Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
1920 jáne 1926 jyldary Baký qalasynda eki aýqymdy sez ótkeni belgili. Ahmet Baıtursynuly sonyń ekeýine de qatysqan. Onyń biri 1920 jylǵy 1-8 qyrkúıek aralyǵyndaǵy Shyǵys halyqtarynyń I sezi bolsa, ekinshisi – 1926 jylǵy 26 aqpan men 5 naýryz aralyǵynda ótken Búkilodaqtyq I túrkitanýshylar sezi.
Bakýdegi Shyǵys halyqtarynyń jıynyna attanar aldynda Ahmet Orynbordan aldymen Astrahanǵa barǵan. Sebebi 1920 jylǵy 1 qyrkúıek kúni Astrahan qalasynda Edil-Kaspıı boıyn jaılaǵan halyqtardyń II sezi ótken. Máskeý qalasynan jaryqqa shyqqan «Kommýnıstıcheskıı trýd» gazetiniń 1920 jylǵy №139 sanynda jarııalanǵan «Sezd delegatov Voljsko-Kaspııskoı Kırgızıı» degen habardaǵy málimetterge qaraǵanda osy alqaly jıynǵa Ahmet Baıtursynuly da qatysqan.
Bul jaıynda gazette: «Astrahan, 2-IH. Keshe Edil-Kaspıı qyrǵyzdary (qazaqtary) delegattarynyń II sezi ashyldy. Sezdiń qurmetti tóraǵalary retinde Lenın, Troskıı, Stalın, sondaı-aq Zınovev, Narımanov, Sultanǵalıev jáne Ahmet Baıtursynov joldastar saılandy. Sezd Bakýdegi Shyǵys halyqtarynyń I konferensııasynyń tóralqasyna jedelhat joldap, konferensııa sheshimderin is júzinde júzege asyrýǵa kómek kórsetetinin málimdedi. Osy maqsatta sezd jer-jerdegi barlyq qyrǵyz (qazaq) halqyn Baký konferensııasynyń Shyǵys halyqtaryn ımperıalıstik Eýropanyń taǵylyq ezgisinen tezirek azat etý úderisindegi mańyzy jóninde habardar etý týraly qaýly qabyldady.
Shyǵystaǵy azattyq qozǵalysynyń tabysy ońtústikte Vrangelge jáne aq Polshaǵa qarsy keńestik Reseıdiń tolyq jeńisimen tyǵyz baılanysty ekenin moıyndaı otyryp, sezd Vrangel men Polsha maıdandaryn tolyq joıýǵa baǵyttalǵan sharalardy júzege asyrýǵa barynsha belsendi qatysýǵa ýáde berdi. Sezde qyrǵyz (qazaq) halqyna arnap ana tilinde úndeý jarııalanyp, onda qazirgi bolyp jatqan oqıǵalardyń jaı-japsary túsindirildi», dep jazylǵan. Osy qysqa ǵana habardan birneshe málimet alýǵa bolady.
Birinshiden, Astrahan qalasynda qazaqtar da qatysqan Edil-Kaspıı halyqtarynyń II sezi bolǵanyn bilip otyrmyz. Demek buǵan deıin óńir jurtynyń I sezi ótken. Ol ýaqytta «kırgız» ataýy qazaqtarǵa qatysty qoldanylǵany aıtpasa da túsinikti. Sezd saıası sıpat alǵan, ıaǵnı keńestik bılikke adal aımaqtyq elıtany uıymdastyrý maqsaty kózdelgen.
Ekinshiden, sezdiń qurmetti tóraǵalary retinde Lenın, Troskıı, Stalın saılanǵany týraly málimet aldyq. Ol ýaqytta mundaı sezderdiń qurmetti tóraǵalary rámizdik túrde saılanatyn. Qurmetti tóraǵalar jıynǵa arnaýly qatysyp, jumysyna jetekshilik etpese de, olarǵa osyndaı erekshe syı-qurmet kórsetiletin.
Úshinshiden, habarda sezd májilisteriniń tóraǵasy bolyp Zınovev, Narımanov, Sultanǵalıev, Baıtursynuly saılanǵany jazylǵan. Iаǵnı tórteýi atalǵan sezge jetekshilik etken. Málimet retinde aıta keteıik, bul kezde Grıgorıı Zınovev – Komıntern Atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Mırsaıd Sultanǵalıev Shyǵys halyqtary kommýnıstik uıymdary Ortalyq bıýrosynyń tóraǵasy qyzmetin atqaratyn. Al Narıman Narımanov – Ázerbaıjan KSR-i Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy, Ahmet Baıtursynuly Qazaq AKSR-iniń Halyq aǵartý komıssary edi.
Tórtinshiden, Astrahandaǵy sezde Bakýde ótetin Shyǵys halyqtarynyń I sezi tóralqasyna jedelhat joldanyp, Shyǵys halyqtaryn «ımperıalıstik Eýropanyń taǵylyǵynan» azat etý ıdeıasy kóterilgen. Bul ýaqytta Reseıde azamattyq soǵys áli de órship turǵan bolatyn. Reseıdiń óz ishinde Vrangel bas kóterip bılikke talassa, ekinshi jaǵynan Polshamen teketires toqtaı qoımady. Mine, osyndaı qıyn shaqta bolshevıkter bıligi Shyǵys halyqtarynyń solardy qoldap ketýinen qatty qaýiptendi.
Astrahandaǵy sezden keıin Grıgorıı Zınovev, Narıman Narımanov, Mırsaıd Sultanǵalıev, Ahmet Baıtursynuly Bakýdegi Shyǵys halyqtarynyń sezine attandy. Onda Shyǵys halyqtarynyń sezinde bas kóterip jatqan býrjýazııalyq toptardyń buǵaýyna túspeý, sondaı-aq Islam dinin kommýnıstik ıdeıamen qabystyrý máseleleri kóterildi. Soǵan qaraǵanda Astrahandaǵy jıyn Baký quryltaıynyń bastaýy bolǵanǵa uqsaıdy.
