Táýelsizdikpen kelgen teńge

Ulttyq valıýta – teńge kúni, Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjy salasy qyzmetkerleriniń kásiptik merekesine oraı gazet tilshisi Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Bısenǵalı TÁJIIаQOVQA jolyǵyp áńgimelesken edi – Bısenǵalı Shamǵalıuly, árbir mem­le­kettiń ulttyq valıýtasy sol memlekettiń bet-beınesin kórsetip, mártebesin tany­ta­tyn eń basty qural ekendigi belgili. Soǵan oraı, eń aldymen, Táýelsiz Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy – teńgeniń shyǵý ta­rıhyna keńirek toqtalsańyz. Elimizdiń ulttyq valıýtasy – teńgeni daıyndap, ıaǵnı jasap shyǵarýǵa ne sebep boldy? – 1993 jyldyń 15 qarashasynda ulttyq valıýta – TEŃGENI engizý Qazaqstan Respýb­lıkasy ekonomıkalyq táýelsizdiginiń aıqyn kórinisi bolyp tabylady. Qazaqstan óziniń tól valıýtasyn qıyn da kúr­deli jaǵdaıda daıyndap, qabyldaǵan bola­tyn. 90-shy jyldardyń basy bizdiń elimiz úshin bolashaqty aıqyndaý jolyndaǵy sheshimderdi qabyldaýda barynsha qıyn kezeń boldy: ón­di­ristiń keń aýqymdy quldyraýy, ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýi, burynǵy odaqtas respýblıkalar arasyndaǵy aqsha-kredıttik qaty­nastar kollapsy. Úkimet pen Ulttyq banktiń aldynda barynsha mańyzdy problemalardy sheshý mindeti turdy. Shyn máninde ınflıasııa barynsha qarqyn alǵan, óndiris quldyraǵan qıynshylyqtar kezeńinde ulttyq valıýtanyń turaqtylyǵy men aıyrbastalymyn qamta­ma­syz etý qajet boldy. Basty nazar ulttyq va­lıý­tany engizýdiń – jańa valıýtany aıyrbastaý pýnktterine jetkizý, aqsha aıyrbastaý basta­la­tyn jáne jalǵastyrylatyn kún, aıyrbastaý koeffısıenti sııaqty rásimdik máselelerine aýdaryldy. Teńge aıyrbastaý bastalǵan birinshi kúnnen bastap-aq zańdy tólem quraly boldy. Ulttyq valıýta kúnnen-kúnge óz elimizde ǵana emes, odan tysqary jerlerde de  senimdi bedelge ıe bola bastady. О́ndiris damyǵan saı­yn, elge shetel kapıtalynyń aǵyny ulǵaıyp, otandyq iri ınvestorlar paıda bolǵan saıyn (zeınetaqy qorlary arqyly) ulttyq valıýta da, sonymen qatar valıýta rynogy da nyǵaıa tústi. Sonymen birge, ulttyq valıýtaǵa da senim arttyryldy. О́z valıýtamyzdyń bolýy Ulttyq bankke táýelsiz aqsha-kredıt saıasatyn júrgizýge múm­kin­dik berdi. Bıýdjet tapshylyǵyn jabýǵa ar­nal­ǵan kredıtter men dırektıvtik kredıtterdi berý toqtatyldy. Ekonomıkaǵa kredıt berý fýnk­sııasy ekinshi deńgeıdegi bankterge tolyq­taı berildi. Ulttyq bank óziniń negizgi mindeti – ulttyq valıýtany turaqtandyrýmen, ıaǵnı ınflıasııa qarqynyn báseńdetý jáne baǵamdy turaqtandyrýmen aınalysa bastady. Ulttyq bank qaıta qarjylandyrý stavkasynan, ishki valıýta rynogyndaǵy óktemdikterdiń mindetti rezervteri normalaryn engizýden basqa, menshikti baǵaly qaǵazdaryn (qysqa merzimdi nottardy) shyǵaryp, ashyq rynokta operasııalar júrgizip, kredıtter bere bastady. Aqsha-kredıttik saıasattyń tıimdiligin art­ty­rýǵa «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq banki tý­ra­ly» Zań (1995 j. naýryz) se­bepshi bol­dy. Ol boı­yn­sha Ult­tyq bank óz qyz­­me­tinde táýelsiz jáne Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Prezıdentine ǵana esep beretin boldy. Qazirgi kezde teńgeni aınalysqa engizýdiń ózi bizge ulttyq naryqtyq ınfraqurylymdy qu­rýdaǵy alǵashqy jáne mańyzdy qadam ja­saýǵa múmkindik bergenin tolyqtaı túısinýge bolady. Derbes aqsha kredıttik jáne bıýd­jettik-sa­lyqtyq saıasatty jáne tıisinshe ne­ǵurlym tıimdi makroekonomıkalyq turaq­ty­lyq saıasatyn júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Turaqty ulttyq valıýtanyń bolýy na­ryq­tyq qatynastardyń damýy men eldiń ekono­mı­kalyq táýelsizdiginiń negizgi krıterııleriniń biri bolyp tabylady. Teńge eldiń qarjy sek­torynyń jalpy jaı-kúıin kórsetedi. Teńgeniń táýelsiz memlekettiń valıýtasy retinde orny­ǵýy daý týdyrmaıtyn fakt. Kez kelgen valıýta úshin eń basty ma­ńyz­dylyq – onyń qorǵalýy. Jalpy alǵanda, satyp alý qabilettiliginen jáne turaqtylyǵynan bastap qoldan jasaýdan qorǵalýyna deıingi ma­ǵy­nada. Bul turǵydan alǵanda Qazaqstan teńgesi maqtanysh etýge turarlyq. Teńge álemdegi neǵurlym barynsha qorǵalǵan valıýtalardyń biri bolyp otyr. Munda eń ozyq tehnologııalar paıdalanylǵan. Qazaqstan teńgesi Qazaqstannyń ejelgi ta­rıhy bar el ekendigin álemge tanytýda. Eren eńbek pen bolashaqqa umtylys saltanat qurǵan el retinde tanytýda. – Árbir jeti jyl saıyn elimizde ulttyq valıýta – teńge dızaınynyń jańartylýy ne­likten? Anyǵyraq aıtqanda, oǵan tikeleı sebep bolatyn naqty ári ózekti jaǵdaılar bar ma? – Tehnologııa qarqyndap ózgerýde, sondyq­tan olardan qalmaý úshin (eń bastysy, jalǵan aqsha jasaýshylarǵa ulttyq valıýtanyń qor­ǵa­lýy­na qatysty osaldyq tabýǵa múmkindik tý­dyr­maý), Ulttyq bank jańadan shyǵarylatyn eskertkish banknottarda qorǵanysh element­te­rin jetildirýde turaqty jumys júrgizedi. Kóshirý-basý salasyndaǵy tehnıkalyq jetistikter jalǵan banknottar daıyndaýǵa jekelegen  qylmystyq «ıkemdigili bar» azamat­tarǵa oı salady. Osyǵan baılanysty búkil dúnıe júzinde banknottar serııasynyń qyzmet etý merzimi halyqaralyq uıymdardyń usy­nymy boıynsha 40 jyldan 5-7 jylǵa deıin qys­qar­dy, sebebi, jalǵan aqsha jasaý­shy­lar­dyń qol­dan sapaly aqsha jasaýyna shamamen osyndaı merzim jumsalatynyn tájirıbe kórsetip otyr. – Qazaqstan úshin 2011 jyldyń mańyz­dylyǵy zor. О́zińizge belgili, bıylǵy jyly qazaqstandyqtar memleket Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn toılamaqshy. Soǵan oraı, merekelik ónim, ıaǵnı jańa sıpattaǵy teńgeler shyǵarý máselesi josparlanýda ma? Al, endi sol merekelik teńgelerge qandaı mazmun­da­ǵy jańalyqtar engizilmek? – Qazirgi kezde Qazaqstan Respýblıkasynda Banknot fabrıkasy jáne Teńge saraıy sııaqty aqsha belgilerin shyǵaratyn menshikti óndiris oryndary bar. Banknottar men monetalardy shyǵarý, olardyń aınalysta bolýyn uıym­das­tyrý, jalǵan aqsha jasaýshylarmen kúres bar­ǵan saıyn aýqymdy problemaǵa aınalýda. Kóp­tegen memleketter banknottar men moneta­lar­dy derbes shyǵarýdan bas tartýda, bul fýnk­sııalardy ishinara nemese tolyqtaı  neǵurlym ozyq tehnologııasy bar kompanııalarǵa berýde. Qorǵalǵan baspa ónimderine arnalǵan eń jańa zamanaýı laıyq baspa jabdyqtarymen jab­dyqtalǵan Ulttyq banktiń Banknot fab­rı­kasy ulttyq valıýtanyń barlyq banknottaryn ǵana emes, sonymen qatar memlekettik, sol sııaqty kommersııalyq tapsyrystar boıynsha basqa da qorǵalǵan polıgrafııalyq ónimderdi daıyndaıdy. Banknot fabrıkasy halyqaralyq standarttar boıynsha sapa menedjmenti júıesin engizdi. Qazaqstan teńge saraıy sapasy jaǵynan alǵanda basqa elderdiń moneta saraılarynyń áıgili kórmelerinde joǵary baǵalanatyn jáne mamandar men kolleksıonerler arasynda úlken qyzyǵýshylyq týdyryp otyratyn mo­ne­talardy shyǵarýda. Qazaqstan teńge saraıy sondaı-aq halyqaralyq standarttar boıynsha sapa menedjmenti júıesin engizdi jáne moneta ónimderi men memlekettik nagradalar óndirýge sertıfıkattar aldy. Kásiporyndar shyǵaratyn nagradalar – álemdik ozyq standarttarǵa sáı­kes keletin zergerlik ónerdiń tamasha úlgileri. Qazaqstan teńge saraıy basqa ortalyq bankterden monetalar daıyndaýǵa arnalǵan tapsy­rystardan basqa halyqaralyq moneta baǵdar­lamalaryna qatysady. Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan eskertkish ónimderdi shyǵarý másele­sine keletin bolsaq, Ulttyq bank 2011 jylǵy 4 shildede Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­­ǵyna arnalǵan nomınaly 10000 teńgelik eskertkish banknotty aınalysqa shyǵardy. Bul banknotta joǵary qorǵalǵan baspa salasyn­daǵy qorǵanysh elementteriniń eń sońǵy ázir­le­meleri qoldanylǵan. Banknotta tuńǵysh ret úsh qorǵanysh jip qoldanyldy,  bul magnıttik jip, túsi qubylmaly eni 6 mm. qorǵanysh jip jáne eni 18 mm. ári metall jyltyry bar metalsyzdandyrylǵan polımer jolaq. Sondaı-aq, mereıtoılyq banknotpen qatar Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna ar­nal­ǵan monetalar daıyndalyp, 2011 jylǵy 1 qarashadan bastap aınalysqa engizilgenin atap aıtqym keledi. nomınaly 50000 teńge, altynnan jasalǵan, massasy 1000 gramm, taralymy – 100 dana; nomınaly 5000 teńge, kúmisten jasalǵan, massasy 1000 gramm, taralymy – 200 dana; nomınaly 500 teńge, kúmisten jasalǵan, massasy 31,1 gramm, taralymy – 5000 dana; nomınaly 50 teńge, neızılber qospasy­nan jasalǵan, taralymy – 50 000 dana. – Álemdik rynokta ulttyq valıýtanyń turaqtylyǵyn nyǵaıtý tóńiregindegi boljamdarmen bólisseńiz. – Ulttyq bank óziniń aqsha-kredıt saıa­satyndaǵy orta merzimdi kezeńge arnalǵan negizgi baǵyttaryna sáıkes valıýta saıasatyn júzege asyrady.  Ulttyq banktiń negizgi maqsaty baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etýmen  qatar, teńgeniń aıyrbastaý baǵamynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Teńgeniń baǵamyn qalyptastyrý valıýtaǵa suranys pen usynystyń negizinde naryq tásilimen júzege asyrylady. Bul rette, Ulttyq  bank qajet bolǵan jaǵdaıda teńgeniń kúrt aýytqýyn retteý maqsatynda valıýta rynogynda óktemdikti júzege asyrady. Osylaısha, ulttyq valıýtanyń álemdik ry­nok­taǵy rólin kúsheıtýdi Ulttyq bank ornyq­tylyǵyn turaqty negizde qamtamasyz etý arqyly iske asyrady dep aıtýǵa bolady. – Ulttyq valıýta – teńgeniń qaýipsizdigin saqtaýdy odan ári kúsheıtý baǵytynda jáne teńgeni qoldan jasaıtyndarǵa qarsy kú­res­te qandaı yqpaldy ári utymdy is-sharalar qolǵa alynýda? – Jalǵan aqsha jasaý memlekettiń eko­nomıkalyq negizderin kúıretetin qylmystyń aıryqsha qaýipti túri bolyp tabylady. Jalǵan aqsha jasaýǵa qarsy is-áreket memlekettik mańyzy bar mindet bolyp tabylady jáne onyń tabysty oryndalýy el bedeliniń jáne bizdiń ulttyq valıýtamyzǵa senimniń kepili. Ulttyq bank jalǵan moneta jasaýdyń al­dyn alý maqsatynda eki negizgi baǵyt boıynsha is-sharalardy júrgizedi: jalǵan aqsha jasaýshylar úshin shyǵarý tehnologııalyq turǵydan kúrdeli, eńbek shyǵy­nyn qajet etetin ári shyǵyny kóp qorǵanysh elementterin únemi jetildirip otyrý; aqparattyq jumys, ıaǵnı azamattardy óz qundylyqtaryn kez kelgen joǵaltýdan  qorǵaý maqsatynda halyqqa qolma-qol aqshanyń túpnusqalylyǵyn aıqyndaýdyń ádisteri men daǵdylaryn túsindirý. Sondyqtan ulttyq valıýta teńgeniń qorǵanysh elementteri boıynsha aqparattyq plakattar, paraqtar, býkletter shy­ǵarý boıynsha jumystar turaqty júrgiziledi. Osyǵan baılanysty, joǵaryda atap aıtylǵanyndaı, bıylǵy jyly jańa qorǵanysh elementi – qorǵanysh jibi paıdalanyla otyryp nomınaly 10000 teńgelik mereıtoılyq banknot shyqty. – Bısenǵalı Shamǵalıuly, teńgemizdiń tól merekesine jáne memleket Táýelsiz­diginiń 20 jyldyǵyna oraı, qazaqstan­dyqtarǵa qandaı yqylas bildirer edińiz? – Joǵaryda aıtylǵandaı, elimizdiń Táýel­sizdigi men ulttyq valıýta – ajyramas uǵymdar. Al teńgemizdiń ornyqty bolýy, sonymen qatar, qarjy salasynyń turaqty bolýy táýelsiz­digimizdi arttyra túsetini haq. Sondyqtan barlyq qazaqstandyqtardy kele jatqan úlken mereke – Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵymen jáne teń­gemiz­diń tól merekesimen quttyqtaımyn. Barsha­ńyz­ǵa zor densaýlyq, beıbit ómir tileımin. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Baqyt BALǴARINA.