Pedagogıka: Ádistemelik nusqaý qarapaıym oqytýdy uıymdastyrýǵa jaramaıdy

«Standarttar quzyrettilik tásiline negizdelgen, soǵan sáı­kes oqý baǵdarlamalary ózger­di: mindetti meńgerilýi tıis belgilengen oqý materıa­ly­nan emes, kútiletin nátı­jege qaraı áreket jasaımyz»­ degen sóılemnen-aq nus­qaý­­dyń ózgeris, jańǵyrtý erek­shelikterin taldaý baǵyty túsi­niksiz ekeni baıqalady. Oqytý úderisindegi kútiletin nátıje bilim, bilik, iskerlik pen daǵ­dy ekendigi eskerilmegen. Son­daı-aq burynǵy baǵdar­lamanyń kemshiligin kórse­tedi. Iаǵnı «oqytýdyń maz­muny men kólemin anyqtaý tek teorııalyq bilim berýge arnalady da, sol­ bilimdi meń­gerýdegi bi­lik, iskerlik, daǵdylardyń maz­muny naq­­­­­tylanbaıdy» degen oı aı­tylǵan. Bul pikirden oqy­týdyń negizin pándik ǵylym, bi­lim quraıtynyn moıyndaı­tynyn ańǵarýǵa bolady. Bi­raq standart ta, baǵdarlama da, oqýlyq ta pándik bilim ne­giz­derin ıgerýdi kózdeıtini es­kerilmegen. «Bilim alýshylar pándik sapaly, dáıekti bilim aldy, biraq olardy ómir­lik jaǵdaıattarda qoldaný daǵdy­lary joq» degeni shyndyqqa janasa bermeıdi. 

2012 jyly bekitilgen oqý stan­darty boıynsha «Qa­zaq ti­lin oqytý páni» bilim negizderin ıgerýdegi tildik bilim bastaýyshta tildik túsi­nik, 5-synypta leksıka, fonetıka, 6-synypta sóz taptary, 7-synypta sózjasam, 8-synypta sıntaksıs, 9-synypta stılıstıka, 10-synypta til mádenıeti, 11-­sy­nypta she­shendik óner­ ba­ǵytynda berilgen. Bu­ryn­ǵy standart osy bilim men biliktilikti ıgertýdi dı­dak­tıkanyń us­tanymdary boıynsha anyqtaıdy. My­saly, oqytý úderisiniń maqsaty – bilim, bilik, iskerlik pen daǵdy qa­lyptastyrý. Sondyq­tan bilim mazmuny men kóle­mimen birge beriletin bilik pen iskerlik, daǵdylar da anyq­­taldy. 

Qazir til biliminde jumsa­lym­dyq baǵyttaǵy ádis­t­e­­­­­­melik zertteý kóbeıdi. Bu­ryn­­ǵydaı tildiń tulǵalyq ja­ǵyna basa nazar aýdaryp, tildik quraldardy sıpattap, júıeleý jetkiliksiz bolyp qaldy. Tildiń tabıǵatyn tolyq ashý úshin sıpattap, júıeleýmen qatar áreket etý, jumsalý, qoldaný baǵytyn da qarastyrý qajet boldy. Al tildiń qoldanylýy – sóıleý, qatysymdyq áreket. Bilim be­rý júıesi jańa baǵdarlamada óz­­gertilip, nusqaý jańa stan­dartty basshylyqqa alǵan. Má­selen, standartta «Min­detti oqý pánderi boıynsha oqytýdan kútiletin nátı­jeler jalpy orta bilim be­rý­diń bazalyq mazmunyn anyq­taý úshin negiz bolady. Jal­py orta bilim berýdiń oqý baǵ­darlamalarynda oqytý­dan kútiletin nátı­jeler ár­bir oqý pániniń bólim­deri boıyn­sha oqytý maqsat­tary­men naq­tylandy» dep tujyrym­dal­ǵan.

Standartta «tyńdalym já­ne aıtylym» boıynsha bi­lim alýshy sóıleý tártibiniń, baǵa­laýdyń ashyq jáne jasyryn berilgen túrlerin taldaı otyryp, tildesý jáne stıl­­dik qatystylyǵy bar túrli saladaǵy mátinderdi túsi­ne­di. Daıyndalǵan jáne daıyn­dalmaǵan monologtik jáne dıalogtik, onyń ishinde kóp­shilik aldynda tildesý jaǵ­daıyn­da kommýnıkasııanyń túr­li maqsatyna qol jetkizedi, tyńdaýshylarǵa áser etýge talpyna otyryp, sóıleý tártibiniń taktıkasyn iske asyrady, kóz­­qarasyn bildire otyryp, tyńdalǵan mátindegi aqparatty taldaıdy jáne synı turǵydan baǵalaıdy, mátinniń mazmunyn boljaıdy, stılıstıkalyq dıfferensııany esepke ala otyryp, tildik birlikterdi qoldaný qury­lymy men normalaryn saq­taıdy dep anyqtalǵan. Sol sııaqty oqylym, jazylym bólimderinde osylaısha bi­lim men iskerlik, daǵdylardy ara­las tártippen kórsetip, júıe­siz bergen. Oqytýdyń ǵy­ly­mı negizi standartta sóı­leý túrleri boıynsha ıkem­­­dilik pen daǵdylaryn da­mytý ǵana talap etiledi. Iаǵnı pándik ǵylym negizderin bó­lip qarastyrmaıdy, sóıleý túrleri tyńdalym, aıty­lym, oqylym, jazylym áre­ketterinde lıngvıstıkalyq bi­lim, bilik, ıkemdilik, daǵ­dylar eskerilmegen. Sonda bilimsiz oqytý, ásirese qazaq tili páni boıynsha til bilimi negizderi arqyly bilim, bilik qa­lyp­tastyrylmasa, onda «bilim deńgeıi joǵary, oı-órisi damyǵan tulǵa qalyp­tastyrý» degen maqsat qalaı oryndalmaqshy?..

Baǵdarlamada oqytý maz­mu­nyna ózgerister engizil­gen eken. Bul «fýnksııalyq sa­ýattylyq, oqý saýattylyǵy, ma­tematıkalyq saýattylyq, ǵy­lymı-jaratylys saýat­ty­lyǵy» boıynsha negiz­­d­­­­­el­­gen. Eger baǵdar­lamadaǵy ár pánniń taqyryby boıyn­sha bilim maz­muny men kóle­mi durys naqtylanbasa, saýat­tylyǵy ǵylymı bilim­ge ne­giz­delmese, oqytý­dyń ne­gizgi nátıjesi bolyp tabyla­tyn bilik, iskerlik, daǵdy qa­lyptastyrý nátıjesi de kúmándi deýge bolady. Son­daı-aq baǵdarlama «Qazaq tili» pánin oqytýdyń negizgi mindetterin anyqtaıdy. Qazaq tilin ana tili retinde tanı otyryp, ómirlik qajettilikterinde kommýnıkatıvtik áreketter túrinde (tyńdalym, oqylym, aıtylym, jazylym) saýat­tylyqqa qoldaný dep túsin­diredi. Bul oqytý baǵyty ma, álde ádistemelik baǵyt pa, tú­siný qıyn. «Til saýattylyǵy men sóıleý saýattylyǵyn, sóz baılyǵyn basqalarmen erkin qarym-qatynasqa túsý» degen sóılemdi de túsinip bolmaıdy.

Birinshiden, sóılem durys qurylmaǵan, ekinshiden, «til saýattylyǵy» men «sóı­leý saýattylyǵynyń» bilik, daǵdylary belgisiz, qarym-­qatynas jasaýdaǵy tildik bir­likter týraly bilim qolda­nylmaǵan. «Kórkem mátin já­ne jaı mátinderge maqsatqa saı­ qorytyndy jasaý, sıntez, analız jasaý daǵdylaryn qalyp­tastyrý» sóılemi de qazaq tiliniń uǵymyna saı kelmeıdi. Mátin teorııasynda «kórkem mátin» men «jaı mátin» túsi­nigi joq. Mátinniń stıldik túrlerin aýyzeki sóıleý, stıl, pýblısıstıkalyq stıl, kór­kem ádebıet tiliniń stıli, is-qaǵaz­dar stıli degen túrleri bar jáne mátinniń tilin habarlaý, baıandaý, sıpattaý dep te ajyratady. Al baǵdarlamadaǵy oqy­týǵa usynylatyn tildik mate­rıaldar oǵan saı emes. Sondyqtan mátin týraly talap oryndy emes.

Tujyrymdaǵanda, baǵdar­lamaǵa oraı muǵalimder oqy­tý úderisindegi oqytý-oqý áre­ket­terin, ádis-tásilder men sa­baq túrlerin qoldaný týraly táýir jospar jasaı almaıdy. О́ıtkeni baǵdarlama oqytýdaǵy nátıjege jetý amal­­dary men ádis-tásilderin, bilim berý­degi biliktilik, ıkem­­dilik, daǵ­dylardy anyq­tap bere al­maǵan. Al bul muǵa­limge oqy­tý úderisin sapaly júrgizý turmaq, qarapaıym oqytýdy uıymdastyrýǵa da jaramaıdy.

Amangeldi JAPBAROV, 
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń professory

ShYMKENT