– Siz Ortalyq Azııadaǵy eń iri qalanyń mańynda týyp-ósip, qııalshyl aýyl balalary sııaqty sezimniń jeteginde ketip akterlikti tańdaǵan ekensiz. Balalyq shaqqa saıahat jasap kórelikshi, kóńilińizde teatr men kınoǵa mahabbattyń oıanýyna ne sebep boldy?
– Men Tashkent qalasynyń mańynda dúnıege kelgenimmen, ómirimniń alǵashqy on jyly Qazaqstanda, dálirek aıtsam, Jezqazǵan oblysynyń Rýdnık kentinde ótti. Ákem Abdolla TashPI-di geofızıka mamandyǵy boıynsha bitirgen soń sol jaqqa jumysqa jiberilgen. Keńestik kezeń emes pe, Rýdnıktiń óndiris oryndarynda san túrli ult ókilderi eńbek etetin. Bálkim, sondaǵy balalardyń ǵaryshker bolý sııaqty ortaq armany bolǵan da shyǵar. Alaıda, ákem jeti jasqa tolǵanymda teledıdar satyp alǵan soń alǵashqy kınony kórdim de kóńilimde bir býyrqanys paıda boldy. Sol sátke deıin bolashaqta kim bolý máselesi meni mazalaǵan emes-ti, sol sátten bastap akter bolýdy armandadym. Árıne mynaý ómirde bos qııal ǵana adamdy armanyna jetkizbeıdi. Tabandy túrde maqsatqa umtylǵan shyǵarmyn, qazir mine, kórip turǵanyńyzdaı aktermin.
– Alǵashqy oınaǵan rólińiz esińizde me?
– Árıne. 1981 jyly rejısser Zınovıı Roızmannyń «Vstrecha ý vysokıh snegov» fılmi meniń debıýtim sanalady. Onda kishigirim epızodta oınaǵam. Degenmen, úlken joldyń basyndaǵy alǵashqy jetistigim bolǵandyqtan ol ról maǵan ámanda ystyq. Sol epızodtyq rólimmen-aq kórermenderdiń de, mamandardyń da kóńilinen shyqqan bolýym kerek, kóp ótpeı rejısser Ý.Nazarovtyń «О́telmegen qaryz» («Neoplachennyı dolg») fılminde basty róldi oınaýǵa shaqyrtý aldym. Al teatrda alǵash ret «Petrýshka» spektaklinde Mavr beınesin somdadym.
– Búkil ómirińiz «Ilhom» teatrymen baılanysty. 1975 jyly talantty rejısser Mark Vaıl tarapynan Tashkent qalasynda ashylǵan KSRO-daǵy tuńǵysh memlekettik emes teatr AQSh, Fransııa, Italııa, Germanııa, Reseı sııaqty álemniń kóptegen elderinde spektaklder qoıǵanyn óte jaqsy bilemiz.
– О́kinishke qaraı, jetekshimiz uly rejısser Mark Vaıl ómirden ótkeli de birshama ýaqyt ótti. Taǵdyrǵa shara bar ma? Taý tulǵalardan soń da ómir toqtap qalmaıdy eken. Alǵashynda О́zbekstandaǵy, Reseıdegi synshylar 2-3 jyldan soń teatr tarap ketetindigine senimdi boldy. Olar óz boljamdaryn aıtyp ta, jazyp ta júrdi. Biraq, aradan osynshama ýaqyt ótti, biz jumys jasap jatyrmyz. Gastrolge de shyǵyp, AQSh, Eýropa elderinde, Máskeýde ótetin «Zolotaıa maska» festıvalinde birneshe ret óner kórsettik. «Dojd za stenoı» spektakli arqyly Almaty jurtshylyǵymen qaýyshtyq. Qoıylym aıaqtalǵan soń zal toly kórermen túregelip qoshemet kórsetti.Tamasha týyndydan rýhanı lázzat alǵan halyq bizben qoshtasqysy kelmedi. Kıno óneri paıda bolǵannan beri teatrdyń ólgenin aıtyp baıbalam salyp júrgender jeterlik. Alaıda, biz eshqashan kórermen tapshylyǵyna ushyraǵan emespiz. Keıbir spektaklderimiz 15-20 jyldan berin qoıylyp kele jatqanyna qaramastan, Tashkentte de zal toly bolady. Kezinde Mark Vaıl qoıǵan dúnıelerdi de hal-qaderimizshe sahnalap kelemiz.
– «Ilhom» teatrynda Tımýr Bekmambetov te istedi ǵoı. Keıbireýler ony sizdiń shákirtińiz dep te jatady. Siz oǵan osy teatrda ustazdyq ettińiz be?
– El ne demeıdi? Tımýr eshqashan meniń shákirtim bolǵan emes. Birinshiden, ol sýretshi ári rejısser. Ekinshiden, bizdiń jasymyz bir-birimizden onsha alshaq emes. Tımýrmen rejısser Djanık Faızıevtiń «Petrýshka» spektaklinde birge jumys istedik. Ol ssenografııamen aınalysty ári kostıýmder jónindegi sýretshi boldy. Bul plastıkalyq spektakl úlken jetistikterge jetti. 1986 jyly Tashkent teatr ónerindegi sony qubylys retinde baǵalanǵan spektaklmen birneshe halyqaralyq festıvalge qatysyp, dańqymyz aspandaı tústi. Munda árıne, Tımýr Bekmambetovtiń de zor eńbegi bar.
– Siz úshin basty orynda teatr tura ma, álde kıno tura ma?
– Bul maǵan jıi qoıylatyn suraqtardyń biri. Men úshin mańyzdysy – mamandyǵym. О́zime tapsyrylǵan róldi kóńildegideı somdap shyǵýdy qalaımyn. Teatr men kınony eshqashan bóle-jarmaımyn.
– Siz áıgili VGIK-tiń túlegisiz. Ulttyq negizde damyp kele jatqan ózbek kınoóndirisinde sizderge suranys báseńdegen joq pa?
– О́zbekstanda jylyna 100-den asa kórkem fılm, 40-tan asa teleserıal túsiriledi. Bulardyń kóbinde VGIK túlekteriniń qoltańbasy bar. Jaqsy mamanǵa árqashan suranys joǵary ǵoı. Jekelegen tulǵalar tasada qalyp bara jatqan bolsa, kemshilikti oqý ornynan emes, kásibı deńgeıiniń tómendiginen izdegen jón.
– Kóbirek Reseı kınolaryna túsip júrsiz. Bul sizdi kosmopolıtızmge uryndyrmaı ma?
– Joq. Mamandyǵym meniń ómir súrý saltyma aınalyp ketken. Osy kezge deıin Reseı kınolarynda kosmopolıtızm belgilerin baıqaǵan emespin. Onyń ústine men belgili bir ult ókilderiniń beınesin somdap júrmin. Iаkýt, qalmaq, tájik, bashqurt, tipti nebári 4,5 myń adamnan turatyn selkýp halqynyń beınesin de ekranǵa shyǵardym. Ázirge eshkim syn aıtqan joq. Soǵan qaraǵanda rólderim shynaıy oryndalǵan shyǵar. Keskin-kelbetimniń túrli halyqtarǵa uqsaýy – akter retindegi jetistigim.
– «Ilhom» teatrynyń saıtynda sizdiń AQSh-ta sheberlik sabaqtaryn júrgizgenińiz jaıly jazbaǵa kózim tústi. Bul qanshalyqty dárejede ras? AQSh-ta Gollıvýd bar emes pe, olar Ortalyq Azııadan shyqqan akterlerdiń sheberligine qyzyǵa qoıar ma eken?
– Men uzaq jyldar boıy Tashkent teatr jáne kórkemóner ınstıtýtynda, keıinirek mádenıet ınstıtýtynda pedagogıkalyq eńbekpen aınalystym. Arnaıy pánnen – plastıka nemese plastıkalyq kórkemdik jáne akterdiń plastıkalyq oılaý qabiletinen sabaq bergenmin. Qazir tek qana teatr janyndaǵy stýdııada stýdentterge sheberlik sabaǵyn ótkizemin. Birneshe márte Almatyǵa memlekettik emes «Artıshok» teatrynyń shaqyrýymen baryp, sheberlik sabaǵyn ótkizdim. AQSh máselesine keletin bolsaq, árıne, Gollıvýdta myqty mamandar jetkilikti. Olar eshkimge qyzyǵýshylyq tanyta qoımaıdy. Al men Vashıngton, Indıanapolıs, Nıý-Hempshır ýnıversıtetteri akterlik fakýltetteriniń arnaıy shaqyrýymen baryp, dáris oqydym.
– Kınoóndiris mol qarjynyń arqasynda órkendeıdi. Ekonomıkasy basqalardan myqty bolǵandyqtan Reseı kınosynyń álemde óz orny bar. Al qazaq, ózbek kınosynyń damýy qaı dárejede?
– Maǵan qazaq, ózbek, tipti Reseı kınosynyń damýy jaıly aıtý óte qıyn. О́ıtkeni, kıno kórýge ýaqytym joq. Esesine ózim kınoda eńbektengendi unatamyn. Negizi, baǵa berý arnaıy mamandardyń jumysy. Ǵalym Gúlnar Ábikeevanyń «Nasıostroıtelstvo v Kazahstane ı drýgıh stranah Sentralnoı Azıı, ı kak etot prosess otrajaetsıa v kınematografe» degen tamasha shyǵarmasyn oqyǵan edim. Osyndaı bilikti mamandardyń pikiri obektıvti, al biz sııaqty ilýde bir kıno kóretin akterlerdiń pikiri sýbektıvti bolady. Sondyqtan, bul suraǵyńyzǵa jaýap bere almaımyn.
– Ataqty adamdardyń jeke ómiri únemi ózgelerde qyzyǵýshylyq týdyrady. Otbasyńyz jaıly aıtyp berseńiz.
– Qarapaıym zııaly otbasynda týyp-óstim. Ákem birneshe jyl buryn 80 jasynda baqı dúnıege attandy. Ol kisi ómir boıy meniń qazaq kınosynda oınaǵanymdy armandap ótti. «Joǵalǵan jumaq»(«Poterıannyı raı»), «A-ǵa oralý» («Vozvrashenıe v A») fılmderine keıinirek tústim ǵoı. Ákeme olardy kórý buıyrmady. Al sheshem – ózbek qyzy. Qazir 76 jasta. Qazaqshany óte jaqsy biledi. Ultymdy suraǵandarǵa keıde «qazbekpin» dep qaljyńdaıtynym bar. Áıelimniń esimi – Nadejda, horeograf. 37 jyldan beri ómirdiń ashy-tushysyn birge tatyp kelemiz. Qyzym Aleksandra kúıeýimen birge Máskeýde turady. Halyqaralyq ekonomıka salasynda qyzmet etedi.
– Mazmundy áńgimeńiz úshin rahmet. Sizge ónerde de, ómirde de mol tabys tileımin.
Áńgimelesken
Begabat UZAQOV,
jýrnalıst
