Bıliktiń qadamy
Irannyń rýhanı kósemi Aıatolla Álı Hameneı eldegi sherýdi Irannyń «jaýlary» qarý, aqsha, saıasat jáne barlaý qyzmetteri arqyly uıymdastyrdy dep aıyptady. Sarapshylardyń pikirinshe, Hameneı «Irannyń jaýlary» dep Izraıl, AQSh-ty jáne Tegerannyń aımaqtaǵy básekelesi Saýd Arabııasyn meńzegen. Sondaı-aq Iran Joǵarǵy ulttyq qaýipsizdik keńesiniń hatshysy Alı Shamhanı Saýd Arabııasyna qarsy Iran jaýap qatady jáne onyń qanshalyqty qatań bolatynyn «olardyń ózi sezip otyrǵan bolý kerek» dep málimdegen.
Al Iran prezıdenti Hasan Rýhanı bılik memleket múlkine zııan keltiretinderdiń, qoǵamdyq tártipti buzǵan nemese tártipsizdikke shaqyrǵandardyń qylyǵyna tózbeıtinin eskertti. Tártip saqshylary birneshe kún ishinde 400 adamdy qamaýǵa aldy. Onyń jartysy 1 qańtarǵa qaraǵan túni Tegeranda qamaldy. Bılik Telegram jáne Instagram jelilerindegi halyqty narazylyqqa shaqyrdy degen akkaýnttardy buǵattap otyr.
Halyqaralyq qaýymdastyqtyń ustanymy
«Irandaǵy iri kóterilister. Jurt aqyry oılandy-aý. Olardyń baılyǵy, aqshasy urlanyp, terrorızmge jumsalyp jatyr. Halyq endi oǵan tózbeıtin sekildi. AQSh adam quqyǵyn buzýshylardy nazarda ustap otyrady», dedi AQSh prezıdenti Donald Tramp Twitter jelisindegi paraqshasynda. Al oǵan jaýap retinde Hasan Rýhanı AQSh prezıdentin «Irannyń jaýy» degen málimdeme jasady. Sonymen qatar AQSh-tyń BUU-daǵy turaqty ókili Nıkkı Heleı Iran bıliginiń sherýdi syrtqy jaýlardan kórýin «múldem qısynsyz» dep atady. Elshi Heleı Irandaǵy jaǵdaıǵa baılanysty AQSh BUU-nyń tótenshe otyrysyn ótkizý týraly usynys jasaýdy josparlap otyrǵanyn jetkizdi.
AQSh-tan bólek Eýropalyq odaq, Túrkııa jáne Fransııa Irandaǵy sherýge qatysty óz alańdaýshylyqtaryn bildirgen. Máselen, EO Iran bıligimen baılanysta ekendigin aıta kele, Tegerandy óz azamattaryna beıbit sherý uıymdastyrý quqyǵyn qamtamasyz etýge shaqyrsa, Túrkııa narazylyqtyń keńinen taralyp, jaǵdaıdyń ýshyǵyp ketýine alańdaýshylyq tanytqan. Al Fransııa bıligi sherý kezinde qurban bolǵandar men qamaýǵa alynǵandardyń sanyna qatysty óz ýaıymyn jetkizgen.
Sherýshilerdiń talaby
BBC málimeti boıynsha, Iran halqynyń sońǵy on jylda jaǵdaıy birshama nasharlaǵan kórinedi. Alǵashqyda Mashhad qalasynda baǵanyń ósýi men jemqorlyqqa qarsylyq retinde bastalǵan sherý keıinnen el bıligine saıası talaptar qoıýǵa ulasty. Narazylyq sherýlerine kóbine jastardan jınalǵan toptar qatysyp jatyr. Olar klerıkaldyq rejimdi qulatýdy talap etedi. Sonymen qatar keıbiri monarhııany qaıtyp ornatýdy talap etti. Aksııalar Irannyń shaǵyn qalalaryna da tarap ketti. Aldaǵy ýaqytta kólemi artýy múmkin. Degenmen, saıası talaptardyń qanshalyqty oryndalatyny belgisiz. О́ıtkeni sherýshilerdiń arasynda naqty bir kóshbasshylary joq.
«Jasyl qozǵalystan» «jumyrtqa sherýine» deıin
2009 jyly saılaýdan keıin prezıdent laýazymyna Mahmud Ahmadınejadtyń otyrýy kópshiliktiń narazylyǵyn týdyrdy. Saldarynan narazylyq aksııalary ótip, oǵan «Jasyl qozǵalys» degen ataý berildi. Sol tusta oppozısııany mıllıondaǵan adam qoldady. Qozǵalystyń negizgi qozǵaýshy kúshi el astanasy Tegerandaǵy orta tap boldy. Sherý kezinde keminde 30 adam qaza taýyp, myńdaǵan turǵyn qamaýǵa alyndy. Bul Iranda 1979 jylǵy Islam revolıýsııasynan keıin tirkelgen eń iri sherý boldy.
Al turmysy tómen halyqtyń basty tutyný taǵamy sanalatyn jumyrtqa baǵasynyń qymbattaýyna qarsylyq retinde týǵan qazirgi narazylyqtar «jumyrtqa sherýi» degen ataýǵa ıe boldy. «Jasyl qozǵalystan» bul sherýdiń birneshe aıyrmashylyǵy bar. Birinshiden, «jumyrtqa sherýleri» orta tap kóptep sanalatyn iri qalalardan bólek, kúnkórisi tómen 50 shaqty orta jáne shaǵyn qalalarda ótýde. Ekinshiden, 2009 jylǵy «Jasyl qozǵalys» kezinde narazylyqty oppozısııa lıderi bastap júrse, qazirgi sherýde naqty kóshbasshylar joq. Úshinshiden, toǵyz jyl buryn sherýshiler saılaýdaǵy zań buzýshylyqty alǵa tartyp, sol kezdegi prezıdent M.Ahmadınedjadtyń bıligine qarsy shyqsa, osy joly sherýshiler prezıdent H.Rýhanımen qatar eldiń rýhanı kósemi Aıatolla Hameneıge qarsy ashyq narazylyqtaryn bildirýde.
Osy ereksheliktermen qosa, naqty boljaýǵa qıyndyq týǵyzatyn bıliktiń bolashaqtaǵy qadamdaryn jáne halyqaralyq qoǵamdastyqtyń ustanymyn esepke ala otyryp, dál qazir «jumyrtqa sherýiniń» sońy nege ulasatyndyǵyn dóp basyp aıtý múmkin emes. Alaıda, sarapshylardyń bir toby sherý revolıýsııaǵa ulasyp, eldegi rejimniń aýysýyna alyp keledi dese, ekinshi toby azamattyq soǵystyń aýyly alys emes degendi aıtady. Úshinshi bir top bılik qatańdyq tanytý arqyly óz bıligin saqtap qalady dep boljaýda.
Shalqar NURSEIIT,
«Egemen Qazaqstan»
