Atap aıtar bolsaq, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Ulttyq ǵylym akademııasy, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýty «Atamura» baspasynan 2000 jyly shyǵarǵan kóptomdyq «Qazaqstan tarıhynyń» 3-tomynda uly kúıshi 1806 jyly týyp, 1879 jyly dúnıeden ótken dep jazylypty (554-bet). Avtory J.Qasymbaev bolyp tabylatyn 8-synypqa arnalǵan «Mektep» baspasynan 2004, 2012 jyldary shyqqan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyqtarynda Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵan jáne qaıtys bolǵan jyldary 1818-1889 jyldar dep kórsetilipti.
Qalyń kópshilik oqıtyn kitaptarda, buqaralyq aqparat quraldarynda Qurmanǵazynyń týǵan, qaıtys bolǵan jyldaryna oraı osyndaı qatelikterdiń bolý sebebi, keıbir zertteýshilerdiń máseleniń baıybyna tereń boılamaı, derekterdi ınternetten ala salýynyń da áseri bolyp otyr deýge tolyq negiz bar. Qazirgi mezgilde ǵalamtorda uly kúıshini 1818 jyly týdy dep júrgenderdi de solardyń qataryna qosýǵa ábden bolady.
Shyndyǵynda, Q.Saǵyrbaıuly qaı jyly týyp, qaı jyly dúnıeden ótken? Bul másele tóńireginde atyraýlyq tarıhshylar kóptegen jyldar boıy ter tógip zertteý jumystaryn júrgizdi. Sonyń nátıjesinde ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda-aq uly sazgerdiń týǵan, qaıtys bolǵan jyldary tolyqtaı anyqtaldy. Osy másele tóńireginde shuǵyldanǵandardyń ishinen arhıv qyzmetkeri Maqsot Joljanovtyń eńbegin erekshe aıtqan jón bolady.
Ol Astrahan oblysynyń memlekettik arhıvinen 1882 jyly Astrahan oblysyna qarasty Krasnoıar túrmesinde otyrǵan Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń esimi tusynan onyń ultyn, sottalý sebebin, úkimin, jaza merzimin, jasyn kórsetetin derek tapqan (AOGA, 203-qor, 629-is, 21,31-paraqtar). Sol derekterde Qurmanǵazy 1882 jyly 59 jasta dep kórsetilgen. Olaı bolsa, Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly 1823 jyly dúnıege kelgen. Uly kúıshiniń qulpytasynda onyń 73 jas ómir súrgeni jazylǵany belgili. Sóıtip arhıvtik derekter boıynsha Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly 1823 jyly týyp, 1896 jyly qaıtys bolǵan. Degenmen máseleniń núktesin sol kezde Ulttyq ǵylym akademııasyna qarasty M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda qurylǵan arnaýly saraptaý komıssııasy qoıdy. Sol komıssııanyń sheshimi tómendegideı:
«Ulttyq ǵylym akademııasy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty halyq kompozıtory Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵan, ólgen jylyna qatysty sarapshylyq komıssııanyń qorytyndysyn habarlaıdy. Arhıv derekteri men zertteýshiler M.Joljanov, I.Kenjalıev, Q.Jumalıev, U.Rahmetýllınniń pikirlerin muqııat saraptaı otyryp, halyq kompozıtory Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly 1823 jyly týyp, 1896 jyly dúnıe salǵan», degen qorytyndyǵa keldi.
Kezinde bul sheshim «Atyraý» gazetiniń 1996 jylǵy 12 qyrkúıek kúngi sanynda jarııalandy. Sol 1996 jyly uly kompozıtordyń qaıtys bolýynyń 100 jyldyǵyna oraı Astrahan oblysynyń Volodar aýdanyndaǵy Q.Saǵyrbaev jerlengen jerge bıik kesene turǵyzyldy. Keseneniń ashylýyna Elbasy N.Nazarbaevtyń ózi qatysty. Osy tujyrymǵa saı 2013 jyly Atyraý qalasynda Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵanyna 190 jyl tolýyna arnalǵan 1000 dombyrashy qatysqan kúı-konsert ótkenin qalyń jurtshylyq umyta qoıǵan joq.
Sonymen qoryta kele aıtarymyz, kúıshi Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly dúnıege 1823 jyly kelgen. Joǵaryda kórsetilgendeı, bul muraǵat deregi negizinde dáleldengen. Sondyqtan da uly kúıshiniń týǵan jylyna baılanysty basqasha pikir bolýǵa tıisti emes.
Bizdińshe Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly sııaqty dúnıe júzine tanylǵan talantty tulǵanyń mereıtoıyn asyǵys túrde 12 aıda ótkize salý múmkin emes. Uly sazgerdiń 200 jyldyq mereıtoıy IýNESKO aıasynda dúnıejúzilik kólemde atalyp ótýge tıis. Sirá, buǵan eshkim de qarsy bolmaıtyn shyǵar.
Kúı dúldúli Qurmanǵazynyń týǵan jylyna baılanysty dálelderimiz ben usynystarymyzdy el gazeti arqyly qalyń oqyrmanǵa jetkizýdi jón kórdik. Endigi jerde «Egemen Qazaqstan» uly kúıshiniń aldaǵy mereıtoıynyń joǵary deńgeıde ótýine uıytqy bolady degen senimdemiz.
Amangeldi ShAMǴONOV,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń professory, tarıhshy-ólketanýshy
