Memleket jáne ekonomıka

Memleket – tarıhı qubylys. Ol adamzat balasymen birge týmaǵan. Alǵashqy qa­ýymdyq qurylys memleket degendi bilmegen. Ol jeke menshiktiń paıda bolýymen birge ǵana ómirge kelgen. Memlekettiń shy­ǵýyn Dıdro, Gobbs, Rýsso sııaqty fılosoftar qoǵamdyq kelisimniń jemisi, ıaǵnı adam­dar jeke menshikti qorǵaý jáne qoǵam­dyq tártipti saqtaý úshin ózara kelisimge kelý jolymen dúnıege kelgen dep túsin­dire­di. Adamdar ózderiniń tabıǵı quqyq­ta­ry­nyń bir bóligin óz erkimen memleket bıliginiń úlesine bergen dep uǵyndyrady. Al Fýre bolsa, buǵan qarsy. Qoǵamdaǵy azamat­tar­dyń bári birdeı jeke menshikke ıe emes, kóbinde esh baılyq joq. Sondyqtan da olar óz erkimen qoǵamdyq kelisimge moıynsuna qoımaıdy. Árqaısysynyń múddeleri ártúrli. Marksıster bolsa, memleket qoǵamdyq kelisimniń nátıjesi emes, sosıýmdaǵy ústem taptyń óz múddesin qorǵaýdyń, ekinshisi, taptyń qarsylyǵyn joıýdyń quraly dep túsindiredi.  Qoǵamdaǵy eńbek bólinisi kezinde bireýdiń ústem jaǵdaıǵa, ekinshisiniń baǵynyshty jaǵdaı­ǵa túsetini sózsiz. Máselen, bir otbasynyń ózinde tabysty kóp tabatyn otaǵasy áıeli men bala­laryna bılik júrgizedi. Olardy óz ámirine táý­el­di etedi. Áıel men bala otbasynyń ıesine baǵy­nyshty bolady, óıtkeni, ol úı ishin asyraýshy, tamaqtandyryp, kıindiretin de sonyń ózi. Al qoǵam jeke otbasylardan quralady. Olar­dyń tabystary da ártúrli, qoǵamdaǵy oryndary da ártúrli. Áleýmettik statýsy olardyń baı­ly­ǵyna, menshiginiń kólemine tikeleı baılanysty. F.Engelstiń: «Memleket degenimiz, bir top­tyń ekinshi topty basyp-janshýdyń mashına­sy­nan basqa eshteńe emes», – degeni belgili, ıaǵnı ol eshqandaı da qoǵamdyq kelisimniń jemisi emes, olaı bolýy múmkin de emes. О́ıtkeni, eshbir tap ózin basyp-janshıtyn quraldyń dúnıege kelýine múddelilik tanytpaıdy. Tek qoǵamda ústemdikke ıe bolǵandar ǵana qolyndaǵy baılyǵy men bıligin saqtaý úshin memlekettiń dúnıege kelýine múd­deli bolady. Memleket qoǵamǵa qyzmet etýge, el­diń tynyshtyǵyn saqtaýǵa, ony syrtqy shabýyl­dan jáne ishki qarsylyqtardan qorǵaýǵa qajet bolǵanda zańdy túrde kúsh qoldanýǵa quqyǵy bar fenomen bolyp tabylady. Memlekettik bılik búkil ishki jáne syrtqy saıasatty, qoǵamdaǵy ty­nyshtyqty saqtaýdy, menshik ıeleriniń múddesin qorǵaýdy, solarǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzýdy júzege asyrady. Sonymen birge jalǵyz iri menshik ıeleriniń ǵana emes, olarǵa jaldanyp jumys isteýshilerdiń de múddesin qorǵaǵan keıip bildiredi. Olarǵa ishinara jaǵdaı jasap, áleýmettik sha­ra­lardy iske asyrady, oqtyn-oqtyn jalaqyla­ryn kóterip, salyqtaryn azaıtady. Biraq bul jaldamaly jumyskerlerdiń túbegeıli múddesin sheshe almaıdy. Tek áleýmettik tynyshtyqty saq­taýdy, el ishinde silkinis, búlinshilik etek al­maý­yn ǵana kózdeıdi. Sondyqtan F.Engels HIH ǵa­syrdyń sońynda AQSh-taǵy memlekettik bı­lik­tiń qoǵamnan oqshaýlaný prosesin qatty synǵa aldy. «My vıdım tam dve bolshıe bandy polıtıcheskıh spekýlıantov, kotorye poperemenno zabıraıýt v svoı rýkı gosýdarstvennýıý vlast ı eksplýa­tı­rýıýt ee prı pomoshı samyh grıaznyh sredstv ı dlıa samyh grıaznyh seleı, a nasııa bessılno protıv etıh dvýh bolshıh karteleı polıtıkov, koto­rye ıakoby nahodıatsıa ý nee na slýjbe, a v deıstvıtelnostı gospodstvýıýt nad neı ı grabıat ee». (K.Marks, F.Engels, Izb.sochınenııa. t.4. s 309). Bizdiń elimiz, Ata Zańymyzda jazylǵanyndaı, demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleý­met­tik memleket qurýǵa berik baǵyt ustap otyr. Memleket úshin eń basty qundylyq adam jáne onyń ómiri, quqyqtary men bostandyǵy bolyp tabylady. Memleket ózine tıesili quzyretine saı osy maqsatty oryndaý jolynda qyzmet etip keledi. Memlekettiń tartymdylyǵy, pármendiligi, áleýmettik unamdylyǵy halyqaralyq forýmdar, sport jarystaryn, kınofestıvaldar, mádenıet kúnderin ótkizýmen ǵana ólshenbeıdi. Bular, árıne, eldi tanytý úshin qajet, biraq bul basty ól­shem emes. Basty ólshem – memlekettiń zań­dy­lyq­ty saqtaýy, eńbek etýge qolaıly jaǵdaı tý­ǵy­zýy, adam quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaýy, ty­nyǵýǵa, bilim alýǵa, kásibı sheberligin shyń­daýǵa qolaıly jaǵdaı jasaýy bolyp tabylady. Memlekettiń óz azamattarynyń múddesin ishte de, syrtta da qorǵaı bilýi, ár azamattyń ózin erkin sezinýi arqasynda úlken Otanynyń turǵanyn árdaıym túısine bilýi memlekettiń bedeline qyz­met etedi. Osyndaı memleket qana óz azamat­tary­nyń súıispenshiligine bólenedi, qurmetine ıe bolady. Ony syrtqy jaýlardan qorǵaýǵa árkez daıyn turady. Elde erkindiktiń saltanat qurýy memlekettiń halyqaralyq bedeliniń birden-bir kórsetkishi bolyp tabylady. Áleýmettik sanalýandyq jaǵdaıyndaǵy qazir­gi zamanda memlekettiń róli men máni týraly kóp sóz bola bastady, bıylǵy 7 qyrkúıekte Reseıdiń Iаroslavl qalasynda bolyp ótken álemdik saıası forým osy máselege arnaldy. Kún tártibine bul máseleniń qoıylýy kezdeısoq emes. Memlekettiń túrleri men fýnksııasyna túrlishe kózqaras qa­lyp­tasa bastady, bir saıasatkerler ulttyq mem­lekettiń taǵdyryna kúmánmen qaraıtyn boldy. Búgingi jahandaný jaǵdaıynda ulttyq memleket ózin ózi saqtaı ala ma, onyń bolashaǵy bar ma degen suraq kóbeıe tústi. Mysalǵa AQSh-ty ala­ıyq. Bul elde árjaqtan kelgen kelimsekter jergilikti turǵyndarmen belgili kúresten soń «bal­qytý qazanyna» túsip, barlyǵy da amerıkalyq atalyp ketti. Sony biz basqalarǵa úlgi etip, alǵa tartyp kelgen edik. Endi bul eldegi balqytý qazany basqa jerlerde nátıje bermedi. Eýropa elderine jumys izdep kelgen Azııa men Afrıka kelimsekteri jergilikti halyqpen kirikpedi. Olar kelgen elderiniń tilin úırengenmen óz ultynyń mádenıetinen, dástúrinen, ádet-ǵurpynan, dilinen, tilinen qol úze qoımady. Amerıkalyq táji­rı­be ómirge kirige qoımady. «Balqytý taıqazany» is júzinde ózin aqtamady. Jańa elderge qonys­ta­nýshylar tasqyny taıqazanda qaınap balqyp kete almady. О́mirge amerıkalyq bul «balqytqysh qa­zannyń» ornyna jańa aǵym keldi. Ártúrli etnokonfessııalyq toptardy ulttyq-memlekettik ıdentıfıkasııalaý konsepsııasy tujyrymdaldy. Ol mýltıkýltýralızm dep ataldy. Munyń ıdeologtary Danıel Kon-Bendıt pen Tomas Shmıd boldy. Olar etno-konfessııalyq jáne etnomádenı toptardyń shoǵyrlanyp, saıasat jáne quqyq júzinde ult memleketterdiń sheńberinde ózderiniń jeke-dara zańdarymen ómir súrýine ruhsat etilýin jaqtaıdy. Bul el ishindegi etnıkalyq, dinı qaqtyǵystardyń etek almaýyna kómektesedi. Kvota arqyly qonys aýdarýshy­lar­dy qabyldaıtyn Eýropa elderi olardyń ekono­mı­kalyq jáne basqa suranystaryn qanaǵat­tan­dyrýdy óz moıyndaryna alýlary kózdeledi. Mýltıkýltýralızmniń negizinde shaǵyn etnıkalyq jáne dinı toptardyń múddesin kózdeý sııaqty demo­kra­tııalyq maz­mun­dar jatqanymen, is júzinde ol ult­tyq memleketterde qoǵamdyq tu­raqtylyqty qam­ta­masyz etýge keri áserin tıgizýde. Sońǵy ýa­qyt­ta Fransııada, Ulybrıtanııada bolǵan ımmı­grant-jastardyń búlinshiligi, kóshe tártibin buzýy, ǵı­marattardy tal­qandap, dú­ken­derdi to­naýy osyǵan dá­lel. Sondyqtan da A.Mer­kel, D.Ke­meron, N.Sar­kozı sııaqty memleket basshylary mýltıkýltýralızm ıdeıasy ómir­­de ózin aq­ta­ma­dy, tuıyqqa ti­­relip, daǵ­da­rys­qa ushyrady dep jarııalady. Shyndyǵynda, bir ulttyq memlekette syrttan qonys aýdarǵandar ártúrli etnıkalyq, konfes­sııalyq toptardyń saıası, mádenı, áleýmettik, dinı talaptaryn múltiksiz qanaǵattandyrý ońaı sha­rýa emes. Máselen, Germanııa halqynyń 20 paıyzyn ımmıgranttar quraıdy. Immıgrant­tar­dyń etnıkalyq mentalıteti, mádenıet jáne bilim dárejesi, psıhologııalyq jáne kásibı daǵdylary olardyń jergilikti ultpen kirigip ketýin qıyn­datady. Sondyqtan da ulttyq memleketter syrttan kelip qonystanýshylardy ózderiniń egemendigine qaýip tóndiretin faktor dep sanaıdy. Batysta da, shyǵysta da, burynǵy Keńes Oda­ǵy elderinde de kópkonfessııalyq, kópetnostyq qaýymdastyqqa ázirshe teorııa júzinde de, praktıka júzinde de sońǵy núkte qoıylǵan joq. Kóńilge demeý bolatyn jaı, bizdiń Qazaqstanda bul má­se­le táp-táýir júzege asyrylyp otyr. Kópetnos­tyq, kópkonfessııalyq eldiń tutastyǵyna, halyq­tardyń yntymaǵyna kóleńke túsirip otyr­ǵan joq. Muny tolyq senimmen Ult kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń eldiń ishki jáne syrtqy saıasatyn, dálirek aıtqanda, ult saıasatyn kóre­gen­dikpen, sabyrlylyqpen, bilgirlikpen júıeli túrde júzege asyryp otyrǵanynyń naqty jemisi dep baǵalaý kerek. Muny Qazaqstan halqy kún­de­likti ómirden, saıası ahýaldan anyq kórip otyr. Lıbertarızm memleketti jeke adam bostandyǵyn shekteýshi, tunshyqtyrýshy dep qaraıdy, ıaǵnı jeke adamnyń múddesin jalpyhalyqtyq múddeden joǵary qoıady. Shyndyǵynda jeke adamnyń bos­tandyǵyn memleket emes, qoǵamda qalyptasqan áleýmettik normalar, dinı senimder, otbasylyq ádet-ǵuryptar, ıdeologııalyq sharttylyqtar jáne naryqtyq zańdylyqtar shektep tejeıdi, deń­geıden jyraq jibermeı baqylaıdy. Muny adam quqyqtaryn buzý dep túsinýge bolmaıdy. Bir adamnyń bostandyǵy ekinshi jannyń quqyǵyna nuqsan keltirmeýmen ólshenedi. Memleket qoǵamdyq tártipti saqtaý úshin, eldiń qaýip­sizdigin qorǵaý úshin zańdy túrde kúshteý, jazalaý sharalaryn júzege asyrýmen shuǵyldanatyn birden-bir fenomen bolyp tabylady. Qazirgi jahandaný jaǵdaıynda búkil álemde memlekettiń qoǵamdaǵy qyzmeti (fýnksııasy) men róli jóninde kózqaras túrlishe qalyptasyp otyr. Lıberal-demokrattar men konservatorlar ara­syn­daǵy pikir bir-birinen alshaq jatyr. Birinshileri bolsa, memleketti qoǵamdyq tártipti saq­taý­shy (túngi kúzetshi), syrtqy-ishki jaýlardan qor­ǵa­ný sharalaryn júzege asyrýshy retinde ǵana tanyp, onyń ekonomıkaǵa aralasýyn qalamaıdy. Naryq jaǵdaıyndaǵy ekonomıka ózin-ózi retke keltirip damıdy, oǵan memlekettiń aralasýy kerek emes, ol kerisinshe, óndiristiń damýyn tejeıdi, sharýashylyqtaǵy básekelestikke tusaý bolady dep topshylaıdy. Sondyqtan da olar ekono­mı­kany qoǵamnan, memlekettiń yqpalynan tys ózdi-ózin qozǵalysqa keltiretin, óz aldyna oqshaý jeke qubylys dep sanaıdy. Bul batystaǵy kózqaras Reseıde de, TMD elderinde de kóp qoldaý taýyp otyr. Iri kásiporyndardyń bárin jekeshelendirip, memleket menshiginen alý ekonomıkany shapshań damytýdyń alǵysharty dep taný keńinen óris alýda. Alpaýyttardyń korporasııasy qoǵamda bıleýshi kúshke aınalyp, aıtqandaryn bılikke oryn­datyp otyr. Bul, ekonomıkany shaǵyn toptyń óz qolynda ustaýyna qolaıly jaǵdaı jasap otyr degen sóz. Lıberal-demokrattar batysta da, shy­ǵysta da ekonomıkany retteýge memlekettiń qa­ty­sýyn quptamaıdy. Naryqtyq ekonomıka bárin óz ornyna keltiredi degen paıymdy basshylyqqa alady. Naryq syrttan ózge kúshtiń aralasýyn qajet etpeıdi. Ol óz zańymen ómir súredi degen pikirdi ustanady. Tarıh buǵan qarama-qarsy qaǵıdalardy da biledi. Máselen, aǵylshyn ekonomısi Djon Keıns (1863-1946) 1930 jyly «Aqsha týraly trakta­tyn» jarııalady. О́ndiristiń quldyraýyn ol suranystyń kemýimen baılanystyrdy. Jeke menshik sektor suranysty qanaǵattandyra almaıdy. Ony qanaǵattandyrýdy memleket óz qamqor­ly­ǵy­na alýy kerek. Keıns kapıtalıstik ekonomıkanyń ózin-ózi retteý tetigine kúmán keltirip, qoǵamnyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik ómirine memlekettik retteýdiń qajettigin durys dep tapty. Bul ekonomıstiń teorııasy AQSh-tyń uly depressııadan shyǵýyna kómektesti. Dj.Keıns daǵdarystan shyǵýdyń tuńǵysh ret baǵdarlamasyn jasady. Ol tutynýdy memleket tarapynan retteý jolymen «eń tıimdi suranysty» qalyptastyrý arqyly daǵdarys pen jumyssyzdyqty enserýdi usyndy. Jeke sektor buǵan qulyqsyz, sondyqtan memlekettik retteýdi iske qosýdyń mańyzy zor. Osy eko­nomıkalyq saıasatty júzege asyrý arqyly D.Rýzvelt basqarǵan AQSh uzaqqa sozylǵan daǵ­darysty jeńe aldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta kúıregen nemis ekonomıkasy Lıýdvıg Erhardtyń basshylyǵymen sharýashylyqqa memlekettiń tikeleı aralasýymen qaıtadan qalpyna keltirildi. Bul mysaldar memleketti ekonomıkadan alas­tatý­dyń paıdaly emestigin, kerisinshe, ekonomıka memlekettik retteýdiń arqasynda jedel órkendeı alatynyn kórsetedi. Bul tarıh sabaqtaryna qaramastan, postkeńestik elderde batys aqyl­shy­larynyń, halyqaralyq valıýta qorynyń keńes­terine bas shulǵyp «eseńgiretý emin» basshy­lyq­qa aldy. Naryq zańyna qanyq emes bul elder shyn máninde esengireýdiń búkil aýyrtpalyǵyn bastan keshirdi. Qazir aýyr kúnder artta qaldy. Sondyqtan da, naryq el ekonomıkasyn ózi retteıdi, tek shydamdylyq, tózimdilik kerek degen qaǵı­daǵa birjaqty qaramaý kerek. Memleket, árıne, usaq-túıek sharýalarǵa aralaspaı, ıaǵnı shaǵyn jáne orta bızneske keńinen erkindik berip, oǵan qoldaý kórsetýmen birge, ekonomıkanyń strate­gııa­lyq salalary memleket quzyretinen birjola shyǵyp ketpeýi kerek. Bıznestiń tutqasy jeke adamdardyń qolynda ekeni belgili. Ádette jeke adam, birinshiden, óz qamyn oılaıdy, óz tabysyn molaıtýdy, qolda bar múmkindikterdiń bárin paı­dalanyp, kirisin eseleı túsýdi murat tutady. Onyń qarapaıym halyqta sharýasy joq. Halyq qamyn oılaıtyn, oǵan qyzmet etetin jalǵyz memleket bar. Sonyń qolynda materıaldyq, qarjy­lyq resýrstar bolsa, búkil qoǵamnyń múddesine jumsaıdy. Áleýmettik saıasatqa kóp kóńil bóledi, ǵylym, bilimdi damytady, el qorǵanysyn, qoǵam qaýipsizdigin qamtamasyz etýge kúsh salady. Al bizdiń lıberaldar bolsa, memleket menshiginen tabysty salalardyń bárin jeke qoldarǵa taratyp berýge beıim turady. Memleket qaramaǵynan iri strategııalyq salalardy alý qoǵamnyń, eldiń kúıreýine áser etetinin árdaıym eskere bermeıdi. Batystyń bolsyn, bizdiń bolsyn lıberal-demo­krat­tardyń memlekettiń ekonomıkaǵa aralasýy­nan at-tonyn ala qashýynyń túbinde ne jatyr? Olar shyndyǵynda qoǵamnyń áleýmettik jaı-kúıiniń jaqsarýyn kúıttep, el ekonomıkasynyń gúldenýin qalap otyr ma, álde at tóbelindeı al­paýyt­tardyń jeke óz múddelerin kózdep, eshqan­daı baqylaýsyz, shekteýsiz olardyń óz degenderin júzege asyrýyna múddeli bolyp otyr ma? Másele – osynda. Shaǵyn top strategııalyq mańyzy kúshti óndiris salalaryn órkendetýge múddeli me, álde ózine shapshań mol tabys ákeletin, óndiristik aınalymǵa tez túsip, tez kiris ákeletin salalardy damytýǵa, ıaǵnı qyzmet kórsetý salalaryna qar­jy jumsaýǵa múddeli me? Árıne, alpaýyttar el­diń qorǵanysy úshin, qaýipsizdigi úshin jaýap bermeıdi, ol bulardyń quzyretine de jatpaıdy. Oǵan mol paıda ákeletin ekonomıka salasyn da­mytý tıimdi. Máselen, elde apatty jaǵdaı boldy delik. Tabıǵattyń dúleı kúshi kenetten ǵalamat shyǵyn ákeldi delik. Memlekettiń óz qolynda artyq materıaldyq-qarjylyq qarajat joq, kelgen tótenshe shyǵyndy ornyna keltirý úshin ol kimge qolyn jaımaq? Árıne, alpaýyttarǵa. Biraq olar memlekettik bıliktiń talabyna túsinistikpen qaraı qoıar ma eken? Bul jaǵy, árıne, belgisiz. Kesip-pishý, túpkilikti sheshim aıtý qıyn. Ekinshi jaǵynan, qolynda jumsar kúshi joq, manevr ja­saıtyn ekonomıkalyq qajyr-qaıraty joq memleket qoǵamǵa qalaı qorǵan bolmaq? Ekonomıka memlekettiń qolynda bolmaı, oǵan munyń qatysy shamaly bolsa, sonda lıberal-demokrattarǵa qandaı memleket kerek? Qoǵamdaǵy ishki turaqtylyqty saqtaý úshin, áleýmettik shaıqalystardy boldyrmaý, olardyń aldyn alý úshin memlekettik bıliktiń quzyrynda bıýdjettik qordan basqa materıaldyq-qarjylyq qosymsha mol rezerv te bolýy kerek. Áleýmettik tolqýlardy qarýdyń kúshimen basý túpkilikti nátıje bermeıtini sózsiz. Sondyqtan da, bılik ereýilshilerdiń, memleket saıasatyna qarsylyq tanytýshylardyń áleýmettik-ekonomıkalyq ta­lap­taryn ishinara bolsa da oryndaýǵa májbúr bo­lady. Munsyz qoǵamdaǵy qaıshylyqtardy biryń­ǵaı kúsh qoldaný tásilimen sheshýge bomaıtyny sózsiz. Mundaı qaıshylyqtar bıliktegilerdiń, tip­ti jergilikti ǵana emes, ortalyqtaǵy bıliktiń orasholaq saıasatynyń, aldyn-ala oılasty­ryl­ma­ǵan ushqary sheshimderiniń saldarynan da týyn­daýy yqtımal. Sondyqtan bılik qasaryspaı, óz kemshiligin túzetýge arlanbaı, shıelenisti odan ári ýshyqtyryp jibermeı, jyldam qajetti sharalar qoldanýlary kerek. Bul qoǵamǵa da, bılikke de paıdaly. Budan memlekettik bıliktiń bedeli álsiremeıdi, kerisinshe, onyń qoǵamdy basqarýǵa jedel shara qoldanýǵa beıimdigi, ıaǵnı bıliktiń shıraqtyǵy, ómirge janasymdylyǵy, el basqarý sheberligine jetile túskendigi anyq tanylady. Sondyqtan da lıberal-demokrattardyń qoǵamdy basqarýdaǵy memlekettiń rólin shekteý jónindegi saıasaty sońǵy kezde qatty synǵa ushyrap, qojyraı bastady. Batys Eýropa elderindegi áleýmettik tolqý­lar, birqatar elder ekonomıkasynyń defoltqa ushyraýy, jappaı daǵdarystyń etek alýy qarapaıym jandardy ǵana emes, saıasatkerlerdi, memleket basshylaryn da oılanta tústi. Germanııa, Fransııa jáne basqa elder lıderleri de memlekettik basqarýdyń qazirgi júıesine syn kózben qarap, ony jetildirý qajettigin ashyq aıta bastady. Tipti dúnıe júzindegi alpaýyt el – AQSh-tyń bılik saıasatynyń kináratsyzdyǵy da kúmán týǵyzyp otyr. Amerıkanızm men batystyq lıberaldyq júıeniń artyqshylyǵyna bul kúnde kúdik kóbeıdi. Memlekettik bılik óziniń qoǵamdy basqarý quraly bolý mindetinen birtindep qol úzip, bul saıasatynan qazir de tanǵan joq. Ishinara áleý­mettik saıasatyna ózgerister engizgenimen memle­ket­tiń bir toptyń ekinshi topty basyp-janshý quralyna aınalǵany belgili. Memleket bul ishki mánin eshqashan joǵaltqan emes, kerisinshe, ony jetildirip, amal-tásilderiniń óńin aınaldyryp, adamı sıpat bergen bolyp keledi. Sóıtip, AQSh eki ǵasyr ishinde álemdegi eń baı, eń kúshti, eń órkenıetti, eń demokratııashyl el bolyp sanaldy. Shyndyǵynda, bul tabystarǵa AQSh óziniń qar­jy­lyq saıasaty arqyly basqa elderdi tonaý jo­lymen qol jetkizdi. Amerıkanyń syrty jyl­tyraǵan kózboıaýshylyq saıasatynyń bul kúnde bet-perdesi ashylyp, óziniń ishki mánin jasyra almaıtyn deńgeıge jetti. Ańyzǵa aınalǵan amerıkalyq asyl murattyń arty ashyla bastady. Muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy «jańa qurlyq» pen bergi jaǵyndaǵy «eski qurlyq» memlekettiń ekonomıkadan tysqary turýyna múddeli bo­lýyn­da ne mán jatyr? At tóbelindeı alpaýyttar memleket bıligin óz qolynda ustaǵylary keledi. Son­dyqtan da olar bıliktiń quzyretin shektep, eko­nomıkadan alshaqtatyp, óndiristik kúsh-qýattyń bárin óz ıeliginde ustaýdy qalaıdy. Memleket ekonomıkaǵa yqpal ete almaıtyn bolsa, onyń aıbary, qudireti shamaly bolatyny belgili. Eldiń qýaty, qorǵanys qabileti, qaýipsizdigi, tehnıkalyq, ǵylymı, azyq-túliktik táýelsizdigi ekonomıkaǵa tikeleı baılanysty ekeni sózsiz. Eger memleket bul saladan tysqary tursa, ol qalaı eldi basqara, oǵan yqpal ete alady? Memleket qolynda qýatty ekonomıka, ozyq tehnıka, damyǵan ǵylym, ınnovasııalyq tetik, strate­gııalyq óndiris salalary – kosmos, avıasııa, temir jol, zamanaýı baılanys quraldary bolýǵa tıis. Áıtpese, memleket ózine júktelgen mindetti – eldiń órkenıetti jolmen damýyn qamtamasyz ete almaıdy. Atalǵan salalardy alpaýyttardyń ıeligine berý ózin aqtaı ma? Qorǵanys, soǵys qural­daryn jetildirý, ǵaryshty ıgerý, ǵylymnyń irgeli salalaryn damytýǵa olıgarhtar múddeli me? Oǵan bul mańyzdy ma, álde óz qaltalaryn baıyta túsý, jyldam tabys ákeletin qyzmet kórsetý sa­la­laryna qarjy salý paıdaly ma? Iri kásip­ker­lerdiń múddesi Otan, el múddesimen árdaıym ush­tasyp jata ma? Shyn máninde halyqty, jerdi, eldi qorǵaý alpaýyttardyń mindeti me? Bular – táýel­siz, erkin jandar, qalasa qorǵaıdy, qalama­sa – qol ushyn bermeıdi. Qaıda kóp paıda tapsa, sonda meken aýystyra beredi. Onyń qaıda bıznesi, banki tabys ákelse, sonda onyń Otany. Elde áleý­mettik daǵdarys beleń aldy, ashtyq, jut boldy, tabıǵı apat, jer silkinisi, topan sý qap­ta­dy nemese qurǵaqshylyqtyń kesirinen egin, shóp shyqpady delik. Sonda alpaýyttar óz baılyǵyn elge bólip bere me? Olar tıisti salyǵyn tóleıdi. Basqasyn ózi bóledi, memleket oǵan ámir ete almaıdy, suraýshy, ótinish bildirýshi ǵana ról at­qarady. Bıýdjeti tapshy, kedeı memleket ózi eshteńe sheshe almaıdy, sondyqtan da, memleket qolynda jetkilikti materıaldyq baılyq, ıgilik bolýy kerek. Bul úshin memleket jalańash qalyp, alpaýyttarǵa qol jaıyp, telmirip otyryp qal­maýy kerek. Bılik óz ıeligindegi yrysyn, yr­zy­ǵyn emin-erkin tıimdi paıdalanatyn bolýy kerek. Lıberaldar bolsa, naryq jaǵdaıynda memleket ekonomıkaǵa aralaspaýy kerek deıdi. О́ndiristi suranystyń ózi, ıaǵnı rynoktyń ózi retteıdi, óndiris, ekonomıka óz kezegimen, óz zańymen damı beredi, memlekettiń aralasýy ekonomıkaǵa qolbaılaý bolady, tusaý salady dep qaqsaıdy. Sondaǵysy ne? Álde munyń basqa syry bar ma? Reseıde de Ortalyq bank memlekettik emes kom­mersııalyq qurylym bolyp esepteledi. Ol memlekettik Dýma aldynda esep beredi. Soǵan táýeldi dep sanalady. Is júzinde AQSh-tyń fe­de­raldyq rezervtik júıesiniń bir bólimshesi sekildi. Reseıdiń ortalyq banki bıýdjettiń tap­shy­ly­ǵyn óteý úshin úkimetke qarjy bóle almaıdy. Úki­met halyqaralyq valıýta qorynan kredıt suraýǵa májbúr bolady. Reseıdiń ortalyq banki óz erkimen altyn-valıýta rezervi esebinen qarjy bóle almaıdy. Bul táýelsiz kommersııalyq qury­lymǵa Reseı Ortalyq bankine – eshkim de, prezıdent te, premer de yqpal ete almaıdy. Búkil ekonomı­ka­ny, ásirese, strategııalyq nysandardy jeke kapı­tal­dyń quzyryna berýdiń tıimsizdigin ekono­mıs­ter de, saıasatkerler de jıi eskertip keledi. Re­seı­diń belgili memleket qaıratkeri, ǵalym Oleg Popsov: «Memleketti ekonomıkany basqarý­dan alastatý kapıtalıstik júıeni kúıretýmen parapar», dep jazdy. Maqalada jazylǵandaı, TMD elderinde kapıtalıstik júıe qalyptasyp úlger­gen joq, bizdiń istes bolyp otyrǵan saıası júıe­miz – jabaıy kapıtalızm. Sondyqtan da, naryqtyq júıege barlyq jaýapkershilikti aýdara salý negizsiz. Álemdik ekonomıkalyq daǵdarystan keıin Eýropada da kapıtalıstik júıeniń minsizdigine kúmán kóbeıe tústi. Kapıtalıstik júıeniń ýaqyt synyna tótep bere almaı otyrǵanyn, onyń álsiz jaqtaryn jalańashtap, naqtylap berdi. Kapıtalızmdi synaý el basshylarynyń ózderiniń aýzynan estiletin boldy. Máselen, Fransııa prezıdenti N.Sarkozı, Germanııa kansleri A.Merkel tarapynan kapıtalızm minsiz qoǵamdyq júıe dep qabyldanbaı otyr. Kerisinshe, kóptegen teoretıkter men praktıkter qazirgi daǵdarystyń sebebin qoǵamdyq júıeniń kináratynan dep qabyldaı bastady. Sondyqtan da, sosıalıstik júıeniń unam­dy jaqtaryn joqqa shyǵarýǵa bolmaıtynyn moıyndap, olardy paıdalana bilýge úndeýde. AQSh federaldyq rezervtik júıesiniń burynǵy basshysy A.Grıspen óziniń sońǵy jazbalarynda lıberaldyq naryqtyq ekonomıkanyń taǵdyryna túbegeıli senimsizdikpen qaraıtynyn ashyq aıtty. Ol álemdik qarjy jáne ekonomıkalyq júıeniń jańa úlgisin usynýǵa áreket etip baǵýda. B.Etsel atyndaǵy qordyń ókilderi júrgizgen saýalnamada respondentterdiń onynyń toǵyzy qazirgi ekonomıkalyq júıeni jaqsartýdy qoldaıtynyn bildirgen. Reseı ǵylym akademııasy sosıologııa ıns­tı­tý­tynyń júrgizgen saýalnamasyna qaraǵanda, mem­lekettiń baqylaýynan tys kapıtalızmniń lıberaldyq úlgisin halyqtyń 9 paıyzy ǵana qoldaıdy eken. Ekonomıkanyń damýy qoǵamdaǵy korrýpsııa­ny joıýǵa tikeleı baılanysty. Sondyqtan onymen kúresý – memlekettiń tikeleı mindeti. Bul kúnde qoǵamdy asa qaterli indet korrýpsııa men jemqorlyq jaılap otyr. Árıne, munyń tarıhı da, áleýmettik-rýhanı da sebepteri, tamyrlary bar. Tarıhı tamyry degenimiz, paraqorlyq bir jyldyń, bir ǵasyrdyń ǵana jemisi emes, ol ǵasyrlar boıy tamyryn tereńge jaıyp ketken qaterli kesapat. Bir jerde onyń uıymdasqan uıasyn áshkerelep-joıyp jatsań, ekinshi jerden taǵy da burq ete túsedi. Búgingi jańa zamanda da korrýpsııa memleket­tiń yrqyna kónbeı otyr. Bizde de korrýpsııamen kúres týraly arnaıy zań bar. Bılik onymen kúres júrgizgen bolyp jatyr. Túrli komıssııalar jumys isteıdi, zań oryndary, fıskaldyq organdar jazalaý sharalaryn qoldanyp jatyr. Biraq bul kúres jartymdy jemis bermeı keledi. Muny qoǵam kúndelikti ómirden kúnbe-kún kórip otyr. Sonda korrýpsııany jeńýge bolmaıdy dep memleket sharasyzdyqqa, túńilýge urynýy kerek pe? Endi ne isteýi kerek? Muny búkil qoǵam, búkil halyq oılanyp-tolǵanýy tıis. Bılik jemqorlyq pen paraqorlyqtyń aldyn alý úshin túrli sharalar qoldanýǵa baryp júr. Memlekettik satyp alý tender arqyly, oqýǵa túsý, memlekettik qyzmetke kirý test tapsyrý arqyly júrgiziledi. Biraq bulardyń bári jartylaı sharalar. О́ıtkeni, bul ekonomıkalyq qatynastar tehnıka kómegimen atqarylsa da, onyń artynda adamdar tur. Tehnıka, kompıýter adam arqyly iske qosylady. Son­dyq­tan da, tehnıka arqyly korrýpsııany joıý jar­tykesh sharalar, bul bos áýreshildik bolyp otyr. Korrýpsııany bılik qatań zań qoldanýmen, aýyr jazaǵa barýmen, qorqytyp-úrkitýmen ǵana jeńe almaıdy. О́ıtkeni, ol qoǵamdaǵy áleýmettik jaǵdaıǵa, adamdardyń rýhanı-ımandylyq deń­geıi­ne de tikeleı baılanysty dúnıe. Robert Oýen aıtqandaı, adamdardyń ımandy bolýy olar ómir súrgen ortaǵa, qoǵamdaǵy ahýalǵa tikeleı baı­la­nysty. «Aqyldy oılar men sezimderge baı adam­dardy tárbıeleý úshin, dep jazdy ol, eń aldymen, olarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý kerek, sodan keıin baryp adamzat balasynan parasattylyqty kútýge bolady». Sol parasattylyqtyń jetispeýi de jem­qorlyqtyń aýyzdyqtalmaı otyrýyna sebepshi bolýda. Ol kúnnen-kúnge órship, órisin keńge jaıyp keledi. Bul qaterli dertke qarsy kúrestiń oń nátıje bermeýiniń sebebi nede? Birinshiden, memleket tarapynan jemqorlyqpen kúresýshi­ler­diń ózderi taza emes, bylyqqa belshesinen batqan. О́zderi ury bola otyryp, basqa urylardy qalaı ustasyn. Urlyqpen kúresý úshin olardyń ózderi taza minsiz, adal bolýlary kerek. Bireýge tıip ketemin be dep jaltaqtamaı, kúres meıirimsiz, qatal ári turaqty túrde júrgizi­lý­ge tıis. Bul maıdan naýqanshyldyqty kóter­meı­di, ol toqtaýsyz, irkilissiz, turaqty túrde júrgizilýge tıis. Anaý ananyń týysy, mynasy pálensheniń jaqyny dep alalamaı, qylmyskerdiń bári nysanaǵa alynýǵa tıis. Tamyr-tanysy, aǵaıyn-týǵany bılikte bar-joǵyna qaramastan, qylmyskerdiń bári jaýapqa tartylýy qajet. «Ma­ǵan eshkim eshteńe isteı almaıdy» dep kúsh kórsetetinder aramyzda bolmaýy kerek. Buǵan árkimniń kózi anyq jetýi tıis. Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúresýshi sheneýnikter zańnan basqa eshkimge baǵynbaýy kerek. Sonda ǵana qoǵamda tártip ornaıdy. Ekinshiden, qoǵamdaǵy paraqorlyqty, el ústinen jeńil kúnkóristi bol­dyrmaý memlekettiń jazalaý, kúsh kórsetý organdarynyń qyzmetine ǵana baılanysty desek, qateleser edik. Azamattardyń zań sheńberinde, adamgershilik pen ımandylyq jolynda taza ómir súrýine jetisý qalyptasqan qoǵamdyq sananyń deńgeıine de tikeleı baılanysty bolady. Qoǵamdyq pikir aram jolmen baıýdy, aldaý-arbaý, urlyq jasaý jolymen molshylyqqa kenelip, saıran salýdy, ákesiniń, týysynyń atyn paıda­lanyp, ońaı oljaǵa batýdy qoǵamdyq pikir qatty aıyptamaıynsha, olarǵa degen tózgisiz ahýal týǵyzbaıynsha, qoǵamdy jemqorlyqtan tazartý múmkin emes. Ol úshin adamdardyń mıyn tazartý kerek. Oı-sanasynda tóńkeris týǵyzý kerek. Bú­gingideı baılar aldynda qurdaı jorǵalap, solar­dyń sózsiz quly bolyp, aıaǵyna bas urý joıyl­maıynsha, aram jolmen tabylǵanyna qaramastan, baılyqty ómirdegi basty qundylyq dep ba­ǵalaıtyn kózqarastan arylmaıynsha, dúnıe­qońyz­dyq, baılyqqumarlyq, oǵan tabynýshylyq joıylmaıdy. Bul úshin basty qundylyq ne ekenin túsine biletin rýhanı bıiktikke kóterilýimiz kerek. Reseıdiń kásipkerler men arendatorlar oda­ǵy­nyń tóraǵasy, ekonomıst Andreı Býnıch búgin­gi aqyl-oıdyń deńgeıin ózgertýdi, eń aldymen, adam­dar mıyn tazartýdan bastaý kerek. Tur­ǵyndardyń ǵana emes, el elıtalarynyń mıyn tazartý qajet. Másele, olardyń ekonomıka, qoǵam, ba­symdyqtar, dúnıeni jańasha qabyldaý jónin­degi kózqarastaryn ǵana ózgertý emes, olardyń qundylyqtarǵa degen kózqarastaryn, baǵamdaryn túbegeıli ózgertý qajet, dedi. О́mirdiń únemi ózgeriste bolýy zańdylyq. Ýaqytpen birge salt-dástúr de, ádet-ǵuryp ta ózgerip, jańaryp turady. Qundylyqtar qaıta ekshelip, jańalary paıda bolady. Memleket sol ózgeristerge úrke qaramaı, olardy da jańa qubylys, damýdyń zańdylyqtary, jemisteri dep qabyldaýy qajet. Qoǵamdaǵy ártúrli elikteý-solyqtaýlar ár­daıym oryn alǵan. Adam balasy san qıly kezeńdi bastan keshirýde. Sonyń bárinde ózine tán ómir salty, psıhologııa, dástúr, rýhanııat, dinı senimder bolǵan. Qazir de solaı. Zaman ózgergen saıyn, saıası júıe jańarǵan saıyn qoǵamda jańa qon­dyr­malar, jańa úderister dúnıege keledi. Adamzat únemi izdenis ústinde ártúrli reformalarǵa barady. Biri ońdy, biri shalaǵaı bolyp jatady. Biraq báribir qoǵam progress jolynan aýyt­qymaıdy. Qoǵamdy basqarý jetildirile túsedi. Memleket óziniń halyqqa qyzmet etý úderisinen jańylyspaýǵa tıis. Sondyqtan da memlekettiń órkenıetten qol úzbeı, óziniń fýnksııasyn tolyq atqarýynyń úlken mańyzy bar. Ábdesh QALMYRZAEV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor. Almaty.