Mine, osy turǵydan alǵanda atam qazaqtyń «alystan arbalaǵansha, jaqynnan dorbala» degen ósıeti búgingi qaınaǵan ómir shyndyǵyna dóp keletin sekildi. Qazir qarap otyrsańyz, álemde jeke-dara otyrǵan el joq. О́ziniń saıası ustanymy boıynsha tipti ondaı el bar jáne bola beredi dep aıtqan jaǵdaıdyń ózinde ol báribir aınalasyndaǵy ekonomıkalyq jaǵdaıǵa táýeldi. Demek, qalaı alyp qaraǵanda da, syrtqy álemmen ymyraǵa kelmeı tura almaıdy. Tipti alysqa barmaı-aq, Túrikmenbashynyń tusynda daralyq keıip tanytqan Túrikmenstannyń ekonomıka salasyndaǵy qazirgi baǵyt-baǵdarynyń ózi kóp jaǵdaıdan habar beretindeı.
Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa birikpeı turyp, bizdiń elimizde Ortalyq Azııa elderiniń odaǵyn qurý ıdeıasy boldy. Shyn mánine kelgende mundaı odaq qurý – óńirdiń kez kelgen eline paıdasyn tıgizetindeı jarqyn ıdeıalardyń biri edi. Bir-birimen kórshi otyrǵan, tarıhy tamyrlas, tildik kedergileri az, mádenıeti uqsas, dini de, dili de bir elder birinde joqty ekinshisinen taýyp, birin- biri tolyqtyramyz dep jatsa, budan artyq ne kerek?!
Keıinirek kún tártibinde Qazaqstannyń Reseı, Belarýspen birigip, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurýy máselesi shyqqan soń Ortalyq Azııa óńirinde biryńǵaı ekonomıkalyq odaq qurý ıdeıasy ýaqytsha bolsa da, kómeski tartqandaı keıipke endi.
Degenmen, sońǵy ýaqyttaǵy jaǵdaılar Ortalyq Azııa odaǵyn qurý ıdeıasyn qoldaýshylar úmitin qaıta oıatqandaı bolyp otyr. Máselen, Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen 2017 jylǵy maýsym aıynyń basynda Astanada ótken Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik máselelerine arnalǵan konferensııada sol kezdegi Parlament Májilisiniń depýtaty Máýlen Áshimbaevtyń Ortalyq Azııada jańa aımaqtyq birlestikti qurý máselesin qaıta kótergenin «QazAqparat» tilshisi habarlaǵan bolatyn. «Men ol ıdeıany árkim árqalaı qabyldaıtynyn bilemin. Degenmen, erte me, kesh pe, biz Ortalyq Azııa aımaǵynda jańa birlestikti qurý máselesine oralamyz. Buǵan deıin bul jerde Ortalyq Azııa odaǵyn qurý bastamalary bolǵan. Onyń jaıyn bárimiz jaqsy bilemiz. Azyq-túlik, sý-energetıkalyq jáne kólik-kommýnıkasııalyq baǵytta úsh konsorsıým da qarastyryldy. Sonyń aıasynda birigý máselesi de talqylandy. Tipti Ortalyq Azııa bankin de quryp úlgerdik. Alaıda atalǵan jobalardyń birde-biri iske aspaı qaldy. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta buǵan deıingi bastamalardy jańa turǵydan qarastyryp, qolǵa alýǵa bolady dep oılaımyn», degen edi M. Áshimbaev.
Onyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa aımaǵynda naqty bir birlestik qurylsa, ol sonyń aıasynda ǵana shektelip qalmaýy qajet. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq baǵytynda ózara ıntegrasııany, Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» jobasy boıynsha, tipti Úndistan men Pákistan sııaqty memlekettermen aradaǵy baılanystardy nyǵaıtqan kezde de bul máseleniń mańyzy barynsha ashyla túspek.
Árıne joǵaryda aıtylǵandaı, qazirgi kúni bul ıdeıany qoldaýshylar da, qoldamaýshylar da bar. Máselen, belgili saıasattanýshy Ázimbaı Ǵalı qazirgi kúni Ortalyq Azııa elderi jaǵdaıynyń árkelki ekendigin, demek bul odaqqa birikken jaǵdaıda Qazaqstanǵa ekonomıkalyq turǵydan kóp kúsh jumsaýǵa týra keletindigin, sondyqtan kórshi eldermen burynǵysynsha ekijaqty áriptestik aıasynda qarym-qatynas jasaı berýdiń tıimdi bolatyndyǵyn aıtyp, óziniń bul ıdeıany jaqtamaıtyndyǵyn jetkizgen edi.
Al saıası ǵylymdar doktory, professor Seıilbek Musataev bolsa, Qazaqstannyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa birigip qoıǵandyǵyn alǵa tartyp, aldymen osy odaqtaǵy jaǵdaıymyzdy jóndep alǵandyǵymyz durys bolady degen pikir bildirdi.
Árıne pikirlerdiń bulaısha ár tarapqa qaraı tartýynyń sebebi de joq emes sekildi. Eń bastysy, biz odaqty quratyn der shaqty ótkizip alǵandaımyz. Máselen Qazaqstan qazir EAEO-nyń beldi múshesi bolyp tabylady. Bul odaqta ózindik salmaqty orny da bar. Jas qurylym bolsa da, EAEO birshama tabysty jumys isteýde. Ony qurý kezinde qabyldaǵan kelisimsharttar boıynsha, Qazaqstan endi basqa bir birlestiktermen ekonomıkalyq qarym-qatynasqa túsken kezde osy odaqtyń aıasynda jasalǵan kelisimderden týyndaıtyn mindettemelerdi saqtaýǵa tıis. Bul jaǵdaı bizdiń basqa bir odaqqa birikken kezimizde qımyl-áreketimizdiń ekonomıkalyq turǵydan shekteýli bolatyndyǵyn kórsetedi.
Ekinshiden, «tórteý túgel bolsa – tóbedegi keledi, altaý ala bolsa – aýyzdaǵy ketedi» degendeı, Ortalyq Azııanyń bes eli belgili bir maqsattar turǵysynan birigýge dál qazirdiń ózinde ázir me degen suraq aldymyzdan taǵy da kóldeneńdeıdi. Máselen, Túrikmenstannyń beıtaraptyq saıasaty áli de óz babynda turǵany anyq. Tájikstan bolsa, salynyp jatqan Rogýn GES-inen paıda alý maqsatynda Aýǵanstan men Pákistan jaǵyna qaraı alańdaýly.
Degenmen jarqyn ıdeıanyń ońaılyqpen sónbeıtindigi anyq. Qaıta ol adamdar júreginen oryn alǵan saıyn burynǵydan da laýlaı beredi. Ideıalardyń qudirettiligi sonda, ol mıllıondardyń júregin jaýlaıdy da, kezdesken kedergiler men bógetterdi buzyp ótetindeı qýat alady. Bizdiń oıymyzsha, qarapaıym qazaq, qarapaıym ózbek, qarapaıym qyrǵyz ben túrikmen túbi bir túrki jurtynyń qatarynda bolǵandyqtan tarıhtyń talmaý sátterinde jutylyp ketpes úshin árdaıym ózara birigýdi qalaıdy. Olar bólinýden, bir-birinen oqshaýlanýdan esesi ketetindikterin qazir anyq sezine bastady. Aralas-quralastyqtyń mánin uǵyp úlgerdi.
Sońǵy ekonomıkalyq kórsetkishter de kórshi elderdiń bir-birine jaqyndasýynyń paıdasy mol ekendigin kórsetip berdi. Máselen, ótken jyldyń ózinde ǵana Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy saýda aınalymy 30 paıyzdan astamǵa ulǵaıdy. Keremet kórsetkish emes pe?! Bul – kórshi otyrǵan baýyrlas elder yntymaqtastyǵynyń qandaı nátıje bere alatyndyǵynyń jaqsy bir dáleli.
Bálkim endi bizdiń Ortalyq Azııa elderi bolyp keń aýqymdaǵy bir ekonomıkalyq odaqqa birigýimiz burynǵyǵa qaraǵanda, qıyndaý soǵatyn shyǵar. Biraq qalaı alyp qaraǵanda da qandaı deńgeıde, qandaı baǵytta, qandaı salada bolmasyn áıteýir birigýdiń altyn kúrek jeliniń lebin sezingendeımiz. Halyqtardyń qoldaýymen týyndaıtyn mundaı úderisti kóp keshiktirmes úshin ony ózara kópjaqty qarym-qatynasymyzdaǵy tolǵaqty problemaǵa aınalyp otyrǵan sý-energetıkalyq, kóliktik-dálizdik sekildi mańyzdy máselelerden bastap ketse jón bolar edi.
Halyqtardyń arajigi ajyramas úshin ortalyqazııalyq birlestikti ázirge mádenı-gýmanıtarlyq deńgeıde uıymdastyrsa, buǵan eshkim bóget jasamasy anyq. Osy salanyń ózinde bir birimizden alatynymyz da, bir birimizge beretinimiz de óte kóp. Túbi bir týysqan elderdiń boıyndaǵy ozyq qasıetter men qundylyqtar ortaq mádenıet qalyptastyrýǵa mol áserin tıgizetindigi anyq.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
