Ýaqytynan ozǵan ıdeıa

Qazaqstan Prezıdentiniń «RIA Novostı» jáne «Interfaks» aqparat agenttikterine bergen suhbaty Prezıdent Nursultan Nazarbaev ótken aptada bolǵan Máskeýdegi jumys saparynyń aıasynda Reseıdiń jetekshi aqparat agenttikterine suhbat berdi. Áńgimege basty arqaý bol­ǵan másele shyn mánindegi tarıhı oqıǵa – kedendik «úshtik» – Qazaqstan, Reseı jáne Belarýstiń ıntegrasııalanýdyń barynsha jańa joǵary satysyna shyǵýy týraly bo­lyp otyr. Memleket basshylarynyń kezdesýi barysynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa qury­lyp, 2012 jyldyń 1 qań­ta­rynan bastap Birtutas ekonomıkalyq keńis­tik­tiń (BEK) jumys isteýi úshin quqyqtyq negiz qalaıtyn sheshýshi qujattarǵa qol qoıyldy. EýrAzEQ-ten Keden odaǵyna jáne BEK-ke deıin, odan ári Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­qa kirigýge deıin kezeń boıynsha dáıek­ti­lik­pen júrip kele jatqan úsh memlekettiń evolıýsııalyq yntymaqtastyq joly osyn­daı. «RIA Novostı» agenttigi atap jazǵa­nyn­daı, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev burynǵy KSRO aýmaǵyndaǵy asa zor jáne barynsha tıimdi ıntegrasııalyq jo­banyń avtory bolyp tabylady. 1994 jyly, KSRO týraly estelik áli sanada jańǵyryp turǵan kezde, KSRO-nyń kúıreýine baıla­nys­ty ekonomıkalyq jáne saıası apattar be­leń alǵan shaqta Eýrazııalyq odaq qurýdy tuń­ǵysh ret Elbasy usynǵan bolatyn. Biz oqyr­man­dar nazaryna usynyp otyrǵan bul suh­batta Parlament Májilisiniń ózin-ózi tara­týy týraly bastamasynan bastap, Reseıde ótetin aldaǵy saılaý naýqanyna deıingi jáne basqa da kóptegen máseleler sóz boldy.  – Nursultan Ábishuly, biz­diń memleketterimizdiń aýma­ǵyn­da Eýrazııalyq qaýym­das­tyq qurý týraly sonaý 1994 jyly aıtqan Sizdiń ıdeıa­ńyz­dyń jú­zege asýymen qut­tyq­tap qoıýǵa ruqsat etińiz. Siz­diń basta­ma­ńyz naq osy ke­zeńde jyldam ári tıimdi jú­zege asýy nege baı­lanysty? Bizdiń mem­le­ketteri­miz­diń aýma­ǵyndaǵy bu­rynǵy ult­tyq qurylym­dar­­dan joǵa­ry qurylymdar qu­rý kezindegi jiberilgen qate­lik­­terdi endi qaı­talamaý úshin ne isteý kerek?  – Ideıanyń kóbine óz ýaqy­tynan buryn júretindigi belgili. Belgili klassık aıtqandaı, ıdeıalar tá­ji­rıbe júzine asýy úshin buqarany baýrap alýǵa tıis. Keńester Oda­ǵy kúıregennen keıin barlyq mem­leketterdiń óz táýelsizdigin sezinýi úshin, olar budan ári qa­laı damıtyndyǵyn, olardyń árqaısysy basty múd­desiniń ne ekenin túsinýi úshin, jan-jaq­ta­ryn baǵdarlap alýy úshin ýaqyt kerek bolǵan shyǵar. Búgingi jahandaný áleminde óz shekarasynyń sheńberinde tuı­yq­talyp qalǵan memleketti elestetý múmkin emes. Bul ty­ǵy­ryq, bul kez kelgen memleket úshin tu­ralap qalýmen birdeı. Búginde álemde 240 ıntegra­sııa­lyq bir­les­tiktiń ómir súrip otyrǵan­dy­ǵy da tegin emes. Olar­dyń ishindegi eń irileri – Eýropalyq Odaq, soltústikame­rı­­ka­lyq NARTA, oń­tústikame­rıka­lyq MERCOSUR, Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymy, ATES. Al pos­t­keńestik keńistik ishin­de­gi iri de eń salıqalysy – Keden odaǵy, endi, mine, Birtutas eko­no­mıkalyq ke­ńistik bolyp otyr. Men Máskeý memlekettik ýnı­­versıtetiniń qabyrǵasynda ın­te­gra­sııalyq ıdeıa týraly aıt­qan­nan beri de 17 jyl ýaqyt ótti. Naq sol kezeńde, bul ıdeıaǵa halyqtar únemi qoldaý kórsetip kelse de, bizdiń barlyq mem­leketterimizdiń elıta­la­ry jáne memleket basshylary ony qol­damady. Mine, aqyrynda ol is júzine asty. Onyń tájirıbe jú­zinde iske asýy Reseı Prezı­denti Dmıtrıı Medvedevtiń bel­sendi qoldaýy arqasynda múm­kin bol­dy. Taǵy bir atap aıtatyn má­se­le, sonaý 2005 jyly Vla­dı­mır Pýtın prezı­dent bolyp tur­ǵan kezde Sochı­de biz Keden oda­ǵyn qurý tý­ra­ly pikirlesken bo­la­tynbyz. Iаǵnı, Eýropalyq Odaq 40 jyl ýaqyt jumsaǵan joldy biz 5 jyl ishinde eńserdik. Bul úshin orasan kóp zańdar qa­byl­daýǵa jáne ratıfıkasııalaýǵa týra keldi. Endi biz ınte­gra­sııa­nyń ekinshi kezeńine: birtutas eko­no­mı­kalyq keńistik qurýǵa kósh­tik. Osy maqsat úshin 17 ke­li­sim qabyldandy, olardyń oryn­­dalýy BEK-tiń jumys isteýi úshin qolaıly jaǵdaı týǵyzady. Endi bizge monopolııalyq ınfra­qu­ry­lym­dyq qyzmetterdiń birtu­tas ta­rıfin kelisý, jumyssyzdyq deń­geıi, ınflıasııa deńgeıi, mem­lekettik qaryz mólsheri sııaqty ma­kroekonomıkalyq kórsetkish­ter­di birizdendirý týra­ly zańdar qabyldaý kerek. Bul úderis 2015 jyly aıaqtalady. Sonda biz Eýrazııalyq ekonomı­ka­lyq odaq qurý kezeńine aıaq ba­sa­myz. Dál qazirgi kezeńde bizder úshin óte qajet odaq qurýǵa úsh memleket qana qabiletti boldy jáne saıası jiger tanytty. – Eýrazııalyq ekonomıka­lyq odaqty jáne EO-ny jıi sa­lystyrady. Osy oraıda EO – Re­seı, Qazaqstan jáne Belarýs alǵa maqsat retinde qoıǵan Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq qu­rý­dyń belgili bir dárejedegi flag­ma­ny boldy dep aıtýǵa bola ma? –  Men ózimniń jeke pikirimdi bildireıin. Eýropalyq Odaq biz­ben – Birtutas ekonomıkalyq ke­ńis­tikpen jáne biz qurǵaly otyr­ǵan Eýrazııalyq odaqpen ynty­maq­tastyq jasaýǵa árqashan múddeli bolýǵa tıis. Sebebi, munda rynok jáne resýrs kózderi mol. Naq osy jerden Eýropa energoresýrstar «nárin» alýda. Barlyǵy eýro­pa­lyq jetekshilerdiń jigerine baı­lanysty bolady. Alaıda, men Eý­ro­panyń bolashaǵy bizdiń Eýra­zııa­lyq odaqpen yntymaqtastyqqa tikeleı baılanysty ekendigine kámil senemin. – Eýrazııalyq odaqta qandaı valıýta júrýi múmkin? Ol qazir qoldanystaǵy nemese basqa bir jańa valıýta ma? – Biz bul týraly áli áńgime qoz­ǵaǵanymyz joq. Integra­sııa­lyq birlestik erkin saýda aı­ma­ǵyn, Keden odaǵyn, birtutas eko­nomıkalyq keńistik qurýdan bas­talady. Odan keıin ekonomıkalyq odaq qurylady jáne sodan keıin baryp qana Eýropadaǵy «ekıý» (European Currency Unit – eýro qabyldanǵanǵa deıin EO ishinde esep aıyrý úshin qoldanylǵan klırıngtik valıýta, eýropalyq valıýta birligi – «RIA Novostı») sııaqty esep aıyrysý birligi kirgiziletin bolady. Eń aldymen, ıntegrasııanyń birinshi kezeńinen ótýimiz qajet. Sodan keıin bir­tutas valıýta týraly oılanatyn bolamyz. Alaıda, qazirdiń ózinde Qazaqstan men Reseı arasynda iri taýar kólemi boıynsha saýda dol­larmen emes, rýblmen jáne teń­gemen júrgizilýi úshin negiz qa­laný­da. Biz VTB bankinde boldyq. Osy bank arqyly táýlik saıyn 600-800 mıllıon teńge aınalymǵa túsedi. Qazaqstandyq valıýta rýblden keıin ekinshi dárejeni ıelenedi. Biz ózara saýda jasaǵan kezde ulttyq aqshalarymyzdy paı­dalanýymyz kerek. Bul birinshi qa­dam bolyp tabylady. Aldy­men biz ózimizdiń ekonomıkalyq keńistigimizdiń teń quqylyǵyn jáne paıdalylyǵyn ózimiz úshin dáleldeýimiz kerek. Sodan keıin birtutas valıýta týraly másele sózsiz týady. Alaıda, men bul róldi oryndaýǵa bir de bir ulttyq valıýta, onyń ishinde eń qýatty dep sanalatyn rýbl de jaramaıdy dep esepteımin. Basqa valıýta, basqa ataý qajet. – Qazaqstan parlamenttik saılaý qarsańynda tur. Siz ne­likten depýtattardyń Parla­ment­ti taratý jónindegi usy­nysyn qoldadyńyz? Úkimette aýys-túıis bolady dep kútilip otyr ma? – Bıylǵy jyly elimizdiń saıası ómirinde kóp oqıǵalar bol­dy. Birinshiden, tómennen bas­tal­ǵan bastama boıynsha meniń ókilettigimdi uzartý týraly re­fe­rendým ótkizý jóninde usy­nys jasaldy. Men Qazaq­stan­nyń barlyq azamattaryna alǵy­symdy bildirdim, degenmen, re­fe­rendýmǵa barǵanym joq, merziminen buryn Prezıdent saılaýy ótkizildi. Bul máseleler 3 sáýirde bolǵan edi. Sol kezdiń ózinde-aq depýtattar jumys istep  turǵan Parlamentti múm­kin­diginshe taratý kerektigi tý­ra­ly áńgime qozǵaı bastaǵan bola­tyn. Bul oraıdaǵy olardyń bas­ty dáleli elimizdiń Konstıtý­sııa­syna engizilgen ózgerister mem­lekettiń eń basty zań qabyl­daý­shy organynda keminde eki partııa bolýy kerek ekendiginen týǵan edi. Qazir ártúrli saıası qozǵalystar bar. Alaıda, bir partııa – «Nur Otan» ǵana basymdyqqa ıe. Ekinshi aıǵaq – bizdiń barlyǵymyz daǵdarystyń ekinshi tolqyny kele jatqanyn kórip otyrmyz jáne bolady dep esepteımiz. Ony biz denemiz ti­tirkene sezinýdemiz. Daǵda­rys­tyń bolmaýy da múmkin. Degen­men, Eýropadaǵy, Amerıkadaǵy jáne basqa memleketterdegi bo­lyp jatqan jaǵdaılarǵa qara­ǵan­da, onyń bolýy ábden múm­kin. Osyǵan baılanysty parla­mentarııler 2012 jyly saı­laý­ǵa alańdaýdan góri, naqty ispen shuǵyldaný kerektigin alǵa tartty. Úshinshiden – Qazaqstan qýat­ty ındýstrııalandyrý baǵdar­lamasyn júzege asyrýda. Tek eki jyl ishinde ǵana 350 jańa ká­siporyn iske qosylady. Qazirdiń ózinde ekonomıkamyzda óńdeