Memleket basshysy «Ult jospary – bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý jónindegi «100 naqty qadam» (98-qadam) sheńberinde aýdandyq mańyzy bar qala, aýyl men aýyldyq aımaq deńgeıinde derbes ózin-ózi basqarý bıýdjetin engizýdi tapsyrdy. Mańyzdy másele О́skemende ótken aýyl ákimderiniń respýblıkalyq forýmynda talqylansa, Aqtóbede «Jergilikti ózin-ózi basqarýdyń derbes bıýdjetin engizý» taqyrybynda aýyldyq aýmaqtar ákimderi de bas qosqan-dy. О́skemende ótken jıynǵa Pavlodar oblysynyń ákimi Bolat Baqaýov ta qatysyp, óńirdegi turǵyndar sany 2 myńnan asatyn 32 aýyl bar ekenin, biraq ázirge olardyń barlyǵy derbes bıýdjetti engizýge tolyq daıyn emestigin, sondyqtan 2018 jyldyń 1 qańtaryna deıin aýyldarǵa shyǵyp, túsindirý jumystaryn júrgizý qajet ekenin aıtty.
Mine, taıaýda osy másele tóńireginde sóz qozǵap, turǵyndarmen kezdesý úshin Májilis depýtattary Aızada Qurmanova, Aıgúl Nurkına, Snejanna Imasheva Pavlodar aýdany Chernoıarka aýylyna keldi. Chernoıarka aýyldyq aýmaǵynda 3 aýyldy qosqanda barlyǵy 2291 adam turady. Aızada Qurmanovanyń aıtýynsha, joǵaryda Bolat Baqaýov aıtqan árqaısysynda 2 myńnan astam turǵyny bar 32 aýyldyq aýmaqta jergilikti ózin-ózi basqarý bıýdjetin engizý boıynsha jumystar aıaqtalypty. Bólingen qarjynyń naqty jumsalýyn endi jergilikti qoǵamdastyq baqylaıdy. О́ńirdegi tirek aýyldar sanatyna alynǵan osy 32 aýyldyq aýmaqta – 140 myń adam turady.
– О́ńirdegi qalalyq jáne aýdandyq deńgeılerde jergilikti ózin-ózi basqarýdyń menshikti kiristik kózderi anyqtaldy. 19 baǵyt boıynsha qarajat jumsaý ókilettiligin jekeleı júrgizý – aýdandyq deńgeıden aýyldyq deńgeıde júzege asyrylýda, – dedi A. Qurmanova. Mysaly, bıýdjettiń tórtinshi deńgeıine ótetin aýyldardyń biri – Pavlodar aýyly. Oblys ortalyǵynyń irgesindegi bul aýylda 7 myńǵa jýyq turǵyn bar. Bul eldi meken tipti, Májilis depýtattary kelgen aýdannyń ortalyǵy da bolyp qalýy múmkin. Aýyl ákimi Ajdar Júsipovtiń aıtýynsha, bıýdjetke túser salyq kólemi kóbeımek. О́tken jylǵy qazan aıyna deıin jınalǵan salyq 24 mıllıon teńge bolypty. Aýylda «Rýbıkom», «Pavlodar joldary» JShS-leri, 22 dúken, sharýa qojalyqtary jumys isteıdi. Turǵyndardyń aýlasynda 600-ge jýyq jylyjaı bar. Eger kooperatıv ashylsa, salyq kólemi de arta túseri anyq.
Endigi másele – aýyldyq aýmaqtarda ózgeristerge toly jańashyldyq qalaı júrgiziledi? Jergilikti jerdegi mamandar daıyn ba? Oblys ákiminiń orynbasary Baýyrjan Qasenovtiń aıtýynsha, óńirdegi aýyldar jańa júıeni júrgizýge daıyn.
– Bıýdjettiń tórtinshi deńgeıine ótý – aýylǵa tıimdi. Mysaly, tirkelmegen nysandar saralaýdan ótip, salyqtyq jáne salyqtyq emes túsimder esebinen aýyl bıýdjeti artpaqshy. Bizdiń oblys bul júıeni qabyldaýǵa daıyn desek te, áli de tájirıbe jınap, jumysty bir izge túsirý qajet. Sondyqtan aýyldyq ákimdikterge jańa ózgeristerdi túsinip, úırený úshin qoldaý kórsetýdemiz, – deıdi B.Qasenov.
Oblystyq qazynashylyq departamentiniń habarynsha, 32 aýyldyń barlyǵy kompıýtermen jáne ınternet jelisimen qamtylypty. Arnaıy oqý semınarlary ótkizilgen. Máseleniń mánisine kelsek, ol – aýyldyq ákimdikterdi aldaǵy jańashyl ózgeristerge jan-jaqty daıyndaýda. Turǵyndardyń ózderi kiris jáne shyǵysty tabysty bólýge qatyssa, onda bılikke degen senim qalyptasady. Iаǵnı aýyl, kentti basqarýǵa belsendi qatysady. Aýylda, aýdanda turatyn aýdandyq, oblystyq máslıhat depýtattary jergilikti jerdiń tynys-tirshiligine turaqty túrde aralasyp, ákimdiktermen, turǵyndarmen birge jumys isteýdi qolǵa alady. Jergilikti bıýdjetti baqylap, ony ıgerýdiń tıimdi jaqtaryn baıqaý, ákimniń durys sheshim qabyldaýyna tikeleı yqpal etýi tıis. Aýyldyń jergilikti ózin-ózi basqarý bıýdjetin aýdandyq máslıhattaǵylar bekitedi. Aldymen bıýdjet aýyl jurtshylyǵynyń jıynynda talqylanýy mindet. Bıýdjettiń oryndalýyna aýyl ákiminiń apparaty jaýapty.
– О́ıtkeni bul máselede eń bastysy jergilikti bıýdjettiń josparlanýynan bastap onyń tıimdi atqarylýyna deıin jergilikti qoǵamdastyqtyń qatysýynda, – deıdi depýtat A. Qurmanova. – Árıne jergilikti bıýdjetterdiń derbestigin nyǵaıtý jónindegi bastamany qoldaımyz. Jergilikti ákimderdiń jańa bastamaǵa daıyn ekenderine senimdimiz, endi bilimderin odan ári jetildiretin semınarlar ótkizip turý qajet.
Al oblystyq qarjy basqarmasynyń málimetinshe, 32 aýyldaǵy aýyl ákimdikterinde mamandar az, kadr tapshylyǵy baıqalýda. Bıýdjettiń tórtinshi deńgeıine ótý jaýapkershilikti arttyrady. Sondyqtan ákimdiktiń mamandary bilimi men biliktiligine saı bolýlary kerek. Aýyl ákimderiniń basym bóligi áleýmettik máselelerge kóńil bólip, bıýdjetti basqarý tetikterin jete bile bermeıdi. Mysaly, turǵyndar tóleıtin aıyppuldyń 15 túri jergilikti qazynaǵa túskenimen, ony qalaı tıimdi paıdalaný joldaryn biletin ákimdik mamandary az. Aýyldyń bıýdjeti ákimderdiń qaramaǵyndaǵy múlikti jalǵa berýden, erikti alymdardan, qaıyrymdylyq jáne demeýshilik jarnalardan, aıyppuldar men syrtqy jarnama ornalastyrý tólemderinen quralady. Sondyqtan aýyl ákimderiniń bilimi joǵary deńgeıde bolýy úshin: qarajatty josparlaý jáne jumsaý, salyq jınaý, memlekettik satyp alýdy júzege asyrýda arnaıy oqytý kýrstary, bıýdjetti josparlaý, atqarý jáne kommýnaldy múlikti paıdalaný jaıynda saýatty basqarýǵa úıretý, oqytý qajet dep sanaıdy. Aqparattyq-nasıhat toptarynyń qyzmeti, trenıngter, semınarlar ótkizý qazir aýyl ákimdikterine aýadaı qajet.
Oblys ákiminiń orynbasary Baýyrjan Qasenovtiń aıtýynsha, 31 tirek aýyldyń 10-ynda ǵana ortalyqtandyrylǵan sý júıesi bar. Biraq qazir aýyldarda sýdan buryn, qyrýar qarjy bólip, veterınarlyq pýnktter, ólgen maldy kómetin qorymdar salyna bastaǵan. Árıne malsyz otyrmaıtyn aýyl úshin bul nysandar qajet-aq. Bir qorym salý úshin 16-25 mıllıon teńge jumsalmaq. Mundaı qarjyǵa aýylǵa kelgen jas mamandarǵa úı turǵyzyp berýge bolar edi. Byltyr óńirdegi aýyldardan 3,5 myń adam kóship ketken. Budan buryn oblys ákimi Bolat Baqaýov aýylda qańyrap bos qalǵan úılerdiń tizimin jasaýdy tapsyrǵan-dy. Búginde óńirde satylymǵa shyǵarylǵan 593 úı bar. Olardyń árqaısysynyń baǵasy 500 myń men 3 mıllıon teńge aralyǵynda. 2016 jyly 30 oralman otbasy, al ońtústik óńirlerden 57 otbasy kóship kelipti.
Sondaı-aq ózderi qalada turyp, aýylǵa baryp-kelip qyzmet isteıtin aýyl ákimderi Jergilikti ózin-ózi basqarý zańynan tys qalǵandaı. Mysaly, Pavlodar aýdanynyń Krasnoarmeıka, Zarıa, Mıchýrın, Zańǵar aýyldarynyń ákimderi, Májilis depýtattary barǵan Chernoıarka aýyldyq aýmaǵynyń ákimi, oblys ortalyǵyna qarasty Lenın kenti, Kenjekól aýyly ákimderi qala men aýyl arasyna baryp-kelip jumys isteıdi. Muny aýdan ákimi de, aýyldyqtar da biledi. Ákimder «aýylda turatyn úıimiz joq bolsa qaıteıik, bul zańǵa qaıshy emes» deıdi. Mıchýrın aýyly jergilikti qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy Haıyr Raqymjanovtyń aıtýynsha, aýyl jergilikti ákimderge senýden qalyp barady. Aýylda 5-6 aıdaı ákim bolmady. Jaqynda ǵana jańadan taǵaıyndalypty. Buryn ákim bolǵan Amangeldi Bekmaǵanbetov turǵyndardyń narazylyǵynan keıin jumysynan ketken-di.
Pavlodar aýdandyq máslıhatynyń depýtaty Baqytbek Batkeevtiń aıtýynsha, aýdandaǵy aýyl ákimderiniń jumysyna kópshiliktiń kóńilderi tolmaıdy. Mundaı jaǵdaı aýylǵa ákim saılaý kezinde Maı aýdany, Keńtúbek aýylynda, Sharbaqty aýdanynda kezdesti. Keńtúbek aýyly ákimdiginiń aýlasy ómiri bir jóndeý kórmegen, ábden tozyp bitkenin de kórdik. Ákimdiktiń keńsesi bálenbaı jyl bolǵan, tastan salynǵan ǵımarat, ishi muzdaı. Aýyl ákimdigi mamandarynyń densaýlyqtaryna alańdaısyń.
– Aýylǵa aýyl sharýashylyǵynan, ekonomıkadan habary joq ákimder keledi. El ishi bilikti, bilimdi ákimderdi kútedi. Ákim aýylda turmasa, turǵyndar olardy qaladan izdep júre me? Sońǵy eki jylda Pavlodar aýdanynda 10-ǵa jýyq aýyl ákimi saılansa, 4-ýi ishki ister salasynyń zeınetkerleri kórinedi. Buǵan ne aıtasyz? – deıdi Baqytbek Batkeev.
Demek, ár aýylda kezdesip qalatyn «qonaq ákimderge» tyıym salyp, «ákim bolsyn, sheneýnik bolsyn ózi qyzmet jasaıtyn jerde, aýylda nemese qalada turýy tıis» dep mindetteıtin ereje kerek-aq sııaqty. Ár ákim óz aýylynda otyrýy kerek.
Zańǵa sáıkes bıýdjet qarjysyn aýyl ákimi jergilikti belsendi qaýymdastyq múshelerimen birge tıimdi paıdalaný joldaryn qarastyrady. 2016 jylǵy saılaý óńirdiń 13 aýdanynda ótip, 98 aýyl ákimi saılandy. Endi ákimderdiń iskerlik qabiletin kórsetetin sát keldi. О́ńirdegi 31 aýyl «Tirek aýyldar men aýdan ortalyqtaryn damytý» baǵdarlamasyna engizildi. О́kinishke qaraı, bul aýyldardyń tirek bolarlyqtaı tynys-tirshiligi áli baıqalmaı otyr. Qazir oblysta turatyn aýyl halqynyń sany 222 myńdaı ǵana. Aýyldarda halyq sany, mektep oqýshylary sany múlde azaıyp barady. Týý kórsetkishi tómen.
Turǵyndardan túsken salyq balabaqshalarǵa, abattandyrý, kógaldandyrý, jergilikti joldardyń jaǵdaıyn jaqsartý syndy máselelerge jumsalady. Aldaǵy ýaqytta ákimderdiń jumysyn baǵalaý úsh talappen – salyq túsimderin molaıtý, jańa jumys oryndaryn qurý, qoǵamdyq-saıası turaqtylyqty saqtaý negizinde júzege aspaq. Talap údesinen shyǵý úshin aýyldardyń ornalasý ereksheligi, halqynyń tyǵyzdyǵy mańyzdy bolady. Másele oqyǵan, kózi ashyq, elge, qazaqqa, aýylyna jany ashıtyn, patrıot, zaman talabyna ilese alatyn ákimniń aýylǵa kelýinde bolyp tur.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy
Sýretti túsirgen Aıbek JUMATOV
