Bizdiń aıtpaǵymyz joǵarydaǵy Alash qalasyna qatysty «Plan goroda Alash ýtverjdennyı 28 noıabrıa 1916 g.» degen taqyryptyq jazbasy bar Alash qalasynyń syzba-kartasy jaıly. Bul sýretti karta anda-mynda jylt jarııalanyp júrgeli de onshaqty jyldyń júzi boldy. Tipti ótkende, naqtylap aıtsaq 24 qarasha kúni Astana qalasynda uıymdastyrylǵan «Alash − qazaqtyń ulttyq tutastyq ıdeıasy» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa kezinde joǵarydaǵy syzba-kartany kórmege qoıylǵan tarıhı fotolar arasynan kórip qaldyq.
Sodan bul sýret jaıly biledi-aý degen adamdarǵa habarlasa bastadyq. Áýeli 2012 jyly Alash qaıratkerlerine qatysty «Alashorda» atty sýretti albomdy qurastyrǵan Bolat Múrsálimnen surap kórdik. Bókeń birden L.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń dosenti, alashtanýshy azamat Erlan Saılaýbaıǵa jón siltep, «bul syzba jaıly biletin adam osy» dedi.
Tarıhshy Erlan Saılaýbaıǵa jolyqqanymyzda fotodaǵy Alash qalasynyń tıptik syzbasyn 2000 jyldary Semeı qalasy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeı qorynan kórgenin aıtty. «Bul jádigerdiń búginge jetýine sebepshi adam ádebıetshi-ǵalym Qaıym Muhamedqanov bolýy múmkin, óıtkeni ol kisiniń ózi Alash qalasynda dúnıege kelgen eken. Iаǵnı ǵalymnyń ákesiniń úıi qazirgi Tynybaı meshitine jaqyn jerde ornalasqany jaıly naqty bilemiz. Bul birinshi nusqa. Ekinshi bir aıtarym: 1970 jyldary Semeıde turǵan partııa qyzmetkeri Ekebaı Qashaǵanov degen aqsaqal sol tustaǵy ólketaný mýzeıiniń basshysy Bitimbaı degen adamǵa aýzysha nusqaý berip, «Semeı qalasyndaǵy Abaıǵa baılanysy obektilerdi (aqyn at basyn burǵan, qona jatyp túnegen úıler t.b.) anyqtaýmen aınalys» deıdi. Sóıtip, dáýirge qatysty kóptegen derekter jınalypty. Siz aıtyp otyrǵan syzba osy kezde tabylyp, qorǵa alynǵan bolýy múmkin», dedi Erlan Ernazaruly.
Osylaı syzba-kartanyń ushyǵyn shyǵaryp alǵan soń «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ Basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráliniń tapsyrmasymen jýyqta Semeıge jol tarttyq. Birden syzba-karta saqtaýly tur degen Semeı qalasy oblystyq tarıh-ólketaný mýzeıine at basyn tiredik. Bizdi kútip alǵan mekeme basshysy Lázzat Áljan jádigerdiń munda bar ekenin, ári mýzeı qorynda (fond 31, papka 3) saqtaýly turǵanyn aıtty. Syzbaǵa muqııat zer salsańyz, kartadaǵy barlyq nysandar nómirlengen, masshtaby kórsetilgen, obektilerdiń ornalasýy muqııat zerttelgen, onyń syrtynda «ýslovnye znakı» (shartty belgiler) degen ataýmen qalanyń aýmaqtyq sıpaty da kórsetilgen. Qysqasy, óte saýatty jasalǵan.
Jádigermen tanysqan soń Lázzat Tileýǵojaqyzyna «Bul jádiger mýzeı qorynda ejelden bar ma, álde keıin tabylyp, tirkeýge alyndy ma?», degen suraqty qoıdyq. Mekeme basshysynyń jaýabynan túsingenimiz, 1980 jyldardyń aıaǵynda arystar aqtalyp, olarǵa qatysty qujattardy izdeý bastalypty. Bul iske Lázzat Tileýǵojaqyzynyń ózi jegilgen. Izdeýshi top atalmysh mýzeı qoryn súzip kele jatyp, 1914 jyly Semeı qalasynda Abaıdyń dúnıeden ótkenine 10 jyl tolýyna oraı qazaq qyzdarynan shyqqan tuńǵysh jýrnalshy Nazıpa Quljanovanyń uıymdastyrýymen aqyndy eske alý keshine qatysty daıyndaǵan afıshany taýyp alady. Dál osy afıshaǵa japsyrylyp, biz izdep júrgen bir paraq qaǵaz Alash qalasynyń syzba-jospary shyǵa keldi.
Biraq syzba-karta kópke deıin kópshilik nazaryna usynylmaǵan. Oǵan kartadaǵy «28-noıabrıa 1916 g.» degen sóz sebep bolǵan sııaqty. Bul da oılanarlyq dúnıe. О́ıtkeni, Alash qalasy 1917 qurylǵany týraly arhıvtik qujat bar. Endeshe «1916 jyl» qaıdan júr?
Osy oraıda, Alash qalasynyń tarıhyn kópten beri qaýzap júrgen semeılik zertteýshi-jýrnalıst Muratbek Kenemoldınniń pikirinshe, syzba 1916 jyly jasalǵan bolýy kerek, keıin qalaǵa «Alash» ataýy berilgende kartanyń burynǵy derekti datasy aýystyrylmaı, jańadan qoıylǵan qala ataýy jazylsa salǵan deıdi. Bul pikir kókeıge qondy.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Astana – Semeı – Astana
