Árıne, ádebıet pen kınonyń ózara baılanysy búgin ǵana bastalǵan joq. Kıno óneri tarıhynyń alǵashqy kezeńinde ádebı shyǵarmalar keıipkerleri arasyndaǵy dıalogtardy, janrlary men sıýjetterin qoldandy. Ýaqyt óte kele ádebıettiń kórkemdik beıneleý tásilderi kıno óneriniń poetıkasyna, tiline qajetti beıneleý quraldary retinde asa mańyzdy zerthanaǵa aınala bastady. Álemniń bedeldi kınoteoretıkteri men rejısserleriniń ózderi ádebı shyǵarmalardaǵy rıtm, dınamıka, keńistik pen ýaqyt, kadr kompozısııasy, kadrlyq qurylym t.b. erekshelikteriniń kıno salasynyń jeke óner retinde qalyptasýyna tıgizgen áserine asa mán berdi. Bul máselege, ásirese, keńes kınosynyń klassıkteri S.Eızenshteın, M.Romm ózderiniń teorııalyq eńbekterinde, stýdentter aldynda oqyǵan dáristerinde basymyraq kóńil bóldi. Mysaly, Mıhaıl Romm: «... Kıno ónerin meńgerýde, biz eń aldymen ádebıettiń ózinen kóp dúnıeni úırenýimiz tıis. Ádebıet – kınematograftyń anasy...» deıdi. Rejısser L.Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshilik» romanyndaǵy montajdyń, dıalogtardyń, árqıly beıneler men keıipkerler bolmysynyń, kópshilik sahnalarynyń, sıýjet pen oqıǵalardyń baıandalý tásilderi kınematograf úshin taptyrmaıtyn oqýlyq ekenin mysalǵa keltiredi. Nemese kınoda paralleldik montaj degen bar. Ony kınoǵa tuńǵysh ret D. Grıffıt degen amerıkalyq rejısser engizdi. S. Eızenshteın «Dıkkens, Grıffıt jáne biz» atty eńbeginde osy paralleldik montajdyń kınematografta paıda bolýyna aǵylshyn jazýshysy Charlz Dıkkens shyǵarmalarynyń áseri boldy dep jazady. Ádebıettiń kıno ónerine tıgizgen áseri týraly máselede mundaı mysaldardy jıi kezdestirýge bolady.
Ádebıettiń kınodaǵy róli tek ekrandalǵan fılmdermen ǵana shektelmesi anyq. Osy tusta ádebı shyǵarmalardyń kınematografııalyq tabıǵatyna da mán berýimiz kerek. Mysaly, qazaqtyń epostyq jyrlarynan, tipti onyń ar jaǵyndaǵy «Orhon-Enıseı» jazbalarynan bastap, kórkem ádebıettiń myqty degen shyǵarmalarynyń kınematografııalyq tabıǵatyn jazbaı tanýǵa bolar edi. Mysaly, M.Áýezovtiń «Kókseregin» alyp kórińizshi. Tunyp turǵan kınematograf. Shynyn aıtý kerek, amerıkalyqtardyń túsirip júrgen fılmderi men ondaǵy sýper-keıipkerleri osydan qanshama ǵasyrlar buryn-aq bizdiń epostyq jyrlarymyzda paıda boldy. Sol jyrlardaǵy dınamıka, tús pen túr, kadrlardyń aýysyp otyrýy, qımyl-qozǵalys, bári daıyn fılm. Osy tusta «Qyz Jibek» fılminiń sátti shyǵýynyń basty sebepteriniń biri – jyrdyń kınematografııalyq tabıǵatynan alys ketpeýinde ekenin aıtqymyz keledi. Máselen, Lıýmerlerdiń alǵashqy sıýjetteriniń barlyǵy derlik ıntererde emes, negizinen dalada, kóshede, baqtyń ishinde, ózenniń jaǵasynda t.b. túsirildi. Iаǵnı kıno áý bastan-aq tabıǵı ortada paıda boldy (ǵımarattyń ishine kirip júrgeni keıinirek qoı). Sol sııaqty «Qyz Jibek» fılminde de oqıǵalar negizinen en dalada, tabıǵat aıasynda ótedi. Úı ishindegi kórinister saýsaqpen sanarlyqtaı. Jyrdyń ózinde de solaı. Olaı bolsa, basqa erekshelikterin aıtpaǵan kúnniń ózinde, qazaq jyrynda keıin birneshe ǵasyrdan soń Eýropa topyraǵynda «tusaýyn kesken» kıno óneriniń negizgi tabıǵaty saqtalǵan. Osy tusta epostyq jyrlardy ekrandaǵanda jıi sátsizdikke ushyrap otyrýdyń bir sebebi – olardyń kınematografııalyq tabıǵatyn saqtaı bilmeýinde ekenine mán berýimiz kerek.
Kınonyń negizgi dińgegi – qımyl-qozǵalys, kórinister ǵoı. Kórermen ekrandaǵy dúnıeni naqty kórip otyrady. Sol sııaqty ádebıettiń myqty degen shyǵarmalaryn oqyp otyrǵanda, ondaǵy oqıǵalar nemese keıipkerleriniń is-áreketi kóz aldyńyzdan kádimgi ekrandaǵydaı birinen soń biri tizbektelip ótip jatady. Osyǵan qatysty jazýshy Ákim Tarazıdiń «Ár oqyrmannyń óziniń sana ekrany bar. Prozanyń da qupııa syry – ekran. О́ziń anyq kóre alsań, oqyrman da kóredi. Al shubyltyp jazsań oqyrman úshin qyzyq emes...» degen sózi bar. Nemese Lev Tolstoıdyń 1853 jyldyń 26 qazan kúni óziniń kúndeliginde qaldyrǵan «Únemi anyq jáne túsinikti etip jazýdy ádetke aınaldyrýym kerek» degen sózderin eske túsireıik. Al Mıhaıl Býlgakov jazýshy ózine anyq kórinip turǵanyn ǵana sýretteýi kerektigin, al kóz aldynda elestetip, ap-aıqyn kóre almaǵan dúnıesin qaǵaz betine túsirýiniń qajeti joqtyǵyn aıtady. Demek, ádebıet pen kınematografııa shyǵarmalarynyń ustanymy ortaq: anyq kórip otyrýyńyz kerek.
Kıno ónerindegi eń bir kúrdeli, jaýapkershiligi mol ári kirpııaz degen máselelerdiń biri – ádebı shyǵarmalardy ekrandaý. Bir rejısser ádebı túpnusqaǵa asa ózgeris engizbeýge, sońynan izbe-iz júrip otyrýǵa tyrysady. Kelesi bir fılmde oqıǵalardyń ótetin orny men keıipkerleri, sıýjeti ózge elge, tipti basqa dáýirge kóshirilýi múmkin. Bul jaǵdaıda, jańa keıipkerler enýi nemese oqıǵalary ózgerýi de ǵajap emes. Álem, qazaq kınosynyń tarıhynda ekrandaýdyń barlyq túrleri jıi kezdesedi. Degenmen sol fılmderdiń keıbiri sátti shyqty, keıbiri túpnusqanyń bıigine jete almady. Árıne, «Meniń atym Qoja», «Qyz Jibek», «Lır patsha», «Gamlet» t.b. sııaqty fılmder kúnde túsirile bermeıdi ǵoı. Biraq, kúni búginge deıin Amerıka, Eýropa, Azııa kınosynda bolsyn, kınematografısterdiń ádebıet aýylyna jıi-jıi soǵyp júrgeniniń kýási bolyp júrmiz.
Álbette, kıno óneriniń tarıhynda ádebı shyǵarmalar negizge alynyp túsirilgen fılmder óte kóp. Qazaq kınosynda da solaı. Biraq, joǵaryda aıtqanymyzdaı, sonyń barlyǵy sátti shyqqan joq. Degenmen ádebıette de, kınoda da juldyzy janǵan shyǵarmalar barshylyq. Sońǵy jyldary qazaq kınematografısteri ádebı shyǵarmalarǵa, jıi bolmasa da, nazar aýdaryp júr. Bir qýantarlyǵy, solardyń keıbiri – jas kınematografıster. Biraq olar kóp emes, eki-úsheýden ári aspaıdy. Máselen, rejısserler Elzat Eskendir Oralhan Bókeıdiń «О́liara» hıkaıatyn, Erbol Boranshy jas jazýshy Erbolat Ábikenulynyń «Páter izdep júr edik» degen áńgimesin ekrandady. Jaqynda ǵana rejısser Jańabek Jetirýov Ábish Kekilbaevtyń povesi boıynsha «Shyńyraý» fılminiń túsirilim jumystaryn aıaqtady. Al rejısser Dárejan О́mirbaev osydan biraz jyldar buryn A.Chehovtyń áńgimeleriniń jelisi negizinde «Mahabbat týraly», L.Tolstoıdyń «Anna Karenına», F.Dostoevskııdiń «Qylmys pen jaza» romandarynyń jelisimen «Shuǵa», «Stýdent» fılmderin túsirdi.
Olaı bolsa, ádebıettiń kıno óneri úshin qazynaly altyn kómbe bolyp qala bereri sózsiz. Sondyqtan osy ónerge keletin (kelgen) jastar álem, qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalarymen jaqsy tanys bolýy óte mańyzdy. Ásirese, qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalaryn jetik bilip kelse deımiz. Sebebi sol ádebıette, eń aldymen ulttyń tili, rýhy, jany bar. О́ziniń tilin, ádebıetin, mádenıetin biletin kınematografıstiń qolynan rýhy dúmbilez dúnıe shyqpaıdy...
Názıra RAHMANQYZY,
kınotanýshy, ónertaný kandıdaty, Qazaq
ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory
