«Táýel­sizdik dáýiri» – jasampazdyq shejiresi

Kitapta «Táýelsiz Qazaqstannyń bas­taý­ynda. Jańa memleketke 20 syn-qater» dep atalatyn qyzyqty grafıka bar. Qazir bul syn-qaterler eńseril­gennen keıin munyń ózi tarıhqa aınaldy. Qazirgi kez daǵdarys, qaqtyǵys pen memlekettik apattar qaýpi eselep artyp otyrǵan kez. Árbir memleket erte me, kesh pe, áıteýir «tarıhı jol aıyryǵyna» tirelip: azyp-tozý, revolıýsııa jasaý ne evolıýsııalyq damý jolyn tańdaý qajettigine tap bolady. Sońǵy jyldary arab álemi men postkeńestik keńistikte bolǵan revolıýsııalar tolqyny «revolıýsııalyq sekiris» áreketteri, qandaı izgi murattardy maqsat tutsa da, eldiń damýyn tejep, bylyq pen quldyraýǵa, dál sol azyp-tozýǵa aparyp soqtyratynyn aıqyn kórsetti. Qazaqstandyq model nemese Nazarbaev modeli – bul evolıýsııalyq damý joly, onyń ústine munda evolıýsııalyq degenimiz qasań «konservatızmdi» bil­dir­meıdi, qaıta qoǵamnyń ornyqty­lyǵy ekonomıkalyq, saıası jáne gý­manıtarlyq salalardaǵy ozyńqy damý jobalarymen qamtama­syz etiledi. Endi bul model 2017 jyldan bas­tap Qazaqstan Respýblı­kasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti N.Á.Nazar­baev­tyń «Jań­ǵyrý – 3.0»: saıası (kons­tıtý­sııa­lyq reforma), ekonomıkalyq ózgeris­ter men «Rýhanı jańǵyrý» dep atalatyn jobasy sheńberinde iske asyrylyp jatyr.

Zamanaýı teorııalarda memleket damýynyń negizgi úsh sharty bólip kórsetilgen: birinshiden – bıik maq­sat­tardy alǵa qoıyp, iske asyra alatyn saıası lıderdiń bolýy, ekinshiden – memlekette syndarly strategııalyq damý josparynyń bolýy, úshinshiden – adamı kapıtal, qyzyǵýshylyǵy zor ári biliktiligi joǵary eńbek resýrs­tary damýdyń basty faktoryna aınalady. Al «Úshtik shıyrshyq» teorııasy boıynsha: 1. Kúshti memleket, 2. Da­myǵan bıznes, 3. Innovasııalyq ǵaly­mı-bilim berý júıesi ony iske asyrý tetigi bolyp tabylady. Iаǵnı progress naryqtyq ádistermen ǵana júzege asyrylmaı, munda Elbasynyń memlekettik erik-jigeri men ulttyń jumylýǵa ázir kúıi aıqyndaýshy kúshke aınalyp, ınnovasııalyq ǵylymı-bilim berý júıesiniń mindetti túrde bolýy el tabysynyń mańyzdy jáne mindetti sharty bolady.

Tarıh bizge bılikke qurmet bol­maǵan jerde sergeldeń jaǵdaı qalyp­tasatynyn kórsetip otyr. Qazaqstanda 1991 jylǵy jeltoqsanda táýelsizdik alǵan kezden bastap elimiz saıası tranzıt jolyna tústi. Bul rette bizge júrer jolymyzdy eshkim kórsetip bere almady, sebebi jeter jerimizdi aıqyndaý qıynǵa tústi. Degenmen Qazaqstan osy jyldar ishinde, osyndaı jaǵdaılar bolsa da demokratııa jolynda baıyppen jyljyp kele jatyr.

Qazaqstanda qurylǵan áleýmettik-saıası model TMD keńistiginde jańa ǵasyrdyń syn-qaterlerine barynsha barabar model bolyp shyqty. Ol 1995 jylǵy Konstıtýsııada ja­zylǵan. Qajetti reformalardy júzege asyrý úshin bir adamnyń – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń búkil jaýap­ker­shilik júgin óz moınyna alýyna týra keldi. Biz, tipti jaqyn jatqan elderdiń qazirgi tarıhı tájirıbesiniń ózinen árbir tulǵanyń, el basshysynyń óz jolynda paıda bolǵan syn-qaterlerdi eńsere almaıtynyn kórip otyrmyz.

Osy jyldarda Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýǵa qarsy bastamalary álemdik aýqymdaǵy negizgi jetistik bolǵany anyq. Ony jalpyjurt tanyp, moıyndap otyr. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin álemde óziniń kólemi jóninen tórtinshi oryndaǵy ıadrolyq áleýetke ıe boldy. Alaıda ol odan óz erkimen bas tartyp, ıadrolyq klýb derjavalarynan qaýipsizdik kepildigin aldy. Bul jaǵdaı Qazaqstannyń álemdik keńistikke kirýine, sondaı-aq ınvestısııalar tartýyna keńinen jol ashty. Búgingi tańda Qazaqstan álemde ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy bolyp sanalady. Birikken Ulttar uıymy Semeı ıadrolyq polıgony jabylǵan kún – 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep tanydy. Elimizde Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń tómen baıytylǵan ýran bankiniń ornalastyrylýy bizge degen joǵary senimniń aıǵaǵy bolyp tabylady.

Qazaqstan Prezıdenttiń orasan zor kúsh-jiger salýy arqasynda tarıhı aýqymy bar basqa mıssııalardy da iske asyrdy. Bul, árıne Qazaqstannyń EQYU-da tóraǵalyq etý jyly, 2010 jyly osy uıymnyń Astanada ótkizilgen sammıti, sodan soń 2011 jyly respýblıkamyzdyń Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵalyq etýi. Qazaqstanda Álemdik jáne dástúrli dinderdiń úsh sezi, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń birneshe forýmy ótkizildi. Qazaqstan Túrkııamen birge Islam bitimgershiligi bastamasyn iske asyryp keledi. EKSPO ótkizilgennen keıin, 2017 jylǵy 10 qyrkúıekte elimizde Ǵylym jáne tehnologııa jónindegi Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń birinshi forýmy ótti. Bul uıym da elimizdiń 2011 jyly Islam konferensııasy uıymy elderi Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń forýmynda aıtylǵan bastamasy boıynsha quryldy. Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymyn, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty, Sırııa jónindegi Astana suhbat alańyn qurý Qazaqstannyń asa mańyzdy álemdik bastamalary bolyp tabylady. Birikken Ulttar Uıymynyń Qaýipsizdik Keńesine múshe bolý – eldiń erekshe jetistigi. Sonymen qatar qala qurylysynyń teńdesi joq ǵajaıyp jobasy ári álemdik bastamalar ortalyǵy – Astana qalyptasty.

Prezıdentterdiń sińirgen eńbegin moıyndaý órkenıetti qoǵam mádenıetiniń bir bóligi bolyp, óz tarıhyńa degen qurmet belgisin bildiredi. Ony atap ótýge degen osyndaı tásildiń úlgisi retinde, eń aldymen, zamanaýı mádenıet pen kemel qoǵamnyń ónegesin tanytyp otyrǵan elder AQSh pen Fransııany atap kórsetýge bolady. Máselen, AQSh-ta prezıdentter kúni toılanady. Al Fransııada tuńǵysh prezıdent Sharl de Golldiń týǵan kúni arnaıy atap ótiledi. Sol sııaqty, mysaly, Sıngapýrda eldi aıaqqa turǵyzyp, eńseli el etken birinshi Premer-mınıstr Lı Kýan Iý-diń ómiri men qyzmetine baılanysty kezeńder atap ótiledi. Jalpy alǵanda, memleket tarıhynyń damýyndaǵy eleýli kezeńderge baılanysty aıtýly kúnderdi atap ótý – órkenıetti elderdiń dástúri. Munyń ózi de qalypty qubylys, óıtkeni tarıhty birtýar tulǵalar jasaıdy. Tıisinshe, tarıhtyń mańyzdy datalary da osyndaı adamdarmen baılanysty bolady.

2017 jylǵy 1 jeltoqsanda Qazaq­stan Tuńǵysh Prezıdent kúnin altynshy ret atap ótti. Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine 20 jyl tolǵan 2011 jylǵy jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń teńdessiz eńbegin atap ótý jáne moıyndaý maqsatynda bekitilgen bolatyn. Birinshi jalpyhalyqtyq saılaý qory­tyn­dysy boıynsha Nursultan Ábish­uly Nazarbaev Prezıdent laýazymyna saılanǵan kún – 1991 jylǵy 1 jeltoqsan osy mereke kúnin tańdaýǵa tarıhı al­ǵyshart ári negiz boldy. Tarıh kór­set­kendeı, Memleket basshy­sy­nyń sińir­gen eńbekterin moıyndaý zańdy pro­sess bolyp tabylady. Prezıdent N.Á.Nazarbaev Qazaqstan men onyń hal­qyn jańa jeńisterge nyq senimmen bastap keledi.

Sondyqtan Elbasy «Táýel­sizdik dáýiri» dep atalatyn kitaby adam­dardyń júregine jol tapty jáne ol árbir qazaqstandyq oqyrmannyń kitapha­na­synda eń mańyzdy kitap­tardyń biri bolary anyq.

Serik SEIDÝMANOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan áleýmettanýshylar qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti