Montaıtastyń nesibesi – kúrketaýyq

Arys qalasy. Montaıtas aýy­ly. Kitapqumarlarǵa tanys aýyl. Kórnekti jazýshy Dýlat Isabe­kov­tiń at jalyn tartyp azamat bolǵan jeri. Zamanynda asyl tu­qymdy merınos qoıyn ósirýden Qazaqstanda keýde qatarda júr­gen, Odaqqa málim bolǵan aýyl. Biz mingen kólik asfalt joldan ajyrap, aýylǵa emes qyrǵa baǵyt túzedi. Aýyl etekte qaldy. Saı túbinde qarańdaǵan usaq mal jaıylyp júr. Solaı oılaǵan­byz. Olaı emes eken. Qaıqańnan soń aldymyzdan qalyń kúrke­taýyq ushyrasty. Uzyn moıyn­daryn qylqań-qylqań etkizip, tamaq astynan qyryldaǵan ún shyǵaryp qoıady. Taǵy da esińizge túsken shyǵar. Dýlat Isabekov. “Esepshot, domıno jáne túıe­taýyq”. Kúrketaýyq, túıetaýyq – ekeýi bir qus. Ǵajap áńgime, qaıta aınalyp oqysań da jalyqtyr­maıtyn hıkaıa. Kúlesiń. Kózińnen jas shyǵarady. Mundaı aýyl ómirin qazaqtar, onyń ishinde Dýlat aǵa sııaqty aqtańger jazýshy­lar ǵana jaza alady. Sol kúrketaýyq. On emes. Júz emes. Myń emes. Eki myń. Qońyr kúz. Aýyl mańynda kók­órish joq. Tuttaı jalańash. Sóıt­sek, bul kúrketaýyqtardyń jaılaýdan tús­ken kezi eken. Iesi – Tas­tó­reev Esen qarsy ushyrasty. Zaty ká­sipker bolǵanymen tirkelgen fır­masy, móri bar sharýa qoja­lyǵy joq. Jeke menshik. Jeke menshik bolǵannan keıin ózge sharýashylyqtar sekildi jeri de joq. Aýdan ákimi Qanat Sydyqov jer máselesi sheshilgenshe ákim­dik­ke qarasty jerdi jaılaýǵa ruq­sat bergen eken. Kúrketaýyq ósirýmen mektepte júrgende aınalysqan Esenniń bul kásipti turaqty násip etkenine úsh-aq jyl bolǵan. Qyryqtaǵy jigittiń qajyryna razy bolasyń. Áıtpe­se, bir qysta aqjondanyp semirip, aıazǵa tósin tósep qarsy qarap otyratyn osy qusyńyzdyń balapandarynan álsizi joq shy­ǵar. Qazaqstanǵa muhıt asyp kelgen kúrketaýyq kóktemde 16-21-ge deıin jumyrtqalaıdy delinedi. Sodan soń kúrik bolady. Qyzyǵy sol, alǵashqy jumyrtqalaǵan jerinen jumyrtqasyn alyp qoı­sańyz da jazbaı sol jerge qaı­typ keledi eken. Jabaıy kezden qal­ǵan tabıǵı ınstınkt bolar. Kúrik bolǵanǵa deıin jumyrt­qalary salqyndaý jerde saqtala­dy. Sodan soń analyq kúr­ke­taýyqtar jappaı jumyrtqa basady, jıyr­ma jeti kúnde asha­dy. Balapan­dary nákat, áljaý. Salqyndy da, ystyqty da kótere almaıdy. Kúnde jeti-segiz ret tamaq beriledi. Jeıtini – súzbege shylan­ǵan, maıdalanǵan júgeri dánderi. Balyq maıy, dárýmender beriledi. Sýǵa qosatyn vıtamınder bar. Osynyń bárin saqtamaǵandar balapandaryn qyryp alady. Bir aıǵa deıin qarasańyz, ári qaraı kúrketaýyǵyńyz atyp almasańyz óle qoımaıdy. Qustar qynadaı qy­ry­latyn keıbir dertterge óte shydamdy. Aýyrǵandaryna vaksına egiledi. Esenniń kúrketaýyq jaıatyn jeri joǵyn aıttyq. El ishi emes pe, arpa, bıdaı, júgeri ekken jigitter ónimin jınap alǵannan keıin atyzyn Esenniń taýyqtaryn ba­ǵýyna beredi. Kúrketaýyq usaq mal sekildi júrdek. Qosyńdy tigip artynan erip júrseń bolǵa­ny. Esen qazir aıtaqyrlaý jerde otyr. Jıyrma tonna bıdaı sa­typ alǵan. Úsh mezgil tamaq beredi. Qalǵa­nynda taýyqtar óz qa­jetin shóp tamyrlarynan taýyp júr. Qus jazda jaqsy jem­delse qysta qatty semiredi. Jeńsik asy  shegirtke kóri­ne­di. Alaıda, bıyl shegirtke az. Osyndaıda eske tú­sedi. Sary­aǵashtyń Bozaı, Jam­byl aýyl­da­ryn ana bir jyly shegirtke basqan. Dúr etip kóteril­gende kún kózin jaýyp qalady. Mańaı­dyń bárin otap, aýyl sharýashy­lyǵyna zalal keltiretin bolǵan soń respýblı­kalyq shtab qurylyp, mıllıon­daǵan shegirtkege aspannan da, jerden de qatty soqqy berilgen. So­nyń ózinde birazy Tóle bı, Túl­kibas aýdandaryna deıin ótip ketip, el ýlyǵan-shýlyǵan bolyp edi. Montaıtas aýylynyń ákimi Toqbergen Baıekeev aıtady. Qytaıda mundaıda dári shashyp, tóńirekti búldirip áýrege túsip jatpaıdy eken. Kún qyzǵanda shegirtkeniń oshaǵy bilingen jerge kúrketaýyq sııaqty qus­tar­dy asyrap otyrǵan fermalarmen kelisip, árqaısyna jer bólip beredi. Sonda shegirtkeni joıýǵa arnalǵan shyǵyn fer­merlerdiń qaltasynda qalady. Osylaısha, eki jaq ta paıdaǵa shyǵady. Rasynda, Esenniń eki myńdaı kúrketaýyǵyn sondaı jerge jaýyp jiberseńiz maıdan shaılap qalady eken-aý. Qoı baqqan paıdaly ma, kúrketaýyq baqqan paıdaly ma? Sol jerde eseptep kórdik. Qoı bir-aq ret qozdaıdy. Al, kúrketaýyq kem degende 10 balapan shyǵarady. Orta esepten bir danasyn úsh myńnan esep­teseńiz 30 myń teńge. Deldaldaryńyz qarap júr­meıdi eken. Kúnniń qaqaǵan yz­ǵarynda qaltasyn tompaı­typ, moıny qylqıyp Esenge keler eken. Kóterme baǵamen 2,5-3 myń teńgege deıin júzdep satyp alady. Al, qara bazarda quny 5 myń teńge. Artyq jem shyǵarma­dym, uttym dep Esen oılaıdy. Kún kózine qaqtalyp kúrketaýyq sońynda júrmeı-aq qaltasyn qampaıtqanyna deldal da máz. Sharýashylyqty irilendirý úshin ne kerek? Sony suraǵan­byz. Esen sýy bar jerim bolsa deıdi. Jońyshqa ekpek. Sodan soń bir mezgilde 500 balapan ashatyn ınkýbator stansasyn satyp alýǵa oıy ketip júr. Osy máseleler jóninde aýdan ákimi Qanat Sydyqovpen sóı­lestik. Arysta bir tal kógerip, bir mal basy artyq bolsa óziniń baılyǵyndaı qýanatyn ákim ekeýin de sheshýdiń tetigin oılas­tyryp jatqanyn aıtty. Jer bar. Al, “Maksımým” sııaqty qar­jy ortalyǵynan nesıe alý úshin Tastóreevke jeke sharýa­shy­lyq ashý kerek. Mamandar kómektesip jatyr. Sonda Esen­niń 2 myń kurketaýyǵy 10 myńǵa jetedi. El balapanyn satyp alyp kóbeıtedi. Bárine de kásip, otbasyna nápaqa. Montaıtasta Dýlat kókemiz­diń áńgimeleriniń shyraıyn kirgizetin túıetaýyq – kúrketaýyq elge nesibe ákeledi. “AQ ShAPAN” KIGEN AQ QOShQAR Júnniń baǵalysy – bııazy. Áıtpese, qazaqy qoıdyń júni buıym bolýdan qalǵany qashan. Kóp shopandar baǵasynan artyq aqshaǵa qyryqtyryp alyp, qo­ra­synyń bir buryshyna jınap qoıady. Obalsynyp. Kezinde qu­ny altynnan kem bolmaǵanyn oılar-aý shamasy. Arǵyny oı­la­ǵan el qoıdy asyldandyrý isine kirisip ketti. Sonyń biri biz arnaıy izdep barǵan “Sábıt-A” sharýa qojalyǵynyń basshysy Támpıev Rústembek Janádil­uly. Keshegi zootehnık, búgingi ká­sipker, alyp denesin urshyq­sha úıirgen Rústembek kókemiz jaqynda ǵana Almaty obly­sy­nan árqaısysyn 75 myń teńgeden satyp alǵan 1,5 jasar qoshqar­laryn kórsetti. Bul qoshqarlar ata jaǵynan germandyq kórinedi. О́zimizdegi merınosqa uryqtandyrǵan. Etti, júndi. Kóp jurt quıryǵynda maıy joq, semiz emes shyǵar dep oı­laı­dy, der Rekeń, Rústembek. Mal baǵyp júrmiz, bilemiz. Býdan­dastyrylǵan merınostyń saýly­ǵy –  65, qoshqary  75  kılo tar­ta­dy. Eti tyǵyz. Maıdy qabyrǵa­syna jınaıdy. Al, óz saýlyqta­rymyz 45-50 kılo ǵana tartady. Násili germandyq osy qosh­qar­lardyń úlkeni 150 myń teńge turady eken. Myna úsheýin Rús­tembek kókemiz tartyp alǵandaı bolyp ákelipti. Akademık Ábdi­rah­man Ombaev basqaratyn Oń­tús­tik - Batys mal sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyndaǵy professor Esqara Muqamed­janmen seleksııa jasaý isinde birlese jumys jasap keledi. Rekeńniń qyrda úsh qashary bar. Sondaǵy 700 bas qısary qoıyn satyp, asyl tuqymdy me­rınosqa ótip jatyr. Merıonosqa mamandanǵan sharýashylyqtyń biri Qazyǵurt aýdanynda bar. Ob­lys ákimi Asqar Myrzahmetov osy eki sharýashylyqty asyldan­dyrý jolyn jeńildetýge 50 mln. teńge sýbsıdııa bólý máselesin kótergen. Oblystyq aýyl sharýa­shy­lyǵy basqarmasynyń basty­ǵy Qanatbek Ospanbekov te qol­dap otyr. Jylyna 10 mln. teńge bólingen jaǵdaıda qos sharýa­shylyq tez túlep, ózgelerdi óz qatarlaryna tartýyna yqpal etedi. Jańa tuqymnyń júniniń ty­ǵyzdyǵy 74-i quraıdy. Al, na­sharynyń tyǵyzdyǵy 58 birlik bolar eken. Bir qyzyǵy, sapaly júndi alýǵa qytaılyqtar erekshe yqylasty deıdi. “Sizder eki ret qyrqyp, júndi búldiresizder. Qyrqym ýaqytynda ózimiz kelip qyrqamyz” depti. Júni búlin­besin dep kenepten tigilgen shapan ákelip bergen. Saýyry ǵana ja­lańash. Shaǵanbek degen Qytaı­dan kelgen isker azamat ta birlesken kásiporyn qurýǵa eki alaqa­nyn ysqylap otyr. “Sábıt-A” sharýashylyǵy da jerge zárý. Aýyl ákimi Toqbergen Báıkeev kezinde jer alyp, tirlik jasamaǵan jurttyń esebi aly­nyp, jeri keri qaıtarylatyn­dy­ǵyn aıtty. Sonda jer máselesi sheshilmek. Sharýashylyqtyń sý qubyry bıikte. Sodan etektegi qasharlarǵa munara qoıý arqyly sý shyǵarýǵa bolady. Jem-shóp daıyndalyp jatyr. Qarashanyń aıaǵynda qoı qashyrylady. Kók­temde – saqman. Buryn adam jetpegendikten oqýshylardy da ja­býshy edi. Saqmanǵa qatysýǵa M.Áýe­zov atyndaǵy OQMÝ-diń aýyl sharýashylyǵy fakýltetiniń stýdentteri tartylmaq. Rektorat yqylasty. Eki jaqqa da paıdaly. Sharýashylyqtyń qoly uzarady, al bolashaq mal mamandary prak­tıkalyq bilim, naqty baǵdar ala­dy. Montaıtastan kóńil toǵaıyp qaıtty. Arys qalasynyń ákimi Qanat Sydyqovpen áńgimelestik. Qalada 22752 bas iri qara, qoı-eshki 22752 bas, jylqy 6520 bas, túıe 1174 bas, qus 81160 basqa jetipti. О́tken jyldarmen sa­lystyrǵanda aıtarlyqtaı ósim bar. Asyl tuqymdy mal sharýa­shy­lyǵymen 8 sharýashylyq aı­nalysady. Qazaqy qylshyq júndi qoıdan bólek qazaqtyń jaby tu­qymdas jylqy sharýashylyǵy qa­natyn jaıyp keledi. Iri qa­rany bordaqylaýmen aınalysa­tyn kásipkerler qatary molaı­ǵan. Aýyl – qazaqtyń júregi, al­tyn uıasy. Aýyl ońalsa memle­ket­tiń kóteretin júgi jeńildeıdi. Úkimet aýyldy umytpaı­dy, kómegi úlken. Dıqandar men sha­rýa­lar osyny túsinedi. Jeńil nesıe alyp, sharýashylyǵyn irilendirgisi keletinderdiń qatary kóp. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Arys qalasy. Sýretterdi túsirgen avtor.