QARJY SALASYNDAǴY QARYMDYLYQ

Keshe Úkimet basshysy Kárim Másimovtiń qatysýymen Qarjy mınıstrliginiń 2009 jylǵy jumys qorytyndysyna arnalǵan keńeı­tilgen alqa májilisi bolyp ótti. Onda Qarjy mınıstri Bolat Jámishev, Salyq komıtetiniń tóraǵasy Dáýlet Erǵojın, Kedendik baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Qozy-Kórpesh Qarbozov jáne Qarjy monıtorıngi komıtetiniń tóraǵasy Músiráli О́tebaev esepti baıandamalar jasady. О́tken jyly qaryzdardyń túsi­min esepke almaǵanda mem­le­kettik bıýdjetke 3 510,3 mıl­lıard teńge kiris túsken. Bıýd­jet­tiń kirisi jos­pardaǵy 3 489,4 mıl­­lıard teń­ge­niń ornyna 3 505,3 mıllıard teń­­geni qurady. Iаǵnı, belgilengen jospar 16 mıllıard teń­gege artyq oryndalǵan. Qarjy mınıstriniń aıtýynsha, 2009 jyl­dyń birinshi jartyjyl­dy­ǵynda bıýdjettiń kiris bóligin qamtama­syz etý shaǵyn jáne orta bızneske tekseris júr­gizý­ge mora­torıı jarııa­lanǵan jaǵ­daı­da júze­ge asyryldy. О́tken esepti qar­­­jy jylynda Ulttyq qorǵa mu­naı sek­to­ryn­­daǵy kásip­oryn­dardan túsken tikeleı salyq retinde 1 371,4 mıllıard teńge qarjy aýdaryldy. 2010 jylǵy 1 qańtardaǵy máli­met boıynsha, memleket­tik bıýdjet­­tiń shyǵysy qaryz­dardy esepteme­gende 4 003,0 mıllıard teńge nemese jos­­pardyń 97,7 paıyzyn qurady. Onyń ishinde respýblıka­lyq bıýdjet shyǵy­ny 3 311,3 mıl­lıard teń­ge, jergilikti bıýdjet shyǵyny 2 100,9 mıl­lıard teń­ge boldy. Bıýdjet tap­shy­ly­ǵy jos­­pa­r­daǵy 666,9 mıllıard teńgeniń orny­na 492,7 mıllıard teń­ge boldy. Res­pýb­lı­kalyq bıýdjet boıyn­sha ıgeril­­­megen qarjy kólemi 60,1 mıl­lıard bolyp, onyń 30 mıllıard teń­gesi aǵym­daǵy jyly ártúrli joba­­lar­dy qarjylandyrýǵa jumsa­latyn bolady. Buryn atap kórsetil­gen­deı, al­dyńǵy qarjy jyl­daryn­da res­pýblıkalyq bıýd­jet­tik baǵ­dar­la­ma­lardyń ákim­shileri ny­sanaly tran­sfert­terdiń tıisti dárejede ıgeri­lýi­ne baqylaý jasaǵan joq. 2009 jyly jańa Bıýdjet kodeksi­niń talaptary­na sáıkes oblys­tar­­dyń, Astana jáne Almaty qa­la­larynyń ákimderi men res­pýb­lıkalyq bıýdjet­tik baǵ­dar­­la­ma­lar ákim­­shi­leri ara­syn­da ny­sa­­naly transfert­terdi tıimdi paı­da­laný týraly eki­jaqty keli­sim jasa­lyn­­dy. Osyn­­daı tıimdi ju­mys­tyń nátıje­sinde 56 mıl­lıard teń­­­ge ıge­ril­megen qarjy respýb­lıkalyq bıýdjet­tiń qol­ma-qol aqsha baqy­laý shotyna tústi. Endi bul qarjy 2009 jyly qa­byl­danǵan mindette­me­ler boıyn­sha jospar­daǵy ınves­tısııa­lyq jo­ba­lardy qarjy­lan­dyrýǵa jum­sa­la­dy. Qarjy mınıstri elimizdiń tara­py­nan Belarýs, Qazaq­stan jáne Re­seı memleketteri ara­syn­­da qu­ryl­­ǵan Kedendik odaq­tyń jáne EýrAzEQ-tyń daǵda­rys­­qa qarsy qorynyń quqyq­tyq bazasyn qalyp­tas­tyrý maq­satynda úlken jumys atqaryl­ǵandyǵyn atap kór­set­ti. Bul rette Kedendik odaqtyń Keden ko­deksi tikeleı Qazaq­stan­nyń jetek­shi­ligimen ja­sal­ǵan­dyǵyn eske sala ketken artyq bolmas. Integra­sııa­lyq yntymaqtas­tyq­tyń ozyq úl­gisi bolyp taby­latyn Ke­den­dik odaqtyń shart­tyq-quqyq­tyq bazasy ja­sa­­lyn­dy. 2010 jyldyń 1 shildesinen bastap Belarýs, Qazaqstan jáne Re­seı memleketteri ara­synda ke­den­dik deklarasııalaý jáne Kedendik odaq aýmaǵynda al­ma­satyn taýar­lardy keden­dik resimdeý joıylady. 2009 jyly bıznes úshin keder­gilerdi shekteýdiń yq­pal­dy sharasy retinde Keden kodeksi­niń ınte­gra­sııa­lyq ba­qy­laý bólimine eleýli túze­tý­ler engi­zil­genin atap aıtqan jón. Bul túzetýler boıyn­sha mem­le­­kettik shekaralardaǵy avtokólik­terdi ótkizý pýnkt­terin­degi mal­dári­­gerlik, sanı­tar­lyq-karantın­dik jáne ósim­dik karan­tıni jónin­degi baqylaý Qazaqstan Respýb­lı­kasy keden or­gan­dary­nyń quzy­ryna berilgen. Jańa keli­simder boıynsha júzege asy­­ry­­latyn ıntegrasııa­lan­dy­ryl­ǵan kedendik baqylaý mem­le­ket sheka­ra­lary arqyly óte­t­in taýar­lardyń tekserý merzimin burynǵy 3-4 saǵat­tyń ornyna 30-40 mınótke deıin qysqar­tady. Alqa májilisinde atap kór­setil­genindeı, Búkilálemdik bank­tiń “Doing Business” salyq salý reıtın­gi boıyn­sha Qazaq­stan 183 memle­ket­tiń ishin­de 52-shi oryn­ǵa shyqqan. Bul TMD memle­ket­teriniń ishin­degi eń joǵar­ǵy kór­set­kish. Mundaı jetis­tikke qazaq­standyq salyq júıesi elimizde qabyl­danǵan jańa Salyq kodeksi­niń nátı­je­sinde qol jetkizdi. Aldaǵy ýaqyt­ta eli­mizdiń salyq júıe­sin­degi jeńil­­dik úderis­teri odan ári jal­ǵa­satyn bolady. Salyq komıteti­niń tór­aǵa­sy al­daǵy ýaqytta bul salada ashyq­tyq pen ádildik baıandy bolaty­nyn atap kórsetti. Osy oraıda ol “Nur Otan” HDP-nyń jany­nan bólshek saýda salasyn­daǵy jumys­ty, onyń ishinde kassa­lyq ap­parattardyń qoldaný tıim­di­ligin baqylaý jóninde halyq­tyq baqylaý bólimderin qurý qajet­tigi jónindegi ótini­shin jetkizdi. Alqa májilisinde memle­ket­­tik satyp alýǵa qatysty barlyq aqparat ınternet jeli­si arqyly júrgizile­tindigi aı­tyldy. 2009 jyly veb-por­tal­da 30 751 elektrondy memle­ket­tik satyp alýǵa (EMS) qatysý­shy­lar tir­keldi. Onyń 13 072-i áleýetti ónim óndirý­shi­ler, 18 580 tapsy­rys berý­shi­ler boldy. Elektron­dy saýda alańynda barlyǵy 245 331 lot jarııalan­dy. 136  308 lot boıynsha jeńim­paz­­dar anyq­taldy. Osy lottar bo­ıyn­sha orta­sha jalpy únem kólemi 6 079,3 mıllıon teń­ge­ni qurady. 2009 jylǵy 29 sáýirde mınıstrlik elektron­dy – “e-Qarjy­mıni” jo­ba­sy­na tanys­tyrylym ótkiz­gen bola­tyn. Bul elektrondy joba “bir tereze” qaǵıdaty negizinde jumys isteıdi. Bul ýaqyt pen qara­jat únemdeýge, sybaılas jem­qor­lyqty azaı­tý­ǵa, kór­setiletin qyzmetter­diń jedeldi­ligin art­tyrýǵa, ákimshilik tos­qaýyl­dar­dy tómendetý­ge jaǵdaı jasaı­dy. Máselen, 2009 jyly salyq tóleýshi nysandardyń 80 paıy­zy salyq jónindegi esep­terin elektron­dy túrde ótkizdi. Keńeıtilgen alqa májilisin Premer-Mınıstr Kárim Má­si­mov qory­­tyndylap, elimiz­diń qarjy sala­synyń ótken jyly atqarǵan jumystary­nyń qory­tyndysyn jáne alda turǵan negizgi mindetterin sara­lap berdi. Ol óz sózinde úsh mem­le­ket ara­synda quryl­ǵan Keden­­dik odaqqa baıla­nys­ty bir­qatar másele­lerdiń týyndap otyr­ǵan­dyǵyn aıtyp, mı­nıstr­likke ony jedel sheshý­­di tapsyrdy. Úkimet basshy­sy jobasy jasal­ǵan jańa ulttyq Keden ko­deksin qabyldaý­dyń ýa­qy­ty jet­ken­di­gin eskertti. Keden­dik odaq­tyń qury­lýyna baı­lanys­ty elimiz­diń shekara­syn ny­ǵaıtý­ǵa qatysty bir­qatar má­se­le­ler­di ortaǵa sal­dy. Úki­met bas­shy­sy damy­ǵan elderde bıýd­jet túsiminiń 60 paıy­zyn jeke tul­ǵa­lar qamtamasyz eteti­­nin, al bizde bul kórset­kish 10 paıyz­dan aspaı­tyn­dy­ǵyn aıta kelip, jeke tulǵa­lar­dyń jalpy tabysyn dek­lara­­sııa­laý 2013 jyldyń 1 qań­taryn­da júze­ge asy­rylýy qajet­tigin es­kertti. Sony­men bir­ge Úkimet bas­shy­­sy eli­miz­de quryl­ǵan ÁKK-lerdiń kúrdeli prob­­lema­laryna toqtala kelip, mem­­­le­kettik menshik máselesin naq­ty anyq­taýdy tapsyrdy. “Elimiz­diń astanasy Al­maty­dan kósh­keni­ne kóp boldy. Al Alma­tyda burynǵy mı­nıstr­likter men memleket­tik meke­me­­ler qonys­tanǵan ǵımarat­tar­dyń taǵ­dyry ne boldy? Olar búgin qandaı kúı­de? Osy máselege baıla­nys­ty tolyq jarııalylyq jasaı­tyn ýaqyt jetti”, dedi Premer-Mınıstr óz sózinde. Jylqybaı JAǴYPARULY. BILIM SAPASY BASTY KО́RSETKISh Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń alqa májilisi Úkimet basshysy Kárim Másimovtiń qatysýymen ótti. Onda salanyń bir jyl ishindegi atqarǵan jumystary men alda turǵan mindetteri alǵa tartyldy. Alqaly jıynda Bilim jáne ǵylym mınıstri Jan­seıit Túıme­baev ótken jyly alǵa qoıǵan maq­sat, min­detter týra­­ly oı órbitip, Elbasy Nursul­tan Nazarbaevtyń “Ja­ńa on jyldyq – jańa ekono­mıkalyq órleý – Qazaq­stan­nyń jańa múm­kin­­dikteri” atty bıylǵy halyqqa Jol­­daýy bo­ıyn­sha júr­giziletin jumys­­tarǵa jan-jaqty toq­­­tal­dy. Eń bas­tysy, bilim berýge arnalǵan bıýdjet 2008 jylmen salys­­tyr­ǵanda, 2009 jyly 9,5 pa­ıyz­­­ǵa artyp­­ty. Naqty­laı tús­sek, 700 mlrd. teńgeni qurap­ty. Mınıstr mek­tepke deıingi bilim sala­synda aıtar­lyqtaı jetistik­tiń baryn tilge tıek etti. Jekeshelendirý kezinde buryn júıeli jumys istep turǵan 8743 bala­­baq­shanyń teń jar­tysynan astamy ár­kim­­­niń qo­lyn­da ketip, 2000 jyl­ǵa deıin Otanymyzda bala­­baqshalardyń sany 7599 birlikke kemip, 1167-i ǵana qalǵany belgili. Sońǵy 8-9 jyldyń ishinde “Byltyr­ǵydan bıyl táýir” degendeı, bala­baqsha jelisi birtindep ósip ke­le jatyr. Qazir 1209 bala­baq­sha jumys isteıdi. Áıtse de, elimiz boıyn­sha 260 myń búldirshin balabaq­sha kezegin­de turǵany málim. Al orta bilim salasy boıynsha is­tel­gen jumystarǵa toqta­lar bol­saq, “100 mektep” jobasy sheń­­berinde 39 bilim ordasy paıda­la­nýǵa berilipti. 3385 mektep ınterak­tıvti taqtamen jab­dyq­talǵan. Ult­tyq biryńǵaı test boıynsha ortasha ball kórset­kishi ósý ústinde eken. Budan keıin J.Túımebaev teh­nıkalyq jáne kásiptik bilim berý, joǵary jáne joǵ­ary oqý orny­nan keıingi oqý jaıyna da toq­taldy. Mem­le­ket basshysy­nyń tikeleı qol­daýymen 2009-2010 jyldary daǵdarys jaǵ­daıynda memle­ket­tik jáne jekemenshik oqý oryn­darynyń aqyly bólim­derinde úzdik oqı­tyn stý­dent­terdi qoldaý nıe­tin­­de 24 myń­­ǵa taıaý grant bólin­genin atap ótti. Sony­men qatar bilim berý salasynda elordada qury­­­­lyp jatqan biregeı oqý oryn­dary “Jańa halyqara­­lyq ýnıversı­tet”, “Arnaýly qor” jáne qazirdiń ózin­de jurt­shy­lyq­tyń na­zaryn aýdara bas­ta­ǵan ıntel­lektýal­dyq mek­tep­ter týraly da máli­met berdi. Eldiń bola­sha­ǵy sanala­­tyn jastar saıasatyndaǵy oń óz­geris­ter de jurt nazaryna usy­nyldy. Osy arada aıta ketetin bir máse­le, mınıstr mek­­tepke tartyl­maǵan bala­lar týra­ly tekserý qory­tyndy­syn aıta kelip, olar­dyń 23 paıyzynyń (313 oqýshy) sebebi áli anyq emestigin, mek­tebi joq aýyldy jerde turatyn oqý­shy­­lardyń 28,4 paıyzyn tasy­mal­daý máselesi durys sheshil­meı otyrǵanyn da irkip qalmady. Alqa májilisinde sóz alǵan Premer-Mınıstr bilim berý men den­saýlyq saqtaý ózekti má­se­le­ler­diń birinen sanala­tynyn, atqaryl­ǵan jumystar arqyly halyq bılik­tiń is-qımylyna baǵa beretinin, jyl saıyn eńbekaqylary ósip otyrǵan sala qyzmetker­leri­ mınıstrden bastap, kez kelgen azamattyń jany aýyrýy tıis ekenin atap ótti. Sondyqtan da bolar, El­basynyń osy eki salaǵa erekshe kóńil aýdaryp, mol­ múm­kindik jasap, qarjy bólip otyrǵany, dedi Kárim Má­simov.  Elbasy­nyń tikeleı aralasýy­men soń­ǵy 2 aıdyń ishinde 400-deı bala­baq­sha ashylǵa­n, 17 myń jet­kin­­shek­­  oǵan ornalas­qa­n, bıylǵy Jol­daýda erekshe atap ótilgen “Bala­pan” arnaıy baǵdar­la­ma­sy aıasynda aldaǵy 10 jylda ómir­ge kelgen barlyq ul-qyz­dy mek­tep­ke deıingi mekeme­ler­men qam­ta­ma­syz etý Elbasy­nyń tike­leı tap­syrmasy, ony múltiksiz oryn­daý kerek. Júze­ge asyrý teti­gine toqtal­saq, biryńǵaı bıýd­jet qarjy­syna qarap otyra ber­sek, muny der kezinde sheshe al­maı­­tynymyz anyq. Sondyqtan ózekti sharany at­qarý bary­syn­da jańa meha­nızm izdeýge tıisti­miz. Ol – memlekettik áleý­mettik árip­tes­tikti damy­tý, sol arqyly shaǵyn jáne orta bıznesti ynta­landyrý bolyp tabylady. Qazir bala­baqsha ashýǵa lısenzııa berý jeńildetildi, dedi Premer-Mınıstr. Memlekettik til máselesi tý­ra­ly oı qozǵaǵanda Kárim Qajym­­qanuly bul balabaqsha­dan bastap qolǵa alynýy ke­rek. Men alqa májilisine ar­naıy jasaq­tal­ǵan kórmeden ańǵar­ǵanym til úırený jónin­de ádemi ádiste­melik quraldar bar eken. Sony durys paıda­laný jolǵa qoıylýy tıis. Prezı­denttiń taǵy bir alǵa qo­ıyp otyrǵan min­deti – 12 jyl­dyq oqytý modelin tabys­ty oryn­daý. 9-10 synyp oqý­shy­lary kásiptik bilim alyp, 10-12 sy­nyp­ta oqıtyn­­dar joǵary oqý oryndary­nyń baǵ­darlamasyna ıkemdelýi kerek. Qazir bizde mun­­daı táji­rıbe bolmaı tur. Son­dyq­tan bul salaǵa bólingen qazy­nanyń qar­jysyn bosqa shash­paı, tıim­­di paıdalaný qajet, degen Premer-Mınıstr, bilim sala­­s­yn­daǵy basty olqylyq jemqor­lyq bolyp otyr­ǵanyn, óziniń blogyna kelip túsken jurtshy­lyq hattaryna qara­ǵan­da áli kúnge deıin bilim meke­me­lerinde jandy aýyrtar jaǵymsyz­dyq aqsha jınaý máselesiniń tyıyl­maı kele jat­qanyn, endigi jerde buǵan qar­sy qoǵamdyq baqylaý­dy kúsheı­tý kerek ekendigin atap ótip, qazirgi basty maqsatymyz bilim berý­diń sanyna júginbeı, sapasyn kóterý ekenin jetki­zip, biz sapaly bilim berýimiz kerek. Sebebi, muǵalimniń már­­te­besin kó­terip, jalaqysyn ár jyl saıyn kóterip kelemiz. Qalaı desek te turmystyq jem­qorlyq­ty joıý basty min­detimiz bolyp sanalady, dedi. Premer-Mınıstr aqpan aıynyń sońyna deıin mektep­ke deıingi balalardy bala­baqsha­men qamtamasyz etetin “Balapan” baǵ­dar­l­amasyn Úki­met­ke engizýdi tapsyrdy. Mun­daı ıgilikti de ser­pindi iste jar­qyratyp salǵan ǵıma­rattarǵa saı tálim-tárbıe isi bıik dárejede bolýyn júktedi. Biz bala­lardy bala­baq­shamen qamtamasyz etý arqyly olar­dyń densaýlyǵyn jaq­sartýǵa, otan­shyl­dyq sezimin oıatý­ǵa, ata-ana­lardyń eńbekke arala­sýyna jol ashamyz. Endeshe, bul baǵdar­lamaǵa aıryqsha na­zar aýdarý kerek, dep sóz aıaǵyn túıdi. Ol el da­mýyn­da erekshe oryn ala­tyn bilimniń bilikti bolýyn, sol se­kil­di ǵylym­­­nyń da joǵary dáre­je­de damýyna jol ashatyn, ótken jyl­dyń qyrkúıek aıyn­da Nur­sultan Nazarbaev­tyń ǵy­lym jáne ǵylymı saıasat boıyn­sha ótki­zil­gen keńe­sinde júktegen kele­li másele­lerdi oryndaýǵa múm­kindik beretin “Ǵylym týra­­­ly” jańa zańdy qabyldaý­dy tezdetý máselesine de kóńil bóldi. Jalpy, alqa májilisinde bili­mi tereń, ǵylymy myqty el­diń qaı tusta da esesin jiber­meı­ti­nin, urpaǵynyń oı-baıla­my myqty, óresi bıik, talǵamy erekshe bola­tyny jan-jaqty qozǵaldy. ÁLEÝMETTIK SALAǴA EREKShE NAZAR Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstrliginde ót­ken keńeıtilgen alqa májili­sinde vedomstvonyń ótken jylǵy ju­mystary baıandalyp, bıylǵy at­qa­rylatyn mindetteri naqty­lan­dy. Oǵan Premer-Mınıstr Kárim Másimov qatysyp, sala bas­shysynyń jyldyq esebin tyń­daı kele ótken merzimde qol jetken tabystar az emes, biraq alda turǵan mindetter bir orynda toqtap qalmaı, ilgeri qadam jasaýdy talap etedi dep túıindedi sózin. О́tken jyldyń basynda Qazaq­stan eńbek naryǵynda asa kúrdeli jaǵdaıǵa tap kelgenin, 2008 jyldyń kúzinen bastap eldegi jumyssyzdar sany artyp, jumys­shy­­larynyń sany 135.0 myń adamdy quraıtyn 264 kásiporynnyń birazy jumysyn tolyqtaı toqtatýǵa máj­búr bol­sa, al qalǵany jarym-jartylaı kún keshkenin, 25.0 myń adam jar­­tylaı jumys kúnimen qam­tylsa, 15.6 myń adam eńbekaqy­sy saqtalmaıtyn demalysqa shyqqanyn baıandaýmen jyldyq esebin jalǵas­tyr­ǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstri Gúl­shara Ábdihalyqova bul jaǵdaı mınıstrliktiń strate­gııalyq jos­paryna birqatar ózgeris­ter en­gizý­­men shektelip qalmaı, qarjy daǵdarysyna qarsy arnaıy jospar ázirleýdi talap etkenin atap ótti. О́tken jyl mınıstrlik pen onyń aýmaqtyq bólimsheleri­niń jumysy negizinen áleýmettik turaqtylyqty saqtaýǵa baǵytta­lyp, azamattardy jumyspen qam­tý máselesine erekshe nazar aýda­ryl­ǵanyn, Memleket bas­shy­­sy­nyń halyqqa Joldaýyn iske asyrý maq­satynda eńbek nary­ǵyn turaqtan­dyrý úshin, aımaq­tyq jumyspen qamtý men maman­dar­dy qaıta daıarlyqtan ótkizýge respýb­lıkalyq jáne jergilikti bıýdjet­terden qosymsha 191,5 mıllıard teńge bólinip, “Jol kartasy-2009” baǵdar­lamasyn tabysty iske asyrý­dyń arqasyn­da birtalaı jumystar tııanaqtal­ǵanyn málim­dedi. Máse­len, ótken jyldyń sońǵy kórset­kish­terine kóz tigetin bolsaq, “Jol karta­sy” baǵdarlamasy boıynsha 5 261 joba iske asyrylsa, sonyń ishinde 258 jańa jumys orny ashy­lyp, 248 myń adam jumys­pen qam­tyl­ǵan. Mamandardy daıarlaý men qaıta daıarlyqtan ótkizýge 97,7 adam tartylyp, olar­dan 41,1 myń adam jańa ju­mys oryndarymen qamtyl­ǵan, áleýmettik jumys oryn­daryna 73.4 myń adam jumysqa orna­las­tyrylyp, bilim berý meke­me­leri­niń 51,2 myń túlegi jastar prak­tıkasyna jiberilgen. Elbasy­nyń bıylǵy halyq­­qa Joldaýynda “Jol karta­sy” baǵdarlamasynyń bıyl da aýqym­d­y jobalarmen jalǵasatyny, ótken jyly 862 joba iske asyryl­ǵany, júzdegen mektep­ter men aýrý­hanalar, má­de­nıet pen sport nysan­dary qa­lypqa keltiri­lip, ásirese aýyl­­daǵy áleýmettik jaǵdaıdyń túzelýine kóp kóńil bólingeni atap ótilse, sala basshysy ótken jyly baǵdarlamada kózdelgen jobanyń 99,8 paıyzǵa oryndal­ǵanyn tilge tıek etti. Qazaqstan jumysshylarynyń muń-múddesin qorǵaýdaǵy kóshi-qon saıasatynyń róli aıtarlyq­taı óse bastaǵany da aıtyldy. Syrttan kelip jumys isteıtin mamandardyń ornyn birtindep jergilikti adam­dar­dyń al­mas­tyra bastaýy kóńilge senim uıala­ta­dy. Máselen, ótken jyly sheteldik jumys kúshin tartý kvotasy eki esege qysqaryp, kezeń-kezeńmen almastyrý arqyly qazaq­standyq azamattardy daıarlaý men qaıta oqytý úshin belsendi sharalar júzege asqan. Eńbek qatynastaryn retteý máselesine kelsek, mınıstr biraz mańyzdy jumystardyń qolǵa alynǵanyn sóz etti. Eńbek nary­ǵyn turaqtandyrýǵa, áleýmettik qorǵaýǵa jáne eńbek sharttaryn jaqsartýǵa baǵyttalǵan Eńbek kodeksine, jumys­pen qamtý, mindetti áleý­mettik saqtandyrý jáne memlekettik satyp alý máse­leleri jónindegi zańnamaǵa ózgerister engizilgenin, qoldanys­taǵy barlyq Biryńǵaı tarıfti klassıfıkasııalyq anyq­tama qaıta qaralyp, óńdelgenin, bıýd­jet salasyndaǵy qyzmetker­ler­ge eńbekaqy tóleý júıesiniń jańa úlgisiniń jobasy jasalǵanyn aıtty. Álemdik qarjy daǵdarysy áleýmettik salaǵa basty nazar aýdarý talabyn mindettese, mı­nıstrlik qyz­metiniń strategııa­lyq is-josparlary­nyń deni negizinen osy maqsatqa jumyl­dyrylǵanyn sala basshysy aıryq­sha atady. Halyqty áleý­met­tik qamtamasyz etý men áleý­mettik kómek­­ke baǵyttalǵan shyǵyndar ót­ken jyly 813 mlrd. teńgeni qura­ǵa­nyn, bul onyń aldyn­daǵy jylmen salystyr­ǵanda 22,8 paıyzǵa artyq ekenin baıandaǵan Gúlshara Ábdi­halyqova áleýmettik baǵdarlamalar­dy údemeli qarjy­landyrý alýshy­lardyń barlyq sanattary úshin áleýmettik tólemder deńgeıin arttyrýǵa múmkindik bergenin naqty mysaldarmen atap kórsetti. Bazalyq zeınetaqyny qosa eseptegendegi mól­sher 15 362 teńge bolsa, ortasha­­sy – 22 853 teńgeni, eń joǵarǵysy 32 703 teńgeni quraıdy. Jalpy sońǵy úsh jyl bederinde  zeınetaqy tólem­deri­niń ortasha mólsheri 1,6 esege artqany málim boldy. Elbasynyń bıylǵy halyqqa Joldaýyndaǵy zeınet­aqy­lardy 1 qańtardan bastap ósirse, al ótken jylǵy ekonomıka ósiminiń oń serpini shákirtaqylar men bıýdjet­tik eńbekaqylardy 1 sáýirden bastap kóterýge múmkindik beretinin atap ótýi áleýmettik salaǵa aıryqsha nazar tigilýi­niń taǵy bir dáleli deýge bolady desek, Elbasynyń halyqqa Joldaýy­na sáıkes bıylǵy qańtar­dan bastap zeınetaqyny kóterýdiń kezekti saty­sy qoldanysqa enýde. Sondaı-aq mınıstr osy jyldan bastap áleý­mettik tólemniń jańa túri – múgedek balalardy tárbıelep otyrǵan ata-analarǵa, qamqorshy­lar­ǵa bir tómengi jalaqy kóleminde járdemaqy ( 14 952 teńge) berile bastaıtynyn, bıyldan bastap kóp­balaly analardy “Altyn alqa” jáne “Kúmis alqa” alqa­larymen marapattaýdyń shart­tary ózgerip otyrǵanyn, budan bylaıǵy ýaqytta jeti balasy bar analar “Altyn alqamen”, al alty balaly analar “Kúmis alqamen” ás­pet­­­te­le­tinin, olarǵa beriletin arnaıy memlekettik járdemaqy­nyń kólemi 3,9 aılyq eseptik kórset­kishten 6,0 AEK-ke deıin jetkizi­letinin aıta kelip, alda turǵan mindet­terdi tolyq­qandy júzege asyrý halyq­tyń turmys sapasyn anaǵurlym jaqsartýǵa múmkindik beredi dep sendirdi. Úkimet basshysy Kárim Másimov  salanyń bir jylda at­qar­­ǵan jumys­tary aıtarlyqtaı ekenin aıta kelip, ótken jyldyń qıyndyqtaryn moıy­maı jeńip shyqqan el bıyl da osy alǵan baǵytynan aınymaı alǵa jyljı beretinine senim artty. О́zge elder­diń qarjy daǵ­darysy kezinde qan­daı aýyr sát­terdi bastan kesh­kenin, al Qazaq­stan búkil álemdi dúr silkindirgen mundaı syndarly shaqta “Jol kartasy” baǵdarlama­syn qolǵa alyp, kóp ister tyndyr­ǵa­nyn, bul joba bıyl da ármen qaraı jalǵasyn taba beretinin aıtty. Qol jetken bıikti mejelep, bir orynda toqtap qalmaı, ózimizdi endi aldyńǵy qatar­ly eldermen salystyryp damı­tyn kez keldi dep eskertti Úkimet basshy­sy. Birlesip tirlik jasalǵan jerde ǵana tabys bolatynyn eske saldy. Qarashash TOQSANBAI. JUMYS TOBYNYŃ OTYRYSY О́TTI Keshe Astanada El birligi dok­trınasy