Al osy rýhanı jańǵyrýdy saıası tilmen aıtsaq, memleket ıdeologııasynyń ulttyq ıdeıasy deýge bolady. О́ıtkeni memlekettiń ıdeologııasy onyń qurylymy arqyly qalyptasyp qanat jaıady. Kóp bolyp qolǵa alyp otyrǵan rýhanı jańǵyrýdyń basty mindeti ol memlekettiń irgetasyn qalaıtyn túpqalta ulttyń ata-babasynan mura bolyp qalǵan, sol halyqqa ǵana tán ulttyq qundylyqtaryn júıelep, kezegimen qoǵam damýynyń tetikteri hám ıdeologııasy etip endirý desek bolady.
Qaı kezde de osy ulan-baıtaq dalany keler urpaqqa aman-esen amanattaý jolynda, Juban aqyn aıtpaqshy: «myń ólip, myń tirilgen» sol halyqty, bizdi qoıyp álemniń eń alpaýyt elderin qyspaqqa alyp otyrǵan ekonomıkalyq-qarjylyq qıyndyqtardan shyǵynsyz shyǵaryp kele jatqan Elbasy tereń oıly maqalasynda «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi kerek, ıaǵnı odan buryn jańǵyrýy tıis», «Jańǵyrý halyqtyń ulttyq tamyrynan nár alýy kerek» dep ult kókeıindegi asyl oıdy dóp basa bilgen. Sóıtedi de: «Eger jańǵyrý eldiń ulttyq tamyrynan nár almasa, ol adasýǵa bastaıdy» dep alańdaýshylyǵyn da bildiredi. Mine, másele qaıda jatyr? Iаǵnı el damýyndaǵy eń bir ózekti máseleniń biri – rýhanı jańǵyrýdyń basynda ultymyz ben onyń ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan rýhanı-qundylyqtary turýy tıis.
Nemistiń aqylman qarııasy, uly oıshyl-fılosofy-Nısshe: «Dúnıe damýynyń úsh joly bar. Alǵashqysy tabıǵı-evolıýsııalyq, kelesisi revolıýsııalyq, sońǵysy reformalyq» degen eken. Qunarly nárden qanyp ishken rýhanı tamyrymyz tereńde ekenine táýbe deýimiz kerek. Zaman kóshinde atalǵan damý jolynyń bárin kórse de dińi berik, ustyny bekem ultymyz tarıh kóshinen qala qoıǵan joq. Qaıta qanshama qıynshylyq kórse de grek mıfologııasyndaǵy «qaıta tiriletin» Fenıks qus qusap dúr silkinip óz jolyn taba bildi.
Mine, sol tamyry jeti qat jer astyndaǵy alyp báıterek sonaý kóshpeliler dáýirinen aman-esen ótip, HHI ǵasyrdyń saýalǵa toly, astaý-bastaýynan rýhanı nár alyp, japyraǵyn jańa zamanǵa qarata jaıyp tur. Iаǵnı sol ulttyń rýhanı bolmysyn, judyryqtaı jumylǵan egemen eldiń birligin kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý – siz ben bizdiń qasıetti paryzymyz.
Atalǵan ataly tolǵaýdyń kelesi bir bólimi «Ulttyq biregeılikti saqtaý» dep atalǵan eken. Sonda qolmen qoıǵandaı etip: «Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, barlyq joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýy tıis», dep kórsetilgen.
«Rýhanı jańǵyrýdyń negizgi irgetasy ol ulttyq kodty saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degen qur jańǵyryq bolyp qalady» dep atap kórsetken Prezıdent paıymynda salmaǵy batpan oı jatyr. Al ulttyq kod degenimiz ultymyzdyń tili, dili, dini, salt-dástúri men ádet-ǵuryptary emes pe? Ulttyq rýh, ózindik meni joǵalǵan halyqtyń barar jeri qurdym ekenin álemdik tarıhtan bilemiz. Elbasynyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý úshin aldymen rýhanı deńgeıimiz kóterilýi kerek ekenin basa aıtqanyn esten shyǵarmaýymyz kerek.
Elbasynyń kóregen saıasatyna tereńdeı bilsek, túptiń túbinde tehnıkalyq jaǵynan da, rýhanı jaǵynan da jan-jaqty damyǵan elder qataryna enetin birden-bir el – Qazaqstan ekenine kózińiz kámil jetedi. О́ıtkeni biz rýhanı tini, dili, dińi taza álemdegi biregeı ultpyz. Jeti ataǵa deıin qyz alyspaıtyn tazalyq pen bekzattyq álemde joq qasıetimiz ekenine maqtanýymyz kerek. Demek, ultymyzdyń jarqyn bolashaǵy alda ekenine kúmán joq.
Búginde oń nátıjesin berip jatqan «Týǵan jerge týyńdy tik», «Týǵan jer» baǵdarlamalaryn naǵyz patrıotızmniń kórinisi desek bolady. Týǵan jer tarıhyn jete taný, eldi mekenderdi zamanaýı talaptarǵa saı abattandyrý, babalarymyzdyń kózi, tarıhı eskertkishterdi jańarta otyryp, qalpyna keltirý syndy jumystardy ult jańǵyrýynyń ózegi desek bolady. Tarıhı eskertkishter degendi tek balbal tastar men keseneler dep qana túsinýge bolmaıdy. Bir neshe ǵasyr buryn kóne tarıhy tas qashaý jazýǵa tańbalanǵan (Tonykók, Kúltegin eskertkishterindegi rýna jazýy...) biregeı ult emespiz be, bizdiń tarıh teńizinen qopara súzip alatyn rýhanı muralarymyz ushan-teńiz.
Sonaý 2005-2009 jyldary Otyrar aýdanynda ákim bolyp júrgenimde tarıhı tól muralarymyzdyń izimen Sırııada, Damaskide bolyp qaıtqan kezderimiz Elbasy maqalasynan soń oıǵa oralyp otyrǵany...
Iá, «Halyq surasa han túıesin soıady» demekshi, bul bir shejire tunǵan, kıeli Otyrar eliniń abyz aqsaqaldary muryndyq bolǵan, esten ketpes sapar edi. Alǵash qozǵaý salǵan sol kezdegi aýdandyq ardagerler keńesiniń múshesi bolǵan, Uly Otan soǵysynyń ardageri, marqum Qalmaǵanbet Áshirbaev aqsaqal bolatyn. Basty maqsatymyz «Álemniń ekinshi ustazy» atanǵan uly ǵalymymyz, jerlesimiz ál-Farabı men batyrlardyń batyry áz-Zákir Beıbarys sultandar jatqan qasıetti topyraqty týǵan jerine jetkizý, qasıetti rýhtaryn oraltý bolatyn. Kóp uzamaı delegasııa quramynda elimizdiń Bas múftıi Ábsattar qajy Derbisáli, demeýshi ári alǵash uıymdastyrýshysy «Bilim» baspasynyń dırektory Jarylqasyn Nusqabaıuly, ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń sol kezdegi rektory Tólegen Qojamqulov, Sháýildirdegi «Aqyndar mýzeıiniń» dırektory, rýhanııat janashyry Abdýlla Jumashov syndy elge tanymal jandar uly babamyzdyń týǵan jeri Farab-Ýasıdj-Oqsyzdan (Otyrar aýdany) topyraq alyp, elge syıly Qutym Ordabaev, Qoldas Jumabaev, Qaleke Áshirbaev, Qarahan Sartpaev, Saǵyndyq Qydyrov syndy aqsaqaldardan bata alyp, bissimillá dep Sırııanyń Sham-Damask qalasyna attandyq. Sonymen myń jyldan astam tarıhy bar, atyn tek «Myń bir tún» sekildi ertegi kitaptardan ǵana esitken arman qala Sham-Damaskidegi ál-Farabı babamyzdyń «Bab-as-saǵyr» mazaratyndaǵy zıratyna jáne Mysyrdy 17 jyl 2 aı 12 kún bılegen jaýjúrek babamyz áz-Zákir Beıbarys sultannyń zıratyna elden alyp kelgen topyraqty salyp, bir ýys topyraqtaryn týǵan jerine arýlap alyp qaıttyq. Osylaısha ǵasyrlar boıy jat jerde jatqan uly babalarymyzdyń rýhyn elimen qaýyshtyrýǵa sebep bolǵan edik. Mundaǵy basa aıtpaǵym, osydan on jyldaı buryn Elbasynyń qoldaýymen, qozǵaý salýymen osyndaı taǵylymmen keleshek jastarǵa bereri, aıtary mol saparǵa attanǵanymyz bolatyn.
«Qus qaıta oraldy, Almatyma...».
Osy ásem ánniń mátinin sál-pál ózgertip, «Kósh qaıta oraldy týǵan jerge» desek, naqty shyndyqtan alys kete qoımaspyz. Shúkir deımiz, kók baıraǵymyzdy BUU-nyń tórinde jelbiretip, shekaramyzdy tasqamal shegendep, qýatty da zamanaýı ásker quryp, egemen el atanǵanymyzǵa 25 jyldan endi ǵana assa da, álemdegi eń damyǵan elderdiń kóshine qosyla bildik. Halyq kókeıinen shyǵa bilgen «Máńgilik El» ıdeıasyna ult bolyp umtyla bilsek áli talaı asýlardan asatynymyzǵa senimimiz kámil.
Japon ǵalymdarynyń saraptamalyq-ǵylymı pikirine súıensek, qýatty da jan-jaqty damyǵan el bolý úshin árbir memlekettiń túpqazyq ultynyń san mólsheri 70 paıyzdan asýy kerek eken. Bul tarıhı dáleldengen aksıoma kórinedi. Egemen el atanyp, kók baıraǵymyzdy jelbiretken 1991 jyldan bastap týǵan jerge 1 mıllıonnan astam qandasymyz kóship kelipti. Kezinde ártúrli zobalań, solaqaı saıasattyń kesirinen mıllıondap qyrylǵan, myńdap bosqyndaǵan jurtymyz táýelsizdik tańynyń arqasynda týǵan jerlerimen qýana qaýyshty. «Ańsaǵan kóńilińde kóp arman bar, Qosh keldiń atajurtqa, oralmandar. Egemen el boldy dep Qazaqstan, Baq tilep, aq bilekpen oralǵandar», dep qandastarymyzdy qarsy aldyq. Bul demografııamyzǵa zor dúmpý ákeldi. Aıta keterimiz, bizdi ǵana emes, álemdi sharpyǵan ekonomıkalyq kedergilerdiń kesirinen kóshi-qon máselesi birshama saıabyrsyp qalǵan edi. Artynsha osyǵan baılanysty ult múddesin kózdegen zań da shyqty. Nyq senimmen aıtarymyz, qujattalǵan is-qımylymyz júzege asa beretin bolsa, kóp uzamaı-aq halqymyzdyń sany 75 paıyzdan asatyn bolady. Iаǵnı shetelderden de, týǵan jerden de aǵylǵan qandastarymyz qosylyp, ekonomıkasy qaryshtap, demografııasy shalqyǵan el bolarymyzǵa kúmán joq.
Qashanda ulttyq sheńberde shektelip qalýǵa bolmaıtynyn, halyqaralyq arenaǵa shyǵý kerektigin Elbasy maqalasynyń «Taıaý jyldardaǵy mindetter» degen bóliginen oqýǵa bolady. Qazaq jurty kópten alańdaı kútken jazý máselesine de osy joly óz baılamyn jarııa etti. Sonyń biri de, biregeıi latyn álipbıine kóshý máselesi edi. Elbasy bul qadamǵa «jeti ret ólshep, bir ret kesip» qana tildiń barlyq qaǵıdasyn ustanyp, asyqpaı bardy dep bilemiz. Táýelsizdik ala sala oılanbaı kirisip ketsek, opyq jep qalýymyz múmkin edi. Ondaı jaǵdaılardy da estip jatyrmyz. Sondyqtan da Elbasy mundaı asa mańyzdy iste asyǵystyqqa jol bermeı, basqa elderdiń tájirıbesin muqııat oı eleginen ótkize otyryp baryp, sheshim qabyldady. Qazaqstanda memlekettik til – qazaq tili. Onda turatyn barlyq halyqty uıymdastyratyn, ultymyzdyń bolashaǵyn aıqyndaıtyn eń basym til. Degenmen, ómir zańyna, onyń ózindik aǵymyna saı ózge tilderdi de meńgerýimiz ýaqyt talaby bolyp otyr. Sonan soń, ulttyń taǵdyry 50-60 jylmen ǵana ólshenbeıdi. Ýaqyty, der kezi kelgen latyn tiline baıyppen kóshsek, kırıll qarpimen jazǵan barlyq dúnıelerimizdi aqyryndap kóshirip alamyz. Qazir álemniń 112 memleketi latyn, 48 memleketi arab álipbıin qoldanady eken. Baıqap qarasaq, tóńiregimizde kırıllısada tek qyrǵyz ben biz ǵana qalyppyz. Al álemdik jahandaný úrdisi biz qalasaq ta, qalamasaq ta óz jolymen, úrdisimen júrip jatyr, solaı bolady da. Mundaı jaǵdaıda elimiz oqshaýlanyp qala almaıdy. Sebebi elimiz álemdik básekege túsip qana qoımaı, úzdikter qatarynan kórinýge umtylýda.
Erekshelep aıta keterimiz, latyn álipbıi arqyly qazaqsha mátindi kez kelgen shetel ǵalymy oqı alady. Osy jaǵynan kelsek, latyn álipbıiniń zamana suranysy, jahandaný talaby ekenin este saqtaǵanymyz jón. Tereńinen baǵamdaı qarasaq, úshinshi myńjyldyqtyń basyndaǵy almaǵaıyptaý zamanda álippemizdi aýystyrýymyzdy tarıhı sheshim desek te bolady. Onyń jemisin keler urpaǵymyz kóretinine kúmán joq. Zaman talabyna saı jazýymyzdy jańǵyrtsaq, tildi, eldi jańǵyrtatynymyzdy umytpaǵanymyz jón. О́ıtkeni Tuńǵysh Prezıdentimiz: «Latynshaǵa kóshýdiń tereń logıkasy bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, sondaı-aq HHI ǵasyrdaǵy ǵylymı jáne bilim berý prosesiniń erekshelikterine baılanysty. Mektep qabyrǵasynda balalarymyz aǵylshyn tilin oqyp, latyn áripterin onsyz da úırenip jatyr. Sondyqtan jas býyn úshin eshqandaı qıyndyq, kedergiler bolmaq emes», dep qolmen qoıǵandaı etip aıtyp berip otyr emes pe?
Baǵa jetpes ulttyq mádenıetimizdiń eń úzdik úlgilerin talǵap, taldap, saraptap, san qıly joldarmen nasıhattaýda jol kórsetken Tuńǵysh Prezıdentimiz: «Álemge qanat jaıǵan jat ıdeologııalarǵa biz ulttyq qundylyqtarymyz arqyly ǵana tótep bere alamyz», dep nyq senimmen aıtty.
Olaı bolsa, kúnde qubylyp jatqan almaǵaıyp zaman talabyna saı bolý, álemdik sananyń qaǵıda-talaptaryn meńgere qalyptastyrý, eń ozyq eldermen terezemiz teń turýdy alǵyshart etip qoıǵan Elbasynyń kóregen saıasaty kúlli qazaqstandyqtardyń múddesine baǵyttalǵan. Sonyń ishinde ulttyq tarıhı búginimiz ben bolashaǵymyzdyń arasyndaǵy altyn kópir dep senimmen aıta alamyz. Sanamyzǵa silkinis jasaǵan bul maqalany ulttyq jańǵyrýǵa jol salǵan qubylys deýge tolyq negiz bar.
Álimjan QURTAEV,
Parlament Senatynyń depýtaty
Kollajdy jasaǵan Amangeldi QIIаS,
«Egemen Qazaqstan»
