Olardyń 50 paıyzdan astamy – pýshtýndar. Elde tájik, ózbek dıasporalarymen aralas túrikmen, qazaq, hazar, belýdj etnostary bar. Súnnıt musylmandar – dindar halyqtyń 85 paıyzy. Halyq birtutas uıyspaǵan. Etnosaralyq tatýlyq nashar. Dinı radıkaldy Talıban qozǵalysy bılik úshin kúresin jalǵastyrýda. Túrli terrorıstik kúshter Aýǵan jerin panalaýda. Buǵan qosymsha álemdik basym derjavalar óz geosaıası múddelerin tyqpalaýda. Aýǵan halqy olardan adam aıtqysyz zardap shekti.
Beıbit Aýǵanstandy qurýǵa kómektesý – órkenıetti elder mindeti. Qazaqstan osy izgi iske óz úlesin qosyp keledi. BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe retinde Qazaqstan Aýǵanstan máselesin Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy beıbitshilik pen yntymaq máselesi konteksinde kóterýdi kózdeıdi. Eń aldymen, soǵystan jáne ishki qaıshylyqtardan tıtyqtaǵan Aýǵanstanǵa donor memleketterdiń ınvestısııalaryn tartý mańyzdy. Halyqaralyq qarjy uıymdarynyń, transulttyq korporasııalardyń nazaryn osy elge aýdarý qajet. Aýǵan máselesine qatysty debattar sheńberinde Aýǵanstanǵa qarjy salý eldegi beıbitshilikti nyǵaıtyp, álem tynyshtyǵyna qosylǵan úles bolatyndyǵyn Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqqa jetkizýde. Ol úshin Aýǵanstannyń úlken áleýeti bar, onyń saýda-ekonomıkalyq baılanystarǵa daıyn memleket retindegi ımıdjin qalyptastyrý mańyzdy. Beıbit sharýashylyq ınfraqurylymyn jasaýǵa kórshiles elder qol sozbaq. Qazaqstan bul elge sapaly un berýde. Kólik, energetıka salalarynda uzaq merzimdi yntymaqtastyq ornaýda. Qazaqstan 700-den astam aýǵan stýdentterin tegin oqytýda. Bul elge álemdik qoǵamdastyqtyń qamqorlyǵy men gýmanıtarlyq kómegi jetkiliksiz. Halyqtyń negizgi toptaryn sharýashylyqqa, bızneske, kásiptik daıyndyqqa tartýdy uıymdastyrý óz deńgeıinde emes. Tek esirtki ónimderimen aınalysý aýǵan halqynyń bolashaǵyna balta shabý ekendigin árbir azamattyń túsinýi mańyzdy. Álemdik narkotrafıktiń 40 paıyzdaıyn ıelenip otyrǵan elde túbegeıli ekonomıkalyq reformalar jasaý óte qıyn. Degenmen ártaraptanǵan ekonomıka jasaý sharalaryn bastamaı bolmaıdy.
Qazirgi kezeńde Aýǵanstan úkimeti saıasatynyń baǵyt-baǵdary AQSh pen Batys memleketterine táýeldi. AQSh-tyń iri áskerı korpýsynyń aýǵan jerinde turýy ishki qaıshylyqtardy tejeýshi faktor bolyp otyrǵany da shyndyq. Sonymen qatar aýǵan basshylyǵy kórshiles Pákistan, Iran, Úndistan, Ortalyq Azııa memleketterimen saýda-ekonomıkalyq baılanystaryn kúsheıte bastaýy oń qubylys. Mysaly, Qazaqstan 2017 jyldyń birinshi jartysynda Aýǵanstanǵa 196 mln dollar kóleminde taýar eksporttaǵan. Bul – el qazaq unyn eń kóp tutynatyn el. Eki el saýdasy bir jylda 10 paıyzǵa ósken. Biraq, aýǵan eksporty 0.66 mln dollar kóleminde ǵana. Aldaǵy ýaqytta kólik-logıstıka salasyn damytýǵa kómek berý josparlanýda.
Qazaqstanda 2014 jyly «Damýǵa resmı kómek týraly» zań qabyldanǵan. Osy zańǵa sáıkes Elbasy «2017-2020 jyldarda damýǵa resmı kómek salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik saıasatynyń negizgi baǵyttary týraly» Jarlyǵyna qol qoıǵan. Osy qujat Qazaqstannyń Aýǵanstannyń beıbit damý jolyna kómek berý múmkindikterin aıqyndaıdy. Árıne, kómek berý Qazaqstannyń múddelerine bir mysqal da zııanyn tıgizbeýi tıis. Bul eldiń turaqty damýy narkotrafık pen terrorızm qaýpin tómendetip, Qazaqstanǵa da óziniń pozıtıvti yqpalyn tıgizedi. Ekinshiden, qazaq taýarlary úshin bul el turaqty naryq alańyna aınalady. Úshinshiden, Ortalyq Azııadaǵy memleketter yntymaǵy nyǵaıa túsedi. Sondyqtan, Aýǵanstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna múddelilik, kómektesý sharalaryn iske asyrý josparlanǵan. Beıbit sharýashylyqty uıymdastyrý, ózara saýda-sattyqty jandandyrý kajettilik bolyp esepteledi.
Sózden iske kóshýdiń tıimdi sharalaryn Qazaq-aýǵan úkimetaralyq komıssııasy júzege asyrýda. Qazaqstan bıznesi birtindep Aýǵanstan naryǵyna kire bastady. Ýnıversıtetter aýǵan jastaryn túrli mamandyqtar boıynsha oqytýda. Álbette, Qazaqstan Aýǵanstan máselesin jeke ózi sheshe almaıdy. Bizdiń eldiń yntymaq pen kómek úlgisi basqa elderdiń Aýǵanstanǵa qol sozýyna yqpal etetini aqıqat. Álemdik qoǵamdastyqtyń qýatty áleýeti, transulttyq korporasııalardyń mol qarajaty uzaq jyldar qınalǵan aýǵan halqyna baǵyttalsa úmit aqtalary sózsiz. Eldiń bir ortalyqqa baǵynatyn tıimdi bıligin nyǵaıtý, ekonomıkasyn uıymdastyrý arqyly ǵana narkomafııalyq toptarǵa soqqy berýge bolady. «Islamdyq jıhad» ıdeıasymen ýlanǵan terrorıstik toptardy zalalsyzdandyrý sharalary da halyq beıbit ómirge betburys jasasa ǵana júzege aspaq. Halyq «men pýshtýnmyn», «men tájikpin», «men ózbekpin» dep bólinbeı, «biz aýǵandyqpyz» dep biregeılenip, uıyssa ishki tartystar toqtalyp, syrtqy jaýlar shegineri shyndyq. Qazaqstannyń Aýǵanstanǵa baǵyttalǵan izgilik mıssııasynyń máni osynda.
Saıyn BORBASOV,
saıası ǵylymdar doktory, professor