jobasyn tııanaq­taýmen aınalysý úshin qurylǵan jumys tobynyń májilisi bolyp ótti. Bul qujattyń ótken jyly Qazaqstan halqy Assambleıa­sy­nyń sessııasynda jurtshylyq nazaryna usynylǵany belgili. Nursultan Nazarbaev joba eg­jeı-tegjeıli qoǵamdyq sarap­taýdan ótýi tıis ekenin atap kórsetken bolatyn. Endi, mine, doktrına jobasy talqylanǵannan keıin arnaıy qurylǵan jumys toby ony tııanaqtaý úderisterine kirisip ketti. Onyń quramyna memle­ket­tik organdar ókilderi, Parla­ment depýtattary saıası par­tııa­lar jetekshileri men qoǵam qaırat­kerleri kiredi. Búgingi tań­da el azamattarynan asa ma­ńyzdy osy qujat jobasyna oraı 500-den astam usynys ke­lip tústi. Olar­dyń arasynda tu­jyrymdamalyq sıpattaǵy usy­nys­tar da bar. Olardyń bar­ly­ǵy jumys to­bynda qaralatyn bolady. “Egemen-aqparat”. SANDYQ HABAR TARATÝ JÚIESI – ÝAQYT TALABY Keshe Parlament Máji­lisiniń “Jańa Qazaqstan” de­pýtattyq toby, Aqparat­tan­dyrý jáne baılanys agent­tigi jáne “Arna Medıa” Ult­tyq aqparattyq holdınginiń uıymdastyrýymen “Qazaq­stannyń telekommýnıkasııa­lyq rynogyn ári qaraı da­mytýdyń negizi – radıobaıla­nys jáne sandyq habar ta­ratýdyń keleshektegi tehnolo­gııa­laryn engizý jáne damytý” taqyrybynda halyqaralyq konferensııa ótti. Ýaqyt ta, tehnologııalar da bir or­nynda turmaq emes. Alǵashynda aq-qara bolyp eki-aq tústi kór­setetin kógildir ekrandy qyzyq­taǵan jurt, bara-bara túrli-tústi tele­dıdarǵa kózderi úırense, endi onyń ózin jaqsartatyn jańa teh­nologııalar ómirge keldi. Búgingi kúni Batys Eýropanyń al­dyńǵy qa­tardaǵy Ulybrıtanııa, Germa­nııa, Fransııa, Fınlıandııa, t.s.s. birqatar elderi tele jáne radıo­habarlardy taratýdyń jańa úlgisi – sandyq formatqa kóshken. Bizdiń elimizde de bul iske joǵary dá­rejede mán berilip, osy tehno­logııany engizý jolynda Úkimet tapsyrmasymen jumys toby qurylǵan bolatyn. Eger uǵynyqty tilmen aıtýǵa tyryssaq, sandyq teleradıo ha­barlaryn taratýdyń qazirgi qol­danystaǵy balamaly habar ta­ratýdan eń basty aıyrmashylyǵy – bir jıilikte birneshe teleradıo kompanııalarynyń habarlaryn taratýǵa múmkindiktiń týýy. Bul – qazirgi kúni elimizde tapshylyǵy sezilip otyrǵan radıojıilik spek­triniń únemdelýi degen sóz. San­dyq formattyń elimiz úshin taǵy bir artyqshylyǵy – teleradıo kompa­­­nııa­larǵa ózderine tıesili radıo­jıilik spektrinde habar taratý úshin arnaıy qurylǵysy kerek bolatyn bolsa, sandyqta onyń qajettiligi joq. Bul oraıda kez kelgen habar taratatyn kom­pa­nııa qarjysyn únem­deıdi. Ja­ńa­lyqtyń jáne bir qa­jettiligi – qala turǵyndary kabeldi arnalar arqyly birden 50-100 telearna habarlaryn kórip kelse, aýyl turǵyndary arnaıy habar taratý tabaqshasyn satyp almasa, ondaı múmkindikke qol jet­­­­­kize almaıdy. Osydan kelip, eli­mizdiń soltústik óńiriniń turǵyn­da­ry Reseıdiń, al ońtústik turǵyn­dary О́zbek­­stan­nyń habarlaryn kóredi. Demek, bul jerde memle­kettiń aqparattyq qaýipsizdik má­selesi alǵa shyǵady degen sóz. Jumysyna kóptegen memle­ketterden osy salada tájirıbe jı­­naǵan mamandar qatysqan konfe­ren­sııany ashqan Parla­ment Má­jilisiniń depýtaty Qaırat Sádýa­qa­sov alǵashqy sózdi Aqpa­rattandyrý jáne baılanys agent­tiginiń tóra­ǵa­sy Qýanyshbek Ese­keevke berdi. Ag­ent­tik tóraǵasy res­pýblıka aýma­ǵynda sandyq ha­bar taratýdyń jańa tehno­lo­gııa­laryn engizýge qatysty birqatar sheshimder qabyldanǵanyn aıtyp ótti. Tóraǵa baıandamasynda kór­set­kendeı bizdiń elimiz Halyq­aralyq elektrbaılanys odaǵynyń sheshimine sáıkes sandyq tele­dı­d­ar­ǵa kóshý kezeńi etip 2007-2015 jyl­dardy alypty. Bul – Qa­zaq­standa 2015 jylǵa deıin osy júıe iske qosylyp bitýi tıis degen sóz. Munan soń sóz kezegi “Arna Me­dıa” Ulttyq aqparattyq hol­dın­giniń tóraǵasy Erlan Baı­ja­novqa keldi. Sheshen Úkimet she­shimimen qurylǵan, ózi múshesi bolyp taby­latyn jumys tobynyń atqarǵan isterin ortaǵa saldy. Aldymen san­dyq standartqa kó­shýdiń elimiz boıynsha tujyrym­damasy men is josparynyń jo­balary jasalǵanyn, bul má­se­leniń alǵa jyljýynyń te­lekom­mýnıkasııa salasymen qatar, buqaralyq medıa úshin de asa ma­ńyz­dylyǵyn atap ótti. Elimiz úshin jańa standartqa kóshýdiń saıası já­ne eko­nomıkalyq sıpaty bar degen hol­dıng tóraǵasy ony endirýde mem­­le­ket tarapynan nor­matıvti qu­qyqtyq baza, ıns­tıtýttyq damý men teh­no­logııalyq turǵydan óristetýdiń jaǵ­daılary qarasty­ry­lyp otyr­ǵa­nyn aıtty. Munan soń tujyrym­da­ma jobasy boıynsha san­dyq stan­dartqa enýdiń eko­no­mı­kalyq tıim­diligine basa mán berdi. Jańa júıe­niń jeke bólikteriniń tegin ekenine qaramastan, kosymsha kommer­sııa­lyq qyzmet kórsetý ar­qy­ly paıda tabý, óz qunyn óteý jáne basqa da múmkindikterine toqtaldy. Halyqaralyq konferensııada oǵan qatysýǵa kelgen meımandar da óz elderindegi tájirıbelerdi ortaǵa saldy. Konferensııaǵa Reseı Fede­ra­sııasy, AQSh, Fransııa, Uly­brı­tanııa, Taıland, Avstrııa, Italııa, Germanııa, Lıýksembýrg jáne Shveı­sarııanyń sandyq standart­pen ju­mys jasaıtyn iri kom­pa­nııala­ry­nyń ókilderi men sarap­shylary qa­tysyp jatyr. Onyń jumysy bary­synda res­pýblıkada jańa jıiliktiń aýmaq­tyq jos­pa­ryn ázirleý úshin aldyn ala san­dyq habar taratýdy en­gizgen kezde paıdalanylatyn habar tara­tý­dyń standarttaryn belgileý qaraldy. Túrli usynys, pikirler aıtyldy. Anar TО́LEÝHANQYZY. ÚKIMETTIK QOLDAÝ – ILGERILEÝ KEPILI Respýblıka Premer-Mınıs­­­­triniń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeev bastaǵan delegasııa keshe Aqtóbe oblysyna keldi. Úkimet bas­shysynyń birinshi orynbasary bas­taǵan jumys tobynyń qura­mynda Saýda jáne ındýstrııa mı­nıstri, Kólik jáne kommýnıkasııa, Ener­ge­tıka jáne mıneraldyq resýrstar jáne densaýlyq saqtaý vıse-mı­nıstrlerimen birge, “Sam­uryq-Qa­zyna” ulttyq ál-aýqat qo­ry jáne “KEGOC” AQ-tyń je­tekshileri bar. Delegasııa músheleri oblystyń eko­no­mıkalyq damý deń­geıimen, ındýs­trııalyq-ınnova­sııalyq damý baǵdarlamasyna engen jobalardyń júzege asyrylý barysymen tanysty. Ústimizdegi jyly jalpy quny 445 mln. AQSh dollary bolatyn eki ınvestısııalyq jobany jáne 166,7 mln. AQSh dollaryna baǵalanǵan bir aımaqaralyq jobany iske qosý týraly josparlanyp otyr. Bel­gilengen jobalardyń sátti júzege asyrylýy Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýyndaǵy basymdyq berilgen baǵyttardy júzege asyryp jáne óńirde munaı-gaz salasyn, hımııa ónerkásibin, qural-jabdyq jáne kólik óndi­risine negizdelgen ekonomıkalyq damý ortalyǵyn qurýǵa múmkindik beredi Indýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalardy shuǵyl júzege asyrý shta­bynyń basshysy О́mirzaq Shókeevtiń alǵashqy saparynyń Aqtóbe oblysynan bastalýy tegin emes. Oblys aýmaǵynda jalpy ınvestısııa kólemi 1 037,2 mln. AQSh dollaryn quraıtyn 26 ın­vestısııalyq jobany júzege asyrý kózdelýde, onyń jeteýi – munaı gaz salasyna, altaýy – qurylys ındýs­trııasy men agroónerkásip salasy boıynsha, ekeýi – taý-metallýrgııa ónerkásibi men kólik ınfraqu­ry­lymyna, bireýi – hımııa salasyna, energetıka jáne mashına qura­s­tyrýǵa qatysty. Osy jobalardyń qanshalyqty júzege asyrylyp jatqanyn ınvestorlarmen betpe-bet sóılesip, ózekti problemalardy ortaq oılasyp sheshýdi usynǵan О́mirzaq Estaıulyna eshqandaı suraqtyń týyndamaýy óńirdegi ómir­sheń jumystardyń júıeli júrgizilip jatqanyn ańǵartty. Onyń ústine osy jyly jalpy qu­ny 445 mln. AQSh dollary bola­tyn eki ın­vestısııalyq jobany jáne 166,7 mln. AQSh dollaryn quraı­tyn bir aımaqaralyq jobany iske qosý týraly josparlanyp otyr. Sapar barysynda О́. Shókeev “Sıtal-2” JShS-niń keramıkalyq buıymdar shyǵarý zaýytynda bol­dy. Jylyna 30 mıllıon dana kirpish shyǵaratyn zaýytta 150 jańa jumys orny ashylǵan. Astanalyq qonaqtar odan keıin “Aqtóbe Sentr” JShS-niń kólik-logıstıkalyq ortalyǵynyń qury­lysynyń barysymen tanysty. Aýqymdylyǵy jóninde Batys Qazaqstanda balamasyz bolyp sa­nalatyn bul joba jalpy kólemi 12,4 myń metr qoımany qamtıdy. Qoıma termınaldary keń kólemdi taýarlardy sońǵy úlgidegi qoıma quraldaryn paıdalana otyryp qabyldaýǵa, saqtaýǵa, óńdeýge jáne tıeýge arnalǵan. Qoımany basqarý júıesi keshendi baǵdarlamany paı­dalaný arqyly eńbek ónimdiligin arttyryp, belgili ýaqyt ishinde ón­diristi júıeli basqaryp, nysandaǵy atqarylyp jatqan jumystar tý­raly tolyqqandy aqparat alyp otyrýǵa múmkindik beredi. Bul joba oblys ekonomıkasy úshin mańyzdy, “Batys Eýropa-Batys Qytaı” halyqaralyq tranzıttik dáliziniń kólik-logıstıkalyq júıesine qyzmet kórsetý kestesine engizilgen. Astanalyq delegasııanyń kelesi atbasyn tiregen nysany janar-jaǵar maı saqtaý qoıma kesheni men “Mu­naı servıs LTD” JShS-niń shaǵyn munaı óńdeý zaýytynyń qurylysy boldy. Shaǵyn munaı óńdeý zaýy­tynyń qýattylyǵy jy­lyna 150 myń tonna shıki munaıdy óńdep, túrli ónim shyǵarýǵa jáne ony óz men­shi­gindegi júıe arqyly oblys turǵyn­daryna taratýǵa múmkindik beredi. Munaı bazasynda munaıdy quıý jáne tógý keshendi qurylymdary bolady. Munaı ón­im­derin quıý men tógýdiń avtomatty esebin qamtamasyz etetin júıemen jaraqtandyrylǵan. Odan soń delegasııa músheleri “Aqtóbe TES” aksıonerlik qoǵa­mynda, “Lad” JShS-niń munaı óń­deý kesheni men bıtým qurylǵy­synyń qurylysymen tanysty. Bul munaı óńdeý kesheni qoldanysqa 2004 jyly enip, dızeldi otyny, jermaı, janar-jaǵarmaı, mazýt shy­ǵaryp keledi. Bul keshendi ke­ńeıtý týraly jobany júzege asyrý arqyly munaı óńdeý quryl­ǵy­sy­nyń qýattylyǵyn jylyna 360 myń tonnaǵa deıin jetkizý jospar­lanǵan. Bıtým zaýytynyń qurylysy jylyna 100 myń tonna bıtým shyǵarýǵa múmkindik beredi. Aldaǵy ýaqytta munaıdy tereńdetip óńdeý arqyly kompanııa ónim assor­tımentin kóbeıtýdi josparlaǵan. Jobany júzege asyrýǵa qury­lys jáne merdiger uıymdardan 200 adam jumysqa tartylǵan. Top músheleri eldegi birden-bir medı­sı­nalyq jáne ónerkásiptik rentgen apparattaryn shyǵarýshy bolyp ta­bylatyn “Aktıýbrentgen” aksıo­ner­lik qoǵamynda da boldy. О́ner­kásip aýyspaly jáne jyljymaly rentgendıagnostıkalyq jáne flıý­orografııalyq apparattardy, sta­sıo­narlyq jáne jyljymaly ón­diristik apparattar shyǵarady. Jı­yr­ma úsh jaqyn jáne alys shetel­derde paıdalanylatyn rentgen apparatynyń 28 túri shyǵarylady. Qazirgi ýaqytta jedeldete ın­dýstrıaldy-ınnovasııalyq damý strategııasy aıasynda óz qarajaty men “Qazaqstannyń Damý banki” AQ-tyń nesıesi arqyly kásip­or­yn­darmen sońǵy úlgidegi kompıý­ter­lik tomograftar shyǵarý jónin­degi joba júzege asyrylýda. Aqtóbe oblysynda ınvestısııa­lyq jobalardyń júzege asyrylý joldarymen tanysqannan keıin, “Aq­tóbe Plaza” bıznes-ortaly­ǵyn­da ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý, turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýashylyq, qazaqstandyq mazmun úlesin kóbeıtý máselelerine baı­lanysty jıyn ótti. Sondaı-aq, otandyq qamtýdy damytý, sonyń ishinde medısınalyq jabdyqtardy memlekettik satyp alý jóninde birqatar kelisimderge qol qoıyldy. Satybaldy SÁÝIRBAI, Aqtóbe oblysy. AQSh DELEGASIIаSYMEN KEZDESTI “Arna Medıa” ulttyq aqpa­rattyq holdıngi basqarmasynyń tóraǵasy Erlan Baıjanov Ame­rıkanyń telekommýnıkasııalyq qural-jabdyqtar óndirisi salasyna mamandanǵan “Harris Broadcast Corporation” kompanııasy dele­ga­sııa­symen kezdesti. “Harris Broadcast Corporation” ókilderi Astanaǵa radıo baılanysy men sandyq taratýdyń perspek­tıvaly tehnologııalaryn engizý jáne damytý má­seleleri boıynsha ótip jatqan halyqaralyq konfe­ren­sııaǵa qatysý úshin jáne isker­lik baılanystardy keńeıtý maq­satynda kelgen bolatyn. Kezdesý ba­rysynda taraptar sandyq tele­radıotaratýdy engizý salasyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrýdyń múmkindikterin talqylady. “Harris Broadcast Corporation” – jyldyq aına­lymy 5 mıllıard dollardy quraıtyn atalǵan sek­tordaǵy álemdik kóshbasshylardyń biri. Amerıka ry­nogynda televızııa jáne radıo qural-jabdyqtaryn satý men montajdaý isinde kom­pa­nııanyń úlesi 70 paıyzǵa teń, dedi kezdesý barysynda “Harris Broad­cast Corporation” kompanııasynyń sandyq taratýdy damytý jónindegi dırektory Djon Holl. Sondaı-aq, kompanııa televızııa jáne radıo taratqyshtardy álemniń ondaǵan memleketterine saýdalap keledi. “Egemen-aqparat”.