«Ierýsalım sheshimi»: BUU – bir jaq, AQSh pen Izraıl – bir jaq

AQSh-tyń reaksııasy

BUU Bas Assambleıasy Ierý­salımniń mártebesi jónindegi  Va­shıng­tonnyń sheshimi boıynsha qarar­dy daýysqa salar aldynda AQSh-tyń irgeli uıymdaǵy turaqty ókili Nık­kı Heleı arnaıy málimdeme jasa­dy. О́z sózinde elshi Heleı «AQSh bul kúndi egemen el retinde qabyl­daǵan sheshimi boıynsha ózin Bas Assambleıada aıyptaý úshin bólektegen kún retinde esinde saq­taıdy», dep atap ótti. Sondaı-aq amerıkalyq elshi daýys berýdiń nátıjesi qandaı bolatyndyǵyna qaramastan, AQSh Izraıldegi óz elshiligin báribir Ierýsalımge kóshiretinin qadap aıtty. Elshi Heleıdiń málimdemesi prezıdent Tramptyń bir kún burynǵy sózin nyqtaı túskendeı áser qaldyrdy. Sársenbi kúngi óz kabınet múshe­lerimen kezdesýde D.Tramp «Biz daýys berýdi qadaǵalap otyrmyz. Olar daýysqa sala bersin. Biz kóp qarjyny únemdeımiz. Bizge bári bir», degen bolatyn.

Amerıkalyq burynǵy sheneý­nikterdiń qatarynda AQSh bıli­giniń BUU qarary boıynsha má­lim­demesin synǵa alǵandar da boldy. Máselen, Obama tusynda Orta­lyq barlaý agenttiginiń dırektory bolǵan Djon Brennan Týıtterde «Tramp ákimshiliginiń BUU-daǵy egemen elderge óz quqyqtaryn paı­dalanyp, AQSh-tyń Ie­rý­salım boıynsha ustanymyna qarsylyq bildirgenderi úshin ese qaıtaramyz dep qoqan-loqy kórsetýi – shekten shyǵýshylyq...» dep jazdy.

«О́tiriktiń ordasy»

Izraıl prezıdenti Bınıamın Netanıahý BUU Bas Assam­bleıa­synda Ierýsalımge qatysty AQSh-tyń sheshimi boıynsha qa­rar qabyldanǵannan keıin arnaıy málimdeme jasady. О́z málimdemesinde prezıdent Ne­tanıa­hý D.Trampqa jáne qalys qal­ǵan memleketterge alǵysyn bildire otyryp, «Ierýsalım bizdiń astanamyz bolǵan jáne bolashaqta astanamyz bolyp qala beredi...», dedi. Qarar daýysqa salynar aldyndaǵy sózinde B. Netanıahý «Ierýsalımdi Izraıldiń astanasy retinde moıyndaý úshin AQSh-qa 70 jyl kerek boldy. BUU dál sondaı sheshimge kelý úshin oǵan jyl­dar kerek bolady» deı kele, BUU-ny «ótiriktiń ordasy» dep ataǵan.

Izraıldiń BUU-daǵy elshisi Dennı Denon da Bas Assambleıadaǵy qarar boıynsha ótken pikirtalasta aıanyp qalmady. Qarardy qol­daýshy elderge qarata aıtylǵan sózinde elshi Denon «Sender pales­tınalyq qýyrshaq sheberleri oınatyp otyrǵan qýyrshaqsyńdar. Týra qýyrshaqtar sııaqty óti­rikke, manıpýlıasııaǵa aldanyp otyrsyńdar. Palestınalyqtar bul qarardyń alaıaqtyq ekenin jaq­sy biledi...» dedi. Degenmen, Izraıl bıligi BUU sheshimin qan­sha aıyptaǵanymen, bir nár­se anyq – BUU jáne álemdik qoǵam­dastyq dál qazir Izraıldiń Ierýsalımge qatysty ustanymyn esh qoldamaıdy. Máselen, 2016 jyl­dyń jeltoqsanynda BUU Qaýipsizdik Keńesi Izraıldiń 1967 jyly basyp alǵan Palestına aýmaǵyndaǵy demografııalyq ba­symdyqty, aımaqtyń mártebesin jáne sıpatyn ózgertýge baǵyt­talǵan qadamdaryn aıyptaıtyn arnaıy qarar qabyldaǵan.

«Palestına úshin jeńis»

Qarardy Palestına prezıdenti Mahmýd Abbastyń baspasóz hat­shysy Nábil Ábý Rdaına «Pales­tına úshin jeńis» dep sıpattady. Sondaı-aq ol «Biz BUU jáne óz­ge de halyqaralyq forýmdarda okkýpasııany toqtatýǵa jáne Shyǵys Ierýsalım astanasy bolatyn Palestına memleketin qurýǵa kúshimizdi sala beremiz...», deı kele Palestına bıligi AQSh-qa qaraǵanda halyqaralyq uıymdy el taǵdyryn aıqyndaýda senimdirek seriktes kóretinin jetkizdi. Al Palestınanyń Syrtqy ister mınıstri ári BUU-daǵy baqy­laýshysy Rıad Málkı bolsa Tramptyń Ierýsalım mártebesi bo­ıynsha sheshimin «Kıeli qalanyń mártebesi men pozısııasyna esh áseri bolmaıdy. Alaıda ol AQSh-tyń beıbitshilik medıatory retindegi róline áser etetin bolady», dep málimdedi.

Halyqaralyq qoǵamdastyq ustanymy

Tramp ákimshiliginiń eger BUU elderi Vashıngtonnyń sheshimine qarsy daýys berse, AQSh olarǵa beriletin qarjylyq kómekti azaıtýy múmkin degen qatań eskertýine qarsy birneshe memleket ókilderi óz pikirlerin bildirdi. О́zin musylman álemi kóshbasshylarynyń biri sanaıtyn Túrkııa prezıdenti Rejep Erdoǵan alǵashqylardyń biri bolyp BUU qarary boıynsha tikeleı AQSh prezıdenti D. Trampqa qarsy málimdeme jasady. Ol qarar daýys­qa túskenge deıingi óz sózinde «Tramp myrza, sen óz dollaryńmen Túrkııanyń demokratııalyq erkin satyp ala almaısyń... AQSh ol jerde óz qalaýyna qol jetkizbeıdi jáne álem solaı AQSh-qa úlken sabaq beredi dep úmittenemin jáne kútemin...», dep atap ótti. Sondaı-aq Venesýelanyń BUU-daǵy ókili Samýel Monkada Akosta «Álem satylmaıdy jáne seniń qorqytýyń jahandyq beı­bitshilikke qaýip tóndiredi» dedi. Pákistannyń ha­ly­qaralyq uıymdaǵy turaqty ókili Málıha Lodı bolsa «Biz AQSh-tyń sheshimine ókinish bil­diremiz jáne qoldamaımyz. Álem eshbir zańsyz áreketti qoldaı almaıdy jáne qoldamaıtyn bolady», dep málimdegen.

Aıta ketý kerek, qarar BUU Bas Assambleıasynda daýysqa sa­lynǵanǵa deıin AQSh pen Izraıl­den basqa eshbir memleket qujatty aıyptap málimdeme jasaǵan joq. Al 2018 jyldyń qańtarynda BUU Qaýipsizdik Keńesi otyrys­tarynda tóraǵalyq etetin Qazaq­stan Tramp ákimshiliginiń Ierý­salımge qatysty sheshimin maquldamaıtyn qarardy qoldaǵan 128 eldiń qatarynan tabyldy. Jeltoqsannyń basynda Vashıngton Ierýsalımdi Izraıldiń astanasy dep tanıtyndyǵyn jarııalaǵan kezde Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstrligi qalanyń qazirgi mártebesiniń saqtalýyn jaq­tap, «eki halyqqa – eki memleket» qaǵıdasyn qoldaıtynyn málim­degen. Qazaqstannyń qarardy qoldaýy BUU tarapynan mo­ıyndalǵan 1967 jylǵy shekaralarda astanasy Shyǵys Ierýsalım bolatyn Palestına memleketiniń qu­ry­lýyn jaqtaıtyn halyqaralyq qo­­ǵam­dastyqtyń ustanymymen úndes.

Qarardyń máni nede?

Shyn máninde, BUU-nyń Tramp ákimshiliginiń Ierýsalım qala­synyń mártebesin ózgertýin aıyptaıtyn qarary sımvolıkalyq mánge ıe resmı qujat qana. Ol AQSh-tan Izraıl men Palestınaǵa qatysty saıasatyn ózgertýdi talap etpeıdi. Sondaı-aq qarardy jaqyn arada geosaıası ózgeristerge sebep bolatyn saıası sheshim deýge esh kelmeıdi.

Degenmen, osylaısha Vashıng­tonnyń Izraılge ashyq qoldaý bildirýi uzaq merzimdi aralyqta AQSh-tyń ótken ǵasyrdan beri qa­lyptasqan dıplomatııalyq kapıtalyna jáne Tramptyń saıa­sı bolashaǵyna aıtarlyqtaı nuq­san keltirýi múmkin. Eger alda Tramp ákimshiliginiń Amerıkanyń halyqaralyq arenada erkin saýda jáne adam quqyqtary sekildi lıberaldyq qundylyqtarǵa súıe­netin saıasatyna qaıshy she­shimderi kóbeıe tússe, AQSh-tyń álemdegi kóshbasshylyq pozısııa­sy álsireıtin bolady. Oǵan negiz de joq emes. Osy ýaqytqa deıin D.Tramp Trans Tynyq muhıty serik­testiginen (TPP) Amerıkany alyp shyǵyp, kezinde AQSh-tyń bas­tamasymen qabyldanǵan halyq­aralyq Parıj klımattyq keli­siminen bas tartyp úlgerdi. Sonymen qatar Vashıngtonnyń Ierýsalımniń mártebesi boıynsha sheshimi jáne oǵan qarsy BUU elderiniń reaksııa­sy Palestına jáne Izraıl qaq­ty­ǵysyndaǵy AQSh-tyń araa­ǵaıyndyq rólin álsirete túsýi múmkin.

Ekinshi jaǵynan prezıdent Tramptyń syrtqy saıasattaǵy «Ame­rıka birinshi» strategııasy AQSh-pen qatar onyń ózin de saıası tyǵyryqqa tireýi yqtımal. 2016 jylǵy saılaý naýqany kezinde jáne Aq úı ıesi atanǵannan keıin de D.Tramp AQSh halyqaralyq uıymdarǵa qarjy quıý arqyly amerıkalyq salyq tóleýshilerdiń aqshasyn jelge shashyp jatyr dep qalyptasqan syrtqy saıası kýrsty qatań synaǵan bolatyn. Máselen, Soltústikatlantıkalyq kelisim uıymyn (NATO) qarjylandyrýdy azaıtyp, tipti múshelikten bas tartýdy qarastyrýymyz kerek dep te talaı ret málimdedi. Alaıda vıse-prezıdent M.Pens, Ulttyq qaýipsizdik keńesiniń jetekshisi, general Makmaster jáne Pentagon ıesi general Mettısten turatyn úshtik saıası tájirıbesi joq prezıdent Tramptyń NATO týraly oıyn ózgerte bildi. Al D.Tramptyń Ierýsalımniń mártebesi boıynsha AQSh-tyń is-qımylyn aıyptaıtyn BUU qararyn jaqtaǵan elderge qarsy «qarjylyq qoldaýdy azaıtý» taktıkasy arqyly qorqytýy da tabysty bolmady.

Syrtqy saıasattaǵy sátsiz qa­damdar amerıkalyq saılaý­shy­lar tarapynan prezıdent Tramp­ty qoldaýdy álsirete túsýi múm­kin. Jeltoqsannyń basyn­da Merılend ýnıversıteti júr­gizgen zertteý kórsetkendeı, ame­rı­ka­lyqtardyń 63 paıyzy AQSh-tyń Izraıldegi elshiligin Ie­rýsalımge kóshirýine qarsy. Al Gallup ortalyǵynyń zertteýi bo­­ıynsha, Eızenhaýerden bergi kezeńdegi AQSh prezıdentteriniń alǵashqy qyzmettik jylyna ame­rıkalyqtardyń kóńili tolýy boıynsha D.Tramp 35 paıyz kór­setkishpen eń tómengi orynda tur.

Shalqar NURSEIIT,

«Egemen Qazaqstan»