Astanada «Shámshi» elegııasynyń premerasy ótti

Elegııa demekshi, «qazaq valsi­niń koroli» atanǵan kórnekti kom­pozı­tordyń jarqyn beınesin, búkil qazaq dalasy tamyryna kósi­le tarap, baldaı baýraǵan syr­shyl da nazdy ánderin, sezim ser­gel­deńi men joıqyn rýhyn jibek­teı esip jyrlaýǵa munan ózge taǵy qandaı janrdyń kúsh aǵy­ny tótep bere alady deısiz! Ilge­ri­de, klassısızm dáýirlep tur­ǵan tusta (HVIII ǵasyrda) álem ádebıetinde lırıkanyń túr-túri bolǵan eken, máselen, atap aıtar bolsaq, elegııa, oda, ro­mans, ıdıllııa... t.s.s.

Keıin bir­te-birte bulardan elegııaǵa degen suranys pen qyzyǵýshylyq arta túsip, sonyń áserinen oıly, muńǵa malynǵan, aıryqsha jaratalysty jandardyń ǵumyryna arnalǵan, ózekti tuzdaı ashytyp, saǵynyshtyń sarynyn baıandaıtyn sahnalyq týyndylar dúnıege kelgeni málim. Zertteýshiler sondaı-aq XVIII-XIX ǵasyrlarda elegııa mýzykasynda asylynan, ardaqtysynan kóz jazyp qalyp, jalǵyzdyqtan jany júdegen beıbaq jandardyń kóńil-kúıin sıpattaıtyn áserli ánderdiń týǵanyn alǵa tartady.Tarıhtan sabaqtaı tarqatsaq, názik janrdyń damý, qalyptasýyna oraı jolymyzdan túrli tujyrymdar kezigedi, tipti keıbiri kópshilikti ejel­gi Grekııa men Rım dáýirine qaraı bastap áketedi. Ol úshin bi­raq endi sonaý kóne ǵasyrlar qoı­naýyna sapar shegip áýre bolýdyń qajeti joq, qazaq ulttyq sahna óne­rinde munan bylaıǵy ýaqytta ele­gııanyń ózindik tól úlgileri qa­lyp­tasqan deýge tolyq negiz bar. 

Qazaq áni degende, jurt­shy­lyq­tyń aýzyna aldymen Shámshi án­deriniń túsýi kóp jaıtty ań­ǵart­sa kerek. О́ıtkeni ár adam onyń án-marjanyn teńizdeı tereń­ge balap, ańsaǵan arman-mura­tyna, saǵynysh-muńyna joly­ǵady. Kóńildi muń shalǵan ań­saýly sátterde saz kóginde qa­lyq­taǵan án qanattarynyń sý­sy­ly qulaqqa shalynady... Búkil adamzat balasy qushyrlana súıe­tin, ortaq olja sanaıtyn rýha­nı qundylyqtar bar emes pe? Mine, sondaı asyldar sanatyna Shámshi ánderiniń de emin-erkin qosylaryna esh shúbámiz joq. Buǵan deıin kompozıtordyń qazaq drama teatrlarynda «Syǵan serenadasy» atty poetı­ka­lyq-mýzykalyq dramasy sahna­lanǵan bolatyn. Bul osymen qazaq valsi korolin somdaǵan ekinshi qoıylym. Al mundaı ǵajap tulǵalarǵa, ásirese Shámshi aǵamyzǵa arnap qansha qoıylym, fılm jaryq kórse de týǵan halqy úshin eshqa­shan kóptik etpeıdi degen oıdamyz. 

Pesa avtory, aqyn Serik Turǵynbekulynan «Shám­shi» spektakli týraly aıtyp berýin suraǵanymyzda: «Dra­matýrg pen rejısser oıynyń bir jerden shyǵa berýi óte sırek jaǵdaı. Mysaly, «Muqaǵalıda» rejısser Bolat Uzaqov ekeýmizdiń oıymyz bir jerden shyqty. Ideıamyz úndesip, jumysymyzǵa je­ńildik týǵyzǵany sodan. Bir jaǵynan, onda Muqaǵalıdyń jyrlaryna kóbirek ıek artyldy. Iаǵnı sıtýasııalardan onyń óleńi alyp shyǵady. Sol sebepti de bul qoıylym 20 jyldan beri sahna tórinen túspeı kele jatyr. Al «Shámshige» kelsek, mynaý spektaklde adamdardyń pendelikterin aıta otyryp, spektakldi án arqyly alyp shyǵýǵa kóńil bólindi. Shámshiniń ánderine ıek artýdan nátıje jaman bolmaǵan sııaqty. Jastar jaǵy jaqsy qabyldap jatyr. Búgin qoǵam sony qalaıdy. Sebebi dramanyń ózinde kópsózdilikten arylyp jatyrmyz. Ýaqyt talaby solaı. Bul qoıylymda negizinen Shámshiniń halyq arasyna keń taraǵan ásem ánderi alǵa shyǵaryldy. Biraq munymen ómir toqtap qalmaıdy. Bul Shámshiniń sahnadaǵy taǵy bir nusqasy bolyp qala beredi. Spektakl á degen­de, biryńǵaı ánge qurylyp ket­ken­deı áser qaldyratyny ras. Alaıda oılap qarasańyz, Shám­shini ánsiz elestete almaısyz ǵoı», dedi. 

Spektakldiń sátti qoıy­lýyna birinshi kezekte akterdiń sińirer eńbegi orasan zor der edik. Bul rette Shámshi róline Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Núrken О́teýilov óte durys tańdalypty. Basty keıipkeriniń jan dúnıesin tú­sinbeı oryndaǵan adamnan dál mynadaı tamasha oıyn shyqpaıdy. Sondyqtan sahna jetistigin saralaı kele, muny akterdiń óz keıipkerin ábden zerttep, zerdelep, sırek tulǵany súıispenshilikpen somdaýynyń nátıjesi dep túıdik. 

Qarshyǵa KÚLEN