О́ıtkeni budan buryn eki ret qatarynan teńgeniń iri qunsyzdanýy (2009 jyly 4 aqpanda jáne 2014 jyly 11 aqpanda) týra aqpan aıyna tuspa-tus kelip edi. «Munaı baǵasy kúnnen-kúnge ósip, teńge baǵamy birshama nyǵaıyp otyrǵan qazirgi ýaqytta «devalvasııalyq» qaýip týraly aıtý artyq», dep qarsylyq bildirýshiler de barshylyq. «Jel bolmasa, shóp basy qımyldamaıdy», tarıh sahnasyna shyqqan 25 jylǵa jýyq ýaqytta 70 eseden astam qunsyzdanǵan teńgeniń munaı baǵasy ósti eken dep turaqtana qalýyna sený de qıyndaý. Dýaly aýyz keıbir sarapshylardyń pikirinshe, ulttyq teńgemizdiń baǵamy álemdik naryqtaǵy munaı baǵasyna baılanysty, degen tujyrymnyń naqty ekonomıkalyq negizi joq. Oǵan teńge aınalymǵa shyqqan 1993 jyldan bergi munaı baǵasynyń ózgerýi men teńge baǵamynyń qubylýyn salystyrý arqyly ońaı kóz jetkizýge bolady.
Máselen, munaı baǵasynyń alǵashqy kúrt quldyraýy 1997-1999 jyldardaǵy azııalyq daǵdarys kezeńine tap keldi. Bul kezeńde Brent markaly munaı barreliniń baǵasy 23,13 dollardan 10,45 dollarǵa deıin arzandady. Osyǵan baılanysty teńge baǵamy 40 paıyzǵa deıin tómendedi. Munaı baǵasynyń quldyraýy uzaqqa barǵan joq. 1999 jyldyń sońynda daǵdarysqa deıingi deńgeıine qaıta jetti. Alaıda munaı baǵasynyń ósýimen teńge baǵamy turaqtanyp, nyǵaıǵan joq. 2002 jyly munaı baǵasynyń ósýine qaramastan teńge baǵamy 1 AQSh dollaryna 156 teńgeden aınaldy. Tipti munaı baǵasy 150 dollardan asqan 2007-2008 jyldary da teńge baǵamy tómendeýin jalǵastyra berdi.
Endi teńgeniń shırek ǵasyr ǵumyryndaǵy baǵamynyń ózgerý dınamıkasyn saralap kóreıik. Ulttyq valıýtamyz – teńge 1993 jylǵy 15 qarashada dúnıege keldi. Sol kezdegi onyń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 4,7 teńgeden aınalǵan edi. 1994 jyldyń qańtarynda teńge baǵamy 1 dollarǵa shaqqanda 54 teńgege bir-aq jetti. Ulttyq banktiń aralasýymen alǵash ret teńgeniń baǵamyn resmı túrde tómendetý (devalvasııa) 1999 jyly júrgizildi. 4 sáýir kúni sol kezdegi Ulttyq bank tóraǵasy Qadyrjan Damıtov «teńge erkin aınalymǵa jiberildi» degen málimdeme jasady. Al 5 sáýir kúni teńge baǵamy 1 dollarǵa shaqqanda 160 teńgege jetip, sharyqtap ketti. Ulttyq bank «bastamasymen» kezekti devalvasııa 2009 jyly júzege asty. 4 aqpan kúni sol kezdegi Ulttyq bank tóraǵasy Grıgorıı Marchenko «altyn-valıýta rezervin saqtaý úshin» teńge baǵamy tómendetiletinin málimdedi. 5 aqpan kúni 1 dollarǵa shaqqanda 122 teńgeden aınalatyn resmı baǵam 144 teńgege deıin kóterildi. Ulttyq valıýtanyń baǵamyn taǵy resmı «retteý naýqany» 2014 jyly 11 aqpanda sol kezdegi tóraǵa Qaırat Kelimbetovtiń «jetekshiligimen» júzege asyryldy. Q.Kelimbetovtiń aıtýymen «teńge baǵamynyń eń tıimdi aýytqý dálizi – 185 teńge plıýs/mınýs 3 teńge» (buryn 155,5 teńge bolatyn) bolyp belgilendi. Al 2015 jyldyń kúzinde Qaırat Kelimbetov teńgeniń kezekti «erkin aınalymǵa» jiberiletin málimdedi. Sóıtip teńgeniń resmı baǵamy 2015 jyldyń jeltoqsan aıynda 1 AQSh dollaryna shaqqanda 322,84 teńgege deıin kóterildi. Munaı baǵasy ótken jylǵy 40 dollardan bıylǵy jyly 70 dollarǵa deıin kóterilse de teńge baǵamy 300 dollardan túser emes. Iаǵnı teńge baǵamy da Qazaqstandaǵy janar-jaǵarmaı quıý stansalaryndaǵy benzın baǵasy sııaqty. О́tken jyly qoldan jasalǵan benzın tapshylyǵynyń saldarynan bir kóterip alǵan benzın baǵasy, endi elimizdegi MО́Z-der benzınnen bulaq aǵyzsa da arzandamaıdy.
Budan shyǵatyn qorytyndy munaı barreliniń baǵasy 100 dollardan assa da teńge baǵamy túspeıdi. Onyń birinshi eń basty sebebi, ekonomıkanyń shıkizatqa táýeldiligi. Ekinshiden, ónimderin eksportqa shyǵaratyn otandyq kásiporyndar úshin ulttyq valıýtanyń álsiz bolǵandyǵy barynsha tıimdi. Olar ónimderin shetke dollar baǵamymen satyp, memleketke salyqty teńgemen tóleıdi. Sondyqtan eksportqa baǵyttalǵan kásiporyndardyń barlyq deńgeıdegi lobbısteri teńgeniń nyǵaıýyna kedergi jasap baǵady. Úshinshiden, sońǵy teńge baǵamyn tómendetý «naýqanynyń» arqasynda jıǵan dáýletterin eki eseden astam ósirip, baıyp shyǵa kelgen «olıgarhtar» da teńge baǵamynyń nyǵaıǵanyna múddeli emes. Bilikti sarapshylardyń aıtýynsha, tótenshe bir jaǵdaı týyndap qalmasa, bıylǵy jyly da teńge baǵamy 1 dollarǵa shaqqanda 310-350 teńge kólemindegi dálizde terbeletin bolady. Taǵy sol sarapshylardyń aıtýynsha, teńgeniń bedelin kóteretin ekonomıkalyq tetikter bar. Birinshiden, Qazaqstannyń ishki rynogyndaǵy shekten tys dollarlaný úrdisine tosqaýyl qoıylýy kerek. Ekinshiden, elimizdegi ekinshi deńgeıli bankteriniń saýatsyz qyzmetin jan-jaqty saýyqtyryp, Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda atap kórsetilgendeı, «Qarjy sektoryn «qaıta jańǵyrtý» qajet. Úshinshiden, taýar jáne qyzmet kórsetý baǵasyn qarapaıym halyqtyń tabysynyń deńgeıine beıimdep, satatyn taýarlary ımporttan turatyn «kásipkerler» úshin satý salyǵyn ósirý kerek.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
