Dúbiri jeti qyrdyń astynan estiletin toı-tomalaqty bylaı qoıǵanda, topyraqty ólimde de shamaǵa qaramaı tyrashtanatyn boldyq búginde. Qaryzdanyp, qaýǵalanyp bergen asta-tók názir dastarhany qońyr qalta ómir súrip jatqan keı qazaqty odan beter qınaıdy. Al, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń mamany, ıslamtanýshy, teolog Ershat Ońǵarov shamasyna qaramaı shashylýdy sharıǵat tipten quptamaıtynyn alǵa tartady.
«Janaza jáne jerleý rásimderi ár óńirde ártúrli oryndalyp júr. Tipti qatar eki aýyl túgili, bir aýyldyń eki kóshesinde túrlishe bolatynyn aıtqan ákimder boldy. Al as berý – birinshiden, sadaqa berý bolsa, endi bir jaǵynan alystan at arytyp kelgen aǵaıyndy tamaqtandyrý. Biraq buny sharıǵat mindettemegen. Alaıda, keı adamdar alasapyran ómirde eshkimnen kem bolmaýy úshin nemese «uıatqa qalǵysy» kelmegennen shamasyna qaramaı, qınalady. Kredıt alyp as bergender jaıly da habardarmyz. Kerisinshe bulaı ysyrapshyldyqqa jol berý ıslamda quptalmaıdy. Qazaly jaǵdaı kimge bolsyn aýyr tıedi. Osyndaı qıyn ýaqytta ne isterin bilmeı daǵdaryp qalatyn kisilerdi dúmshe moldalar da paıdalanyp ketip jatady. Mysaly, asqar taýdaı ákesinen aıyrylyp, esi shyǵyp otyrǵan adamǵa tý bıe soımasań bolmaıdy, joralǵyny júrgizý úshin osynshama qarajat tóleýiń kerek deıtin «jol kórsetetinder» shyǵady», deıdi teolog.
Asty ysyrap etýden bólek, ýaqytqa degen qurmetsizdik te bizdiń qoǵamda beleń alyp bara jatqan syńaıly. О́limge jınalǵan jurttyń toıda tost sóılegendeı emin-erkin kósiletinin, tipti, asaba jaldap, shyǵyndy eselep jatqandardy da baıqap qalyp júrmiz. Buǵan atasynyń basyna «altynnan dińgek» ornatqandardy qosyńyz. Árıne, odan baıdyń maly kemı qoımas, biraq jantalasyp jatqan jarlyny aıaısyz.
«As ústinde uzynsonar sóz sóıleýdi qoıyp, janaza ústinde mıtıng jasaıtyndar bar. Janazanyń ózi mıtıng. Ol jerde eńbek jolyn atap ótip ýaqytty sozý degen sharıǵat sharttaryna da saı emes. Qabir basyn bezendirýmen básekelesý de ózekti máseleniń biri. Keı óńirlerde mármárdan, platınýmnan eskertkish ornatyp, 20 adam jerlenetin jerdi jalǵyz kisige ıemdenetinder bar. Bul degen astamshylyqqa barý. Platıným degen altynnan da qymbat metall. Dáýleti artqan kisi bundaıǵa shashylǵansha, sol qarajatqa aýylyna aýrýhana, mektep, bolmaǵanda kópir salyp berse arýaqty da saýapqa keneltip, tirilerdi de jarylqaıtyn edi ǵoı. Musylman memleketterinde bundaıǵa jol bermeıdi. Mysaly, Túrkııada beıit basyna tek belgi tas qoıady da, tizeden keletin sharbaqpen qorshaıdy. Olarda zırattar emes, tutas qabirstan qorshalǵan», degen ıslamtanýshy Ershat Aǵybaıuly ólim-jitim jóneltý dástúrin birizdilikke túsirýdiń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
Onyń aıtýynsha, dinı joralǵylardy júzege asyrýda Qazaqstandaǵy musylmanshylyqtyń resmı mekemesi bolǵan QMDB-nyń ókilderine júgingen durys. «Elimizde Dinı basqarmanyń qaramaǵyna qaraıtyn 2500-ge jýyq meshit bar. Ondaǵy ımamdardyń barlyǵy – din máselesi boıynsha halyqtyń suranysyn qamtamasyz etetin jaýapty qyzmetkerler. Joǵaryda aıtylǵan máselelerge baılanysty alaýyzdyqty joıý úshin QMDB Ǵulamalar keńesiniń qyzmetkerleri bir jarym jyl zertteý júrgizip, «Janaza jáne jerleý rásimi» degen kitapty shyǵardy. Biz bul kitapta ár óńirdiń ereksheligin eskerip, qazirgi zamanmen de sanastyq. Onyń syrtynda ár aımaqtyń tabysyn esepteı otyryp, oblystaǵy meshitter óz óńiriniń as mázirin belgileýde. Olar halyqqa birneshe deńgeıdegi as mázirin usynyp otyr. Árkim jaǵdaıyna qaraı tańdaıdy. Árıne, as berý saýap úshin isteletin shara bolǵandyqtan qasań qaǵıda qoıýǵa da bolmaıdy. Biraq, sol saýapqa kenelý úshin barlyǵy óz deńgeıinde bolǵany abzal. Birizdilikti jalpylastyrý úshin aýyl aqsaqaldary da bas bolǵany jón», deıdi E.Ońǵarov.
Buǵan deıin «Egemen Qazaqstan» gazetiniń sholýshysy Beken Qaıratuly «О́sken ólkeńe tý tigýdiń úlgisi» atty maqalasynda Kókshetaý qalasynan soltústik-batysqa qaraı 75 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Barataı aýylynda HH ǵasyrdyń basynda osy óńirde dinı aǵartýshylyqpen aınalysqan Naýryzbaı Talasovtan (Naýan haziret) beri qazirge deıin saqtalyp kele jatqan tamasha salttyń bar ekenin jazǵan bolatyn. Iаǵnı bul aýylda adamy qaza bolǵan shańyraqqa kórshi-qolańdary eshqandaı aýyrlyq túsirmeı jáne jerleý rásimderin asta-tók mal soıyp ysyrapshyldyqqa uryndyrmaı ótkizetin kórinedi. Qaraly úıge syrttan kelgen kóńil aıtýshylardy da borataılyqtar óz úılerine bólip áketedi eken. Qazaqtyń «torqaly toı, topyraqty ólimde» búkil ókpe-renishin ysyryp tastap, judyryqtaı jumyla qalatynynyń kórinisi osy bolsa kerek. Bundaıda «Abaı jolyndaǵy» Bójeıdiń asy birden eske orala ketetini sózsiz. «Azaǵa salǵanym», «arýaǵyna arnaǵanym» degen Súıindik, Baısaldar shetterinen qos at, ingen, jamby, taıtuıaq, qoıtuıaq atap, pidııasynyń ózi talaı toǵyzdy quramap pa edi!? Bataoqyrǵa Qunanbaıdyń úlken úıi úsh saba, bir tý bıe, bir taı soıys, al Zere men Uljan azaǵa salǵanym dep túıe aparyp, tomsarǵan toń kóńilderin jibitken de sol qaraly jıyn edi ǵoı. Búginde sol borataılyqtar shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı otyrǵan jaqsy dástúrdi barsha qazaq jańǵyrtsa netti? Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda: «jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýy tıis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet» degen joq pa edi?!
Al Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Dástúr» jýrnalynyń bas redaktory Qasymhan Begmanov ótkendi umytý bolashaqqa barar joldan adastyratynyn aıtady.
«Keshegini bilmeı jatyp, bolashaqqa baǵdar jasaýdyń ózi qıyn. Qazaq eskide aldymen qaraly úıdi tuldaǵan. Bul aza tutýdyń basty joralǵysy bolyp sanalǵan. Tuldaý degenimiz úıge qara túndik jabýdan bastalǵan. Júkke qara jamylǵy jabylyp, qaıtys bolǵan adamnyń kıimderi ilinedi. Týǵan-týystary, kórshi-qolańdary, jalpy aýyl jınalyp sol qaraly úıdiń sharýalaryna kirisedi. Sol úshin de qazaq «qaza ortaq, toı ortaq», «kisiligińdi torqaly toıda, topyraqty ólimde kórset» degen. Bul dástúrdi búgingi kúni jańǵyrtý naryqtyq zamanda tipti de qajet», deıdi «Dástúr» jýrnalynyń bas redaktory.
Qaı dáýirde bolsyn halqymyz adam qaıtys bolǵannan, máıitti arýlap jambasyn jerge tıgizgennen keıin de din men dástúrge saı túrli joralǵylardy jasap keledi. Alaıda osynyń barlyǵy asta-tóktik pen orynsyz básekege aparmaı, qaraly úıdiń qaıǵysyn seıiltip, aýyrtpashylyǵyn qaýym bolyp qaýmalaı kóterýge jetkizse qaı qoǵam úshin de qubaqup.
Maıgúl SULTAN,
«Egemen Qazaqstan»
