Sıfrly qoǵam qan­daı múmkindikter usynady?

Bıylǵy Joldaýda júktelgen tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa aıasyndaǵy múmkindikterdiń barlyǵy osy keshendi baǵdarlamanyń júzege asyrylýymen tikeleı baılanysty. Bul jahandyq ózgeristerden órbıtin, ómirimizdi ózgeshe órýge jaǵdaı jasaýymen erekshelenetin aýqymy sheksiz joba. 

Belgili bolǵanyndaı, atalǵan  baǵdarlamanyń bes baǵyty – eko­no­mıka salasyn sıfrlandyrý, sıfrly memleketke kóshý, sıfrly Jibek jolyn iske asyrý, adamı kapıtaldy damytý, ın­novasııalyq ekojúıeni qurý qatar atqarylatyn boldy. Árıne kez kelgen isti júzege asyratyn kásibı maman.

Búginde elimizdiń 89 joǵary oqý ornynda aqparattyq tehnologııa mamandary oqytylady. 2013-2017 jyldar aralyǵynda osy salada eńbek etýi tıis 109 557 maman daıar­landy. Sondyqtan maman tap­shy­lyǵy týraly aıtýdyń reti joq. Sondaı-aq jetekshi IT maman­daryn daıyndaıtyn Halyq­aralyq aqparattyq tehnolo­gııalar ýnıversıteti, Nazarbaev Ýnıversıteti, L.N.Gý­mı­lev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sıteti, Qazaq-Brıtan tehnı­kalyq ýnıversıteti ispet­ti irgeli oqý oryndarymen qatar EKSPO kesheninde halyq­aralyq IT-startaptar tehnoparki qurylýda. Munyń bári otandyq ınnovasııalyq ozyq jobalardyń damýyna dańǵyl jol ashý úshin orasan qoldaý kórsetilip jat­qanyn kórsetedi. 

Aqparat jáne kommýnıka­sııalar mınıstrliginiń máli­metinshe, 2021 jyly elimizde aýdan, qala ortalyqtarynan shal­ǵaıda ornalasqan 1 249 eldi meken­di joǵary sapaly ınternetpen qamtamasyz etý josparlanyp otyr. Bul alystaǵy aýyl turǵyndaryna memlekettik, dárigerlik qyzmet kórsetýge ońtaıly jaǵdaı týdyryp, bıznes-jobalardy bastaýǵa, jańa tehnologııalardy úıretýge úlken múmkindik beretini kámil. Elbasy bıylǵy Joldaýynda balalar tehnoparkteri men bız­nes-ınkýbatorlarynyń jelisin qurý­dyń da mańyzdylyǵyn atap ótken bolatyn. Shyn mánin­de, barlyq óńirde IT tehno­lo­gııa­ǵa ıkemi bar balalardy tár­bıe­leýdiń jóni bólek.

Jalpy, sıfrly qoǵam qan­daı múmkindikter usynady? Osy saýalǵa az-kem toqtalyp kóre­ıik. Búginde Airbnb, Uber, Alibaba sııaqty dızrýptıvti plat­formalar keńinen tanymal. Bul birneshe jyl buryn biz­diń túsinigimizde joq uǵym­dar edi. Sol sııaqty bar álem­di jaýlap alǵan IPhone 2007 jyly ǵana naryqqa endi. 2015 jyly álemde smartfondy paı­dalanýshylar sany 2 mlrd adamǵa jetti. Sondyqtan qazir kóptegen jańa kompanııa­lar «aqparattyq taýarlardy» tanys­tyrýǵa kóshti. Iаǵnı ony saq­taýǵa, tasymaldaýǵa jáne kóptep shyǵarý­ǵa múlde shyǵyn jumsamaıdy. Dızrýptıvti tehnologııalardy ári qaraı órkendetýge kapıtaldyń da keregi joq. Máselen, Instagram, WhatsApp sııaqty kompanııalar bastapqy qarjylandyrýdy qajet etpedi. Bul tórtinshi óner­kásiptik revolıýsııa sheń­berindegi bıznestiń aýqymy men kapıtaldyń róli múlde ózgergenin kórsetedi. Sondyqtan sıfrly tehnologııa kóptegen salany alǵa jyljytýǵa sony serpin beretini anyq. О́ıtkeni qara­paıym smartfonnyń myń­daǵan qosymshalary tirshilikti ońtaı­landyra tústi. Osydan 30 jyl buryn qoldanǵan 5 myń kompıýterdiń júgin, ıaǵnı ekvı­v­alentin qazir bir planshet qana atqarady. Bul aqparat sa­qtaý qunynyń nólge teńesip qal­ǵanyn kórsetedi. Aıtalyq, 20 jyl buryn 1 Gb quny 10 myń dollarǵa baǵalansa, qazir 0,03 dollar turady.
Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń negizin salýshy ári prezıdenti Klaýs Shvab «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa» atty eńbe­ginde qazirgi megatrendterdi anyqtaý úshin tehnologııalyq draıverlerdi úsh blokqa, fızıkalyq, sıfrly jáne bıologııalyq blokqa bólip qarastyrady. Bári bir-birimen tyǵyz baılanysty. 

Alǵashqy bloktyń ózegin 3D basý, robot-tehnıka, júrgizýshisiz avtokólikter men jańa materıaldar quraıdy. Máselen, qarapaıym dronnyń qorshaǵan ortany tanýy men beıimdelýiniń múmkindikterin damytý kóptegen tapsyrmalardy oryndaýǵa jol ashpaq. Aıtalyq, ony joǵary kerneýli elektr jeli­­lerin jóndeýge, áskerı is-qı­­myl­dar júrip jatqan orynǵa me­­dısınalyq quraldar jetkizýge, aýyl sharýashylyǵynda egistik al­qap­tardy tyńaıtýǵa, sýarýǵa, mal baǵýǵa tıimdi qoldanýǵa bolady. Al 3D basý modeli barlyq salada, jel stansalaryn ornatý syndy aýqymdy jobalardan bastap, adam aǵzasyna tez beıimdeletin medısınalyq ımplanttar salý sııaqty kishigirim jumystarda da qoldanylady. О́ıtkeni 3D for­maty ishki organdar men ja­sý­shalarǵa deıingi ólshemdi dál­me-dál ala alady. Qazir zert­teý­shiler onyń kelesi býyny 4D tehnologııasyn jasaýda. Ro­bot­tar jóninde aıtar bolsaq, bu­ryn olardyń baǵdarlamasy av­to­nomdy qurylǵy arqyly en­gizilse, qazir aýada taralatyn teh­nologııanyń kómegimen alys­tan basqarýǵa bolady. Adam men mashına arasyndaǵy ózara qarym-qatynasty kúsheıtýge baǵyttalǵan robottyń kelesi býyny tipti tańǵaldyrýy múm­kin. Sol sııaqty óndiris pen ınfra­q­u­rylymdy damytýda grafen sı­­ıaqty jańa materıaldar paıda bol­dy. Onyń qattylyǵy qurysh­tan 200 ese joǵary, al qalyń­dy­ǵy adamnyń shashynan da juqa. Jy­lý men qýat jetkizýde óte tı­imdi bul materıal baǵasy jaǵy­nan qoljetimdi bolǵan kezde bel­gili bir taýarǵa táýeldi elder­diń ekonomıkasyn túbegeıli ózge­r­týi yqtımal.

Sıfrly blokta ınternet zat­tarynyń keńinen taralýyn aı­týǵa bolady. Máselen, qaz­ir alys qurlyqta satylymǵa shy­­ǵa­ryl­ǵan dúnıeni ınter­net arqyly satyp alyp, tap­sy­ry­syńyzdyń qaı jerde kele jat­qanyn, qashan keletinin qada­ǵa­lap otyra alasyz. Iаǵnı, vırtýaldy álem men shynaıy ómirdiń arasyndaǵy alshaqtyq joıyla bastady. Kóptegen aqyl­dy ári arzan qurylǵylar úıge, kıimge, aksessýarlarǵa, qala­larǵa, kólikterge, energııa je­li­lerine ornatyldy, óndiris úde­risterinde jıi qoldanyla bas­ta­dy. Internetke qosylatyn zat­­tardyń sany jyldan jylǵa ósip barady. Bir-birin bilmeıtin jeke­legen tulǵalar men mekemeler arasynda ózara senimge negizdelgen kelisimder tehnologııasy paıda boldy. «Blokcheın» dep atalatyn bul tehnologııa bank-kastodıandar, ortalyq tirkeýler arqyly baǵdarlamalanyp, krıp­to­grafııalyq turǵydan qorǵala­tyn­dyqtan senimge selkeý tú­sir­­meıdi. Máselen, «Bitcoin» sıfr­ly valıýtamen qarjylyq kelisimderdi tirkeıdi. Keleshekte túr­li qujattardy tirkeýge qolda­ny­lýy ábden múmkin. Qazird­iń ózin­de ony Gondýras úkimeti jerge menshik quqyn basqarýǵa paıda­lanýda. Sıfrly platformada keder­gi, ýaqyt joǵaltý, shyǵyn aıtar­lyqtaı az. Aıtalyq, álemdegi iri Uber taksı kompanııasynyń ózi­niń menshik kólik quraly joq, ýaqytsha turǵynjaı tabýǵa qyz­met kórsetetin Airbnb birde-bir jyljymaıtyn múlikke ıelik et­peıdi, álemdegi eń qymbat bólshek saýdamen shuǵyldanatyn Alibaba kompanııasynyń óziniń taýar qory bolǵan emes. 
Bıologııalyq bloktaǵy ınnovasııalar da tańdaı qaqtyrarlyq. Qazirdiń ózinde óte qýatty IBM Watson kompıýterlik júıesi bir­­neshe mınýttyń ishinde gene­tı­k­alyq málimetterdiń taldaýy men aýrý jáne emdeý tarıhyn salys­tyrý arqyly naýqasqa qa­ter­li isikti emdeýdiń jeke baǵ­darlamasyn usyna alady. Bıo­logııalyq ınjenerııanyń d­a­mýy kóp­tegen dertti emdeýge, bıo­ónim­derdiń ónimdiligin art­ty­rýǵa jol ashady. Alaıda gendik teh­nologııanyń damýy shyńyna jetkenimen, onyń arǵy jaǵynda áleý­mettik, medısınalyq, etı­ka­lyq, psıhologııalyq problemalar da qylań beredi.

Árıne, álemdik qaýym­das­tyqtyń bir múshesi retinde bul tú­be­geıli ózgeristerge Qazaqstan da bet aldy. Elbasy aıtqan «aqyldy ult» retinde qalyptasa alamyz ba, almaımyz ba? Álde tutynýshy naryq retinde qala beremiz be? Bul saýalǵa jaýap beretin ýaqyt tym alys emes sııaqty. 

Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»