– Aıqyn, siz «Altaı shańǵysyn», shańǵy tarıhyn zertteýmen qaı ýaqyttan beri aınalysyp kelesiz?
– Men 2005 jyldan bastap osy taqyrypty zerttep kelemin. 2005 jylǵa deıin «Altaı shańǵysy», «kóne shańǵy» dep eshkim aıtpaıtyn.
– Bul shańǵynyń kádimgi shańǵydan aıyrmashylyǵy nede?
– Aıyrmashylyǵy kóp. Eń eleýlisi – kóne shańǵyda tek bir taıaq bolady. Sol taıaq arqyly tómenge syrǵanap túsýge bolady. Kóne shańǵynyń aǵashyn qaraǵashtan, samyrsynnan maıystyryp jasaıdy. Shańǵynyń astyna jylqy terisin qaptaıdy. Teri tek jyldamdyq berip qana qoımaı, sonymen birge qar ústinde myqty turýǵa kómektesedi. Men ózim, negizi, alpınızmmen aınalysqanmyn. Sol arqyly kezinde Pamır taýlaryna barǵanym bar. Jalpy, taýdy jaqsy kóremin. Sodan 2005 jyldyń birinshi aıynda maǵan Islamabadtan habar keldi. Altaıǵa kele jatqan amerıkalyqtarǵa jol kórsetetin adam kerek bolyp, menen kómek surady. Men kelisimimdi berdim. Al ol amerıkalyqtar ózimizdiń, qazaqtyń shańǵysyn kórýge kele jatypty.
– Olar kóne shańǵy týraly qaıdan bilgen eken?
– Altaıǵa saıahatshylar kóp keledi ǵoı. Bir jyl buryn bir top amerıkalyq saıahatshy bizdiń shańǵyny sýretke túsirip alǵan bolýy kerek. Keıin sol sýret saıahatshylar arasynda keń taralyp, taǵy bir toby «óz kózimizben kóreıik» dep Altaıǵa barýdy sheshipti. Biz basynda túsinbedik, Altaıda shańǵy tebýge kelgen shyǵar dep oıladyq. Kúnde kórip júrgennen keıin, aıaq astyndaǵy shańǵyǵa kóp mán de bermegen ekenbiz. «qar shańǵysy» dep qana aıtatynbyz. Bular sony keremet qyzyq kórip, kózderi ottaı janyp, osy taqyrypqa qyzyǵyp kelgen eken. Ishinde Nıls degen jigit boldy. Sol Nıls ekeýimiz qazirge deıin kóne shańǵynyń tarıhyn zertteýmen, dáripteýmen aınalysyp kelemiz.
– Tasqa qashap salynǵan shańǵyshylardyń sýreti Altaı taýynan sol jyly tabyldy emes pe?
– Joq, bul tasty, negizinen, 1990 jyldary Altaıdaǵy Qandyǵaıty degen jerdegi úńgirden tapqan. Biraq kóp eshkim elemegen. Kóbi jańaǵy tas sýrettegi ańdarǵa nazar aýdarǵan da, al shańǵyshylardy kóp elemegen. 2005 jyly Qytaıdyń 1960 jyldary eń alǵashqy chempıony atanǵan Shan Jaýjıan qaıta nazar aýdartty. Ol sýrettegi adamdardy shańǵyshylarǵa uqsatady. Jalpy, bul tastyń jasy 1012 myń jyl shamasynda ekeni anyqtaldy. Osyndaı sýretter Norvegııadan, Reseıden tabylǵan. Biraq Altaıdaǵy tasqa qashalǵan sýret eń kóne bolyp shyqty. Sol tas tabylǵanyn estip, Nıls 2006 jyldyń jaz aıynda Altaıǵa qaıta keldi. Jańaǵy tasty kórýge taýǵa bardyq. Qyzyǵýshylyǵymyz odan ári órlep, tereńirek zertteýge bekindik. Sodan, Shan Jaýjıandy taptyq. Bul kisi de «shańǵynyń Otany – Altaı» dep biz sııaqty shańǵynyń tarıhyna qyzyǵyp júr eken. Úsheýimiz osylaısha aralasyp, qazirge deıin túrli is-sharalar uıymdastyryp kelemiz.
– Qandaı is-sharalar uıymdastyrdyńyzdar?
– Negizinde kóne shańǵy ań aýlaý úshin paıdalanylǵan. Ań aýlaýǵa tyıym salynǵaly beri, bul shańǵyny tebetinder de, jasaıtyndar da azaıyp ketti. Jurttyń kóbi qalaǵa kóshti. Kóne shańǵy kóp eshkimge kerek bolmaı qaldy. Sodan biz osy saltty saqtap qalý maqsatynda 2007 jyldan bastap kóne shańǵy tebý boıynsha jarys uıymdastyryp kelemiz. Bul Altaı qalasynyń ákimshiligi men jańaǵy chempıon bolǵan kisiniń qoldaýymen ótip keledi. Odan basqa, «National Geographic» sııaqty ataqty basylymdarǵa osy ónerdi tanystyryp kelemiz. Osydan eki jyl buryn Altaı qalasynda shańǵy tarıhy boıynsha halyqaralyq konferensııa uıymdastyrdyq. Norvegııa, Reseı, Amerıka, Kanada sııaqty elderden zertteýshiler keldi. Sol konferensııada «Shańǵynyń Otany Altaı» degen toqtamǵa keldik.
– Aǵa, kóne shańǵyny jasaý ádisin qazaqtyń tól óneri dep ataýǵa bola ma?
– Bolady, biraq bir nárseni umytpaýymyz qajet. Bul shańǵyny tek qazaqtar qoldanbaıdy. Altaı taý óńirlerin mekendeıtin tyva halqy da, mońǵoldar da qoldanady. Bul kóne shańǵy – jalpy Altaı óńirine ortaq óner, sonyń ishinde qazaq tól mádenıetiniń bir bólshegi. Men bul shańǵyny «qazaq shańǵysy» emes, «Altaı shańǵysy» dep ataǵan durys dep oılaımyn.
– Qazirgi zertteýlerińiz qaı baǵytta?
– Osy taqyrypty etnografııalyq baǵytta odan ári zertteı tússem degen oıym bar. Norvegııada magıstrlik dıssertasııamdy osy taqyrypta qorǵadym. Ary qaraı da Altaı óńirine qatysty basqa da zertteýlerdi jalǵastyrsam deımin. Jalpy, Altaıdyń Qytaı óńiri, Mońǵolııa óńiri, Reseı óńiri óte jaqsy zertteýlerden ótken. Kóptegen derekter tabyldy. Biraq Altaıdyń Qazaqstanǵa qarasty óńiri bizge áli belgisiz bolyp tur. Qazaqstanda Altaı mádenıetin zertteý kúsheıse eken degen tilek bar.
- Tilegińizdi qazaq zertteýshileri estıdi degen úmittemiz. Kóp raqmet, aǵa! Sáttilik tileımiz.
Suhbattasqan - Álibek Nurkesh
