele boıynsha jumys bastalyp ketti. Jańa baǵdarlama sheńberinde 1 mıllıon sharshy metr turǵyn úı iske qosylady dep josparlanýda. Elordadaǵy bıznes-ahýal barǵan saı­yn tartymdy bolyp keledi. Kásip­ker­lik belsendiliktiń artýyna baıla­nys­ty Qazaqstan kóp rette óńirlik jal­py ónim kólemi boıynsha kóshbasshy bo­lyp otyr. 2011 jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda Astana boıynsha jalpy óńirlik ónim kólemi 865 049,7 mıllıon teńgeni qurady. Bul kórsetkish jan ba­sy­na shaqqanda 1 240,9 myń teńgeden aınalady. Tómendegi dıagrammadaǵy kór­­setkishterge sáıkes saýda, qyzmet, kór­setý jyljymaıtyn múlik operasııa­lary, kólik jáne logıstıka sııaqty salalar joǵary qarqynmen damýda. Astanaǵa keletin qazaqstandyq jáne sheteldik ınvestısııa kólemi turaqty túrde artýda. Sońǵy 10 jyl ishinde qazaqstandyq elordaǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 30 ese ósken. Qalalyq ákimdiktiń málimeti boıynsha, tek 2010 jyly tartylǵan sheteldik ınvestısııa kólemi 5,3 mıllıard teńgeni quraǵan. «Astana – jańa qala» EEA ınvestısııa tartýdyń nátıjeli tetigine aınaldy. Búgingi tańda EEA-daǵy Indýstrııaldyq park aýmaǵynda jalpy quny 173 mıllıard teńgeni quraıtyn 41 jobaǵa su­ra­nys jasalǵan. Onyń ishinde jalpy qu­ny 13,4 mıllıard teńge bolatyn 3 joba is júzine asyrylyp, 600 jańa jumys orny ashylǵan. Áleýmettik zertteýler jasaǵan saýalnama derekteri boıynsha, maman­dar­dyń 84,3 paıyzy sońǵy eki jyl ishinde qaladaǵy ekonomıkalyq ahýal eleýli túrde jaqsardy dep esepteıdi. Astana ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq fo­rým­dary sııaqty halyqaralyq bas­qo­sý­lar ótkizý dástúrge aınalǵan. Elorda­daǵy osy bir pikir alysý alańy qa­zaqstandyq jáne sheteldik ınvestorlar úshin taǵatsyz kútetin oqıǵa bolýda.

ÚMITTERDI ÚKILEGEN ShAHAR

Jyl saıyn elorda turǵyndarynyń tabıǵı ósimi artyp keledi. Bul ıgi qubylys ótken jyldardaǵy daǵdarys kezinde de báseńdegen joq. Tómendegi kesteden kórinip otyrǵanyndaı, elorda turǵyndarynyń tabıǵı ósimi sońǵy ondaǵan jyldarda udaıy ósý ústinde. Jyldan-jylǵa elordamyzda zama­naýı tehnologııalarǵa saı jabdyqtalǵan ozyq medısınalyq ortalyqtar qatary kóbeıip keledi. Sonymen birge «100 aýrýhana» baǵdarlamasy sheńberindegi ny­sandar salynýda. Osy baǵdarlama aıa­synda Astanada 9 nysan boı kótermek. Onyń ishinde 2 ortalyq 2010 jyly iske qosyldy. Qalǵan nysandar bıylǵy merekeli jyldyń sońyna deıin paıda­lanýǵa beriledi. Elordadaǵy densaýlyq saqtaý salasynyń basty jetistigi – balalar men analar ólim-jitiminiń, týberkýlez syrqattarynyń azaıýy, onkolo­gııa­lyq jáne qant dıabeti aýrýlaryn asqynbaı turǵan kezeńde anyqtaý bolyp tabylady. Sondaı-aq medısına qyzmet­kerleriniń málimdeýinshe, elordalyqtar ishinde shylym shegetinderdiń sany 20 paıyzǵa tómendegen jáne astana­lyq­tardyń ómir uzaqtyǵy respýblıka boı­ynsha ortasha kórsetkishten edáýir asyp, 75 jasty qurap otyr. Bas qalamyzda qarttarǵa erekshe qamqorlyq kórseti­ledi. Astanada zeınetkerler qoǵamdyq kólikte tegin júredi. Astanadaǵy bala týý deńgeıi 5 jyl ishinde 1,5 ese artqan. Táýelsiz Qazaq­stan­nyń sáýletti elordasy shyn ma­ǵy­nasynda baqytty balalyq ortalyǵy bolyp sanalady. Bul úshin memleketimiz qoldan kelgenniń bárin jasaýda. Memleket basshysynyń bastamasymen júzege asyrylyp jatqan «Balapan» baǵdar­la­masy sheńberinde qalada 2010 jyly 50 mektep jasyna deıingi mekeme paıda­lanýǵa berilgen. Bul degenimiz – balalar baqshasyndaǵy 11 myńnan astam jańa oryn. 2011 jyldyń sońyna deıin elordada taǵy da 33 mektep jasyna deıingi mekeme paıdalanýǵa berilmek. Bul – taǵy da jańa 9095 oryn. Qazaqstandyq bilim berýdi halyq­ara­lyq standarttarǵa kóshirýge ıgi yq­pal etetin jańa «Intellektýaldy mektepter» ashylýda. Munymen qosa, «100 mektep» baǵdarlamasy sheńberinde Astanada josparlanǵan 7 mekteptiń 6-ýy paıdalanýǵa berildi. Elordamyzdyń áleý­mettik-ekonomıkalyq áleýeti jo­ǵary. Osyǵan baılanysty Astana qala­sy­nyń 2030 jylǵa taman álemdegi bá­sekege qabiletti 50 eldiń qataryna qo­sylýy týraly bastamasy tolyq júzege asatyn aqıqat ekendigine kúmán joq. Oxford Economics ınstıtýtynyń kó­megimen ótkizilgen sharalar sheńbe­rin­degi Ernst&Young-tiń (E&Y) «Jedel damyp kele jatqan rynoktar boljamy» (BBR) atty aldyn ala jasalǵan bol­jam­dary boıynsha qazirdiń ózinde Táýelsiz Qazaqstan álemdegi eń jedel qarqynmen damyp otyrǵan úshtik ekonomıkalardyń qataryna kirdi. Bul úderiste Qazaq­stannyń bas qalasy sheshýshi rólge ıe. Mine, sondyqtan da áleýmettik zertteýler júrgizgen saýalnamalar qorytyn­dysynda, sarapshylardyń jartysynan astamy Astanany joǵary áleýmettik-mádenı jáne ekonomıkalyq áleýeti bar elimizdiń basty brendi dep tanıdy. Qazaqstan elordasynyń bolashaǵy tý­raly sarapshylardyń basym kópshiligi Astana aldaǵy ýaqytta kontınenttiń iri iskerlik, mádenı jáne bilim berý orta­lyǵyna aınalady degen pikirde. Qazirdiń ózinde Astanada 13 joǵary oqý orny jumys isteıdi. Astanalyq joo-lardyń flagmany «Nazarbaev Ýnıversıteti» bolyp tabylady. Bul elimizdegi jahandyq dárejedegi tuńǵysh ýnıversıtet. Ýnıversıtet bazasynda úsh iri ǵylymı zerthanalar: «Pánaralyq ınjenerlik ortalyq», «О́mir týraly ǵylym ortalyǵy» jáne «Energetıkalyq zertteýler ortalyǵy» bar. Jylqybaı JAǴYPARULY.