«Ana tili – bárimizdiń anamyz. О́ıtkeni, ol ultymyzdyń anasy»

Kezinde qazaq dalasyna ash-ja­lańash, qınalyp kelgenderdiń bárin qushaq jaıa qarsy alyp, tórinen or­yn berip, ózi tómenge jatqan qonaq­shyl da qaıyrymdy qazaq solarmen bútinin bólip jedi, jartysyn ja­ryp jedi. Odan beri de qansha ýa­qyt ótti, syrbaz qazaq sypaıy­lyq­tan attaǵan emes. Olaı bolsa, syı­lastyq degen eki jaqqa birdeı emes pe? Olar nege ózderine qamqor bol­ǵan keńpeıil qazaqqa, onyń tiline qalqan bolmaıdy. Osy oraıda, «shı shyǵyp ketpesindi» syltaý­ratyp, óz­gelerdi qoldan qubyjyq etip kórsetip júrgen joqpyz ba osy degen oı qyltııady. О́ıtkeni, til tý­ra­ly sóz bola qalsa, ózge­ler­den bu­ryn ózimiz óre túre­ge­lemiz. Aldy­men baıbalam salyp qazaq tiline qarsy shyǵamyz. Bu­lar týǵan tildiń taǵdyryna bas qatyrmaıtyndar. Olar osynda týdy, ósip-óndi, oqy­dy, bilim al­dy, joǵary laýazymǵa ıe boldy. Endi kelip el men jerge, týǵan halqyna taǵzym etip, adal eńbek sińirýdiń ornyna, memlekettik qyz­mette otyryp, memlekettik til­di aıaq asty etedi, shet memle­ket­tiń tilin tý ǵyp kóteredi. Bul endi eshqandaı uǵymǵa syımaıdy. Parlamentte, bılik tizgininde, basqa da laýazymdy qyzmetterde oı-sanasy joǵary, parasaty te­reń, bilimdi de, bilikti ultjandy azamattar az emes. Endi aldaǵy ýaqytta ult bolashaǵyna nemqu­raıly qa­raı­tyn rýhsyzdardan ba­tyl túrde arylyp, olardyń qa­taryna ulttyq qasıetterdi bo­ıyna darytqan, qa­za­qy tárbıesi, ult dep soqqan júregi bar oıly da otty, isker jastardy kóptep tartsa jón bolar edi. Jalpy, bile bilsek qazaqpyn degen qany bar árbir azamat tilim táýelsizdigimniń tiregi, tilim – bo­lashaǵym, tilim maqtanyshym degen bıik sezimdi murat etýi shart. Bul, ásirese, bılik basyndaǵylar men halyq qalaýlylary qatań us­tanar qaǵıdaǵa aınalýy qajet. Sebebi, olar­dyń minez-qulqy, is-áre­keti, sóı­legen sózi únemi kóp­tiń kóz al­dynda. Kózqarasy qa­lyp­ta­syp úl­gir­megen eliktegish jastar solarǵa qarap boıyn tiktep, oıyn túzeıdi. Al ol myr­za­lar báz-baıaǵy qalpy, minberge shyǵady da orys­sha jeldirtip ala jóneledi. Sonda olardan úırener úlgi, alar ónege osy bol­ǵany ma? Osylaı qashanǵy jalǵasa bermek? Týrasyn aıtar bolsaq, óz­ge­ge emes eń aldymenen bılik tizginin ustaǵan, laýazymdy qyzmette júrgen ózimizdiń kópte­gen qandas baýyrlarǵa silkinis qa­jet. Sana silkinisi. Quldyq sanadan aryla­tyn kez áldeqashan jetti. Erkin elge aınalǵanymyzǵa jı­yr­ma jyl­­dyń júzi boldy. Endi kimnen qor­qyp, neden buǵamyz? Jaltaqtaý men jalpaqtaýdyń da shegi bar emes pe? Qoǵamǵa qyzmet etý bar da, ult bolashaǵyna qyzmet etý bar. Bul ekeýi ajyraǵysyz uǵymdar. Bilgir maman, isker basshy bolýmen qatar ultjandy azamat bolý paryz. Qa­zaqpyn degen qany bar ár júrekte ultjandylyq alaýy úzdiksiz la­pyldap turǵanda ǵana tilimizdiń de elimizdiń de baǵy janbaq. Búginde jigit aǵasy jasqa kelgen tilge shorqaq qandastarymyz óz­deriniń osyndaı múshkil haline aldyńǵy aǵa býyndy, ıakı óz ata-analaryn kinálaıdy. Durys dep esepteımin. Ana áldıin tyńdap, besik jyryna balqymaǵan sábı, bala sezimin ertegi shýaǵyna sho­myl­dy­ryp, bula sezimin batyr­lar jyry­na sýarmaǵan, erlik pen eldikti sezinip, boıynda týǵan halqyna degen súıispenshilik pen maqtanysh sezimi qatar órbimegen bala es jıyp eseıgende elim dep emirene qoıýy ekitalaı. El tizginin ustaǵan laýazymdy sheneýnikter arasynda osy ispettes baý­yr­larymyzdyń qatary basym bop turǵany jasyryn emes. Memlekettik bılik tizginindegi óz tilin bilmeıtin “myqtylar” tildiń qa­di­rine jetip, oǵan janashyrlyq ja­saıdy, ult bolashaǵyna qyzmet etedi degenge sený qıyn. Elin eljireı súıip, halqyna qaltqysyz qyzmet eter ultjandylyq sezimi qa­sıetti tilimiz arqyly ǵana boı­ǵa tarap, qanǵa sińbek. Sondyqtan da, qaı deńgeıde bolmasyn joǵa­ry laýazymdy memlekettik qyz­metke taǵaıyndarda ózgelerdi qoıa tu­ryp, ásirese, óz qandasta­ry­myz­dyń mem­lekettik tildi jetik bilýin qatań túrde talap etken jón. Saılaý kezinde el men tilden bıik emespin dep, Pre­zı­dent­tiń ózi memlekettik tilden emtıhan tapsyryp, synaqtan ótip jat­qan­da nege basshysynan bastap úkimet mú­sheleri túgel, ıakı barlyq mınıstrler, depýtattyq­qa kandıdattar, ákimder men bas­qa da laýazymdy qyzmetke úmit­ker­ler tú­gel sol synaqtan ót­peı­di? Osy­laı eter bolsaq memlekettik til már­te­besi ózinen-ózi ósip shyǵa keler me edi, bálkim. Álde ol myr­za­lar el men tilden bıik tur ma? Tap osyndaı talap kópshilikpen kúndelikti qoıan-qoltyq jumys ja­saı­tyn, eń bastysy azamattardyń quqy­ǵyn qorǵaıtyn sot jáne quqyq qorǵaý organdarynyń basshylaryna da qo­ıylýy kerek. Sonymen qatar, bul sa­lanyń basshylaryna óz kezeginde qa­ramaǵyndaǵylardyń memlekettik tildi múltiksiz meńgerýin qa­tań túrde qa­da­ǵalaýyn erekshe mindetteý qajet. Sebebi, bizdiń elimizde memlekettik tildi bilmeıtinderdiń emes, ony jetik meń­gergenderdiń qu­qyǵy kóp buzylatyny úırenshikti qubylysqa aınalǵan. Já­ne ondaı úrdis quqyq qorǵaýshyl­ar­dyń ózde­ri­niń tarapynan da jıi kezdesetini eshkimge jasyryn emes. Baıqap qarasaq, «Qazaqstannyń bo­­lashaǵy qazaq tilinde» ekenine den qoıǵan ózge ult ókilderi qazirdiń ózin­de-aq memlekettik tildi meń­ge­rýge qul­shyna kirisip ketken sekildi. Balala­ryn, nemerelerin qazaqsha ba­labaq­sha­ǵa berip, qazaq mektepterinde oqytyp, solar arqyly ózderi de aýyzeki sózge ıkemdelip qalǵandary jóninde maq­ta­nyshpen aıtyp jat­­qan olarǵa rızashy­lyqpen qaraı­syń. Kerisinshe, balal­a­ryn orys mektepterinde oqytyp báz-baıaǵy qalyptarynan miz baqpaǵan qan­dastarymyzǵa qarap qanyń qaı­naı­dy. Máselen, merzimdi baspasóz bet­te­riniń birinen, Almatydaǵy bir mek­teptiń birinshi orys synybyna barǵan 74 balanyń 65-i qazaq balasy degendi oqydyq. Ras bolsa, sumdyq qoı mynaý. Bul Táýelsizdigimizge jıyrma jyl to­lyp otyrǵan bıylǵy jyldyń úlesine tıesili jáıt. Buǵan ne aıtarsyń endi? Kúlesiń be, jylaısyń ba? Bul bir ǵana mysal. Desek te mundaı jaıdyń ár jer­de-aq oryn alyp otyrǵany kúmán tý­ǵyzbaıdy. Buǵan qosa, qalalyq jerdegi qazaq mektepterindegi oqý­shylardyń basym kópshiligi mektep dálizinde, kó­shede, qoǵamdyq kólik­te, qysqasy sy­nyp­tan tys jerdiń bárinde tek orys­sha zýyldatatyny da jasyryn emes. Buǵan kimdi kiná­larsyń? Jetkinshekter sanasyna otansúıgishtik rýhyn jet­kize alma­ǵan ustazdardy ma, joq álde urpaq kókireginde namys otyn mazdata almaǵan ata-anany ma? Zııaly qaýymnyń bári demeıin, kóbi balalaryn kezinde oryssha oqyt­­­ty. Jaraıdy, ol ýaqyt talaby, zaman solaı boldy degenge kóneıik. Or­ys tilin bilmeseń qarǵa adym at­taýyń muń boldy. Ol tildi bilýge, úırenýge má­j­búr boldyq, al, ana tildi umytýǵa ne májbúrledi? Eshkim de, eshqashan sen óz tilińdi umyt degen talap qoıǵan joq qoı. Or­ys­sha oqy­typ ta qazaqsha tárbıeleýge bola­tyn. Eń bolmaǵanda balanyń tý­ǵan tilin qosa alyp júrýin qada­ǵalaýǵa bolmas pa edi? Osyny nege eskermedik? Nege ol bala óziniń rýhanı ta­my­ry­nan ajyraǵan jarym­jan bo­lýy tıis edi? Osyny nege oılan­ba­dyq? Ult bolashaǵyn nege oılamadyq? Ana tilin yqylastana úırenip, tipti memlekettik tilde baıandaýǵa qul­shynys tanytyp jatqan jekelegen she­neýnikterdiń umtylysy, árı­ne, qýa­narlyq jaǵdaı. Al óz tilin jetik bile tura, ózge tilde saıraı jóneletin shirkinderge qarap oty­ryp qaıran qalasyń. Oryssha sóı­lemese kisiligine min, laýazymyna nuqsan keletindeı. Ondaılar ózge tilde sóılese ózin zor sezinip, ana tilinde sóıleýge qorla­na­tyn sekildi. Kerisinshe, óz tilińde kó­silip bir sóıleı almaǵannan asqan qorlyq, tipti sorlylyq joq ta shyǵar, sirá?! Egemendik alǵan jıyrma jyl­dan beri óz tilimizge erkin aýysa almaı jatýymyzdyń endigi bir basty sebebi, orys tiliniń zańsyz túrde «resmı tilge» aınalýynda dep bilemin. Ata Za­ńymyz Konstıtýsııanyń 7-shi ba­bynda Qazaqstan Respýblı­ka­synda­ǵy memlekettik til – qazaq tili. Memlekettik uı­ymdarda jáne jergilikti ózin-ózi bas­qarý organ­da­ryn­da orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qolda­nylady dep kórsetken. Demek, resmı til degen til joq, resmı túrde qazaq tilimen teń qol­danylady degen uǵym ǵana bar. О́ki­nishke qaraı, munyń bári zań jú­zinde ǵana, al, qoldanysta bári bas­qasha. Mysal úshin, Til týraly Zań­nyń 9-shy babyna súıensek, memlekettik organdardyń aktileri memlekettik tilde ázirlenip, qa­­­byl­­da­na­dy, qajet bolǵan jaǵ­daı­da, múm­kin­diginshe, basqa tilge aýdarylýy qamtamasyz etile oty­ryp, olardy ázirleý orys tilinde júrgizilýi múm­kin. Al bizde bári kerisinshe, zań da, basqa qujattar da orys tilinde ázirlenip, sodan soń baryp qajet dep tapqan jaǵdaıda, múm­kin­diginshe qazaq tiline aýdarylady. Bul zańdy óreskel jáne jappaı, jabyla buzýǵa jatpaı ma? Zań­dy tul­ǵa ne jekelegen azamat zań buzyp jatsa zań normasyna saı jaýapqa tar­ty­lýy tıis. Al biz memlekettik til týra­ly zań talaptary taptalyp jatsa da ún­sizbiz. Oǵan kim kináli? Zańnyń or­yn­dalýyn zań arqyly talap ete al­­maǵan ózi­mizdiń jigersizdigimiz, beıjaı enjarly­ǵy­myz ki­ná­li. Ulttyq rýhtyń álsi­reýi, ult­tyq namystyń joqtyǵy kináli. Aıtaıyq, Úkimet zań joba­syn qazaq tilinde jazyp, Par­lamenttiń már­te­beli depýtattary Konstıtýsııaǵa qurmet kórsetip, ózderi qabyldaǵan “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til týraly” Zańdy syılap zańdardy memlekettik tilde qabyldaıyq dese, kim qoı der edi? Úkimettiń de, Par­lamenttiń de alqaly jıyn­da­ry memlekettik tilde ótip jatsa oǵan kim kedergi bolyp jatyr? Qaıta bul bastama basqalarǵa, bar salaǵa jol ashpaı ma? Qys­qa­sy, tilge tosqaýyl tómende emes, joǵaryda, joǵarǵy jaqtaǵylarda jatqany basy ashyq aqıqat. Olaı bolatyny, balabaqshada qazaqsha tárbıelenip, qazaq tilinde mektep bitirgen, joǵary oqý or­nynda qazaqsha oqyp júrgen jastar, qazaq tilin aıaqasty etip, orys­sha saırap otyrǵan olarǵa qa­rap, «qazaq tili maǵan qajet pe osy» degen kúmándi oıǵa qalýy bek múmkin. Oıǵa qalyp qana qoı­maı, «izdegenge suraǵan», tez arada orys tiline aýa salady jáne ol tilmen endi qaıtyp ajy­ramastaı bolyp birjola qaýy­shady. О́ıt­­keni, ol jastar­dyń da erteń sol «qurmetti aǵa­la­ry» sekildi mınıstr ne ákim bolýdan, depýtat bop saılanýdan úmiti bar. Ol úshin olardy qalaı jaz­ǵy­­rasyń? Osy qylyǵymyzben ós­­ke­leń urpaqtyń óz tilin tárk etip, ózge tilge ıkemdelýine ózimiz sebepker bolyp otyrǵan joqpyz ba? Qazaq tiliniń qanatynan qa­ıy­­ryl­ǵan qustaı erkin samǵaı al­ma­ýyna orys ta, ózge ult ók­ilderi de kináli emes. Kináliler qazaq tilin mensingisi kelmeıtin, oǵan muryn shúıire qaraıtyn bir­qatar qandas­ta­rymyz. Balalaryn qazaqsha oqyt­paq turmaq, Táýel­sizdiktiń jıyrma jylynda jı­yr­ma sóz úırenbegen, úırenýge qulyq tanytpaǵan óz qa­zaqta­ry­myz. Olar týǵan tiline ýy­zynda jarymaǵan bozókpe urpa­ǵynyń bolshaǵyna alańdaýmen birge búgingi jyly ornynan aıyry­lyp qalýdan qorqyp qana qasarysa qarsylasyp jatqany jalpaq jurtqa jaqsy málim. Qaraqan basynyń qamymen el múddesin aıaqasty etip, óz múd­desi úshin qasıetti tilimizdiń óz tu­ǵyryna alańsyz ornyǵýyna ash­yq qarsylyq kórsetip jatqandar osy qylyqtarynyń týǵan anasyn ózek­ke tepkenmen birdeı ekenin bile tu­ra osy áreketke baryp jat­qanda­ry­na jaǵańdy ustaǵan­nan basqa aıtarǵa sóz tappaısyń. Qasıetti tilimiz babadan balaǵa mura bop qalǵan baǵa jetpes baılyǵymyz emes pe? Sondyqtan da babalar amana­ty­na adal bolý – rýhanı asyl qa­zy­namyzdy shashpaı-tókpeı, qud­ret­ti qazaq tiliniń qutyn qashyr­maı tolyq qadyr-qasıetimen keıingige aman-esen jetkizý búgin­gi­lerdiń per­zenttik boryshy. Ony aby­roı­men atqarý bárimizge birdeı paryz ekenin esten shy­ǵar­maı­yq. «Ana tili – bárimizdiń anamyz, óıtkeni, ol ultymyzdyń anasy» dep óte dál aıtty emes pe Elbasy? Endeshe, ana tilin ar­daq­taý árbir azamattyń aby­roıly bo­ryshy ekeni eshqandaı daý tý­ǵy­z­basa kerek. Al osy daýsyz jaǵdaı jekelegen sheneýnikter ta­­ra­pynan sheshimin tappaı otyr­ǵany qyn­jyl­tady. Osy tusta, nege sol joǵarydaǵy shubar tildi shendiler men shekpendiler Elba­synyń só­zin ónege, isin úlgi tut­paıdy eken dep kúıinesiń. Elba­synyń «qazaq­tar bir-birimen qa­zaqsha sóılesýi kerek» degen qa­ǵı­dasyn nege qazyq etip ustanbaımyz? Prezıdent bıylǵy Joldaý­yn­da – «bizdiń mindetimiz 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qa­zaqstandyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95 paı­yzdy quraýy tıis» degen naqty másele kóterdi. Inshalla, dál osy­laı iske asýyna tilekshimiz. Dosjan ÁMIROV, Mańǵystaý oblystyq sotynyń tóraǵasy.