Adamı kapıtal aıtýly ózgeriske bastaıdy

Al kerisinshe kimge múmkindik bolmaıdy? Iá, jalqaýǵa, erinshekke, kásibı deńgeıin ósirýge yntasy joqtarǵa qıyndyq týǵyzady. Sebebi ónerkásiptik tóńkeris kóz aldymyzda júrip jatyr. Bul úderiste eń aldymen jumyssyzdyq paıda bolady. Kimder jumyssyz qalady? Álgindeı kásibı deńgeıin ósirmeıtin, jańalyqqa joq, jańa tehnologııany úırenbeıtin, oqý men kásipke qulqy joq jandarǵa aıtarlyqtaı tusaý salady. Mine, sondyqtan aldymyzda múmkindikter men qıyndyqtar qatar kele jatyr. Osy turǵydan qaraıtyn bolsaq, sıfrlandyrý ónerkásip pen kásiporyndardaǵy jumys ornyn azaıtady. Biraq óndiristiń kólemi men sapasy ulǵaıady. Bul memlekettiń ekonomıkasy úshin óte paıdaly ári qajet damý úrdisi bolmaq. О́ıtkeni álem elderi de osy baǵytpen keledi. Sol sebepti jergilikti kásipodaq federasııalaryna atalǵan máselelerdi eńbek ujymdaryna jan-jaqty túsindirý mindeti tur. 

Búginde memleket tarapynan jańa mamandyq alý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Oqımyn, qosymsha mamandyq alamyn deseńiz, jergilikti ákimdik arnaıy semınarlar men kýrstardy tegin ótkizedi. Sol arqyly óz óńirińizge qajetti jańa mamandyq alýǵa bolady. Sondaı-aq kásiptik-tehnıkalyq mektepterde bilim tegin beriledi. Olar daıarlaıtyn mamandyqtar barlyq mekemege qajet. 

Álbette adam óziniń bilimin jańa satyǵa kóterýge árdaıym daıyn bolýy, oǵan ózi yntalanýy kerek. Áıtpese qazirgi ózgeristerge ilese almaı qalyp qoıady. Bul jumyssyzdyqtyń paıda bolýyna soqtyrady. Al Elbasy ózin ózi jumyspen qamtyǵandarǵa, jańa kásibin bas­taýshylarǵa qoldaý kórsetý kerektigin aıtty. Bul rette qandaı tetikterdi usy­nýǵa bolady? Árıne, kásippen aınaly­sý­shy­larǵa múmkindik berý kerek. О́ıtkeni jumyssyz qalǵandardyń keıbiri jańa maman­dyqty oqyǵysy kelmeıdi, jeke kásibin qurǵysy keledi. Sondyqtan shaǵyn ká­sipkerlikti qoldaýǵa kóp kóńil bólinýi kerek. Olarǵa nesıe alý, qaıta oqý, bıznes-model jasaý jaǵynan kómek kórseti­ler bolsa, ýaqyt óte aıaǵynan qaz turyp, jumys­qa adam alyp, keıin olardy ózi úırete­tin bolady. Osylaısha qoǵamda shaǵyn bız­nes nysandary kóptep ashyla bastaıdy. Aımaqtarda shaǵyn bıznesti qurý­ǵa múm­kindik mol. Aıta ketý kerek, da­myǵan mem­leketterdiń kóbine shaǵyn já­ne orta ká­sipkerlik tán. Sońǵy kezde bı­lik organ­dary men «Atameken» ulttyq kásipker­ler palatasy qarjylaı emes qol­daý túrine basymdyq berip otyr. Bul shyn má­ninde kásipkerlikke tirek bola ala ma? 

Máselen, bir mekeme qyzmetkeri ju­mys­tan qysqaryp qaldy delik. Ol jeke kásibin ashqan kúnniń ózinde salyq tóleýdi, bıznes-jospar jasaýdy jáne basqa da zańnamalyq-quqyqtyq jaıttardy bile bermeıdi. Ony durys atqarmasa ýaqyt pen qarjy joǵaltady. Toqyrap qalýy da ǵajap emes.

Sondyqtan «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi arnaıy kýrstar ótkizip, kómek kórsetýde. Bul arada ártaraptandyrý júrgizý óte mańyzdy. Kimderge bıznes týraly bilim men tájirıbe qajet? Olar bir top bolýy tıis. Al kimderge qarjylaı qoldaý kerek? Olarǵa shaǵyn nesıe uıymdarymen, qarjy ınstıtýttarymen jumys isteýge qoldaý kórsetken abzal. Múmkin, qolaıly ǵımarat kerek shyǵar. Osy ispetti máselelerdi jergilikti bılik úılestirýdi óz moınyna alýy tıis. Bul qaladaǵy hám aýyldaǵy jumyssyzdyqty azaıtady. Ár adam jeke bıznesin ashqan soń kúni-túni eńbek etedi. Sebebi otbasyn asyraıtyn qarjysy, seriktesiniń aldyndaǵy jaýapkershiligi de moınynda bolady. Iаǵnı shaǵyn bıznes birte-birte jumyssyzdyqty azaıtady. 

Memleket áleýmettik mindettemelerin tolyqtaı oryndap otyrǵanyn aıtty. Biz daıyn zatty tegin alýǵa, jumys istemeı turyp aılyq suraý sııaqty psıhologııadan aryla qoıǵan joqpyz. Bul – keńestik kezeńniń móri. Adam aldymen aqsha tabý úshin iskerligin, alǵyrlyǵyn dáleldeýi kerek. Qandaı basshy bolsa da, ásirese jeke kásiporyndarda bilimdi, qolynan is keletin mamandy jumystan shyǵarmaıdy. Sebebi ol oǵan paıda alyp keledi. Al eńbek daýlary barlyq jerde, órkenıetti elderde de bolady. О́ıtkeni jumys berýshi men jumysshynyń kózqarasy bólek. Biri kóbirek paıda tapqysy keledi, biri kóbirek jalaqy alǵysy keledi. Sondyqtan eki tarapty mámilege keltirý, qarym-qatynasty retteýdiń arnaıy zańmen kórsetilgen joldary bar. 

Bıylǵy Joldaýdy «100 naqty qadam», údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý, «Rýhanı jańǵyrý» sııaqty aýqym­dy baǵdarlamalarda kórsetilgen baǵyt­tardyń jalǵasy dep qaraýymyz kerek. Árıne, zaman ózgergen soń biz de ózge­rýi­miz kerek. Adamı kapıtaldy qalyptas­tyrý – eń negizgi mejemiz. Adamı kapıtal arqyly jańa bilim men kásipti ıgerip, sanada da, qoǵamda da aıtýly ózgerister jasap, alpaýyt elder sanatyna qosylýǵa bolady. 

Baqytjan ÁBDIRAIYM, 
Qazaqstan Respýblıkasy Kásipodaqtar federasııasynyń tóraǵasy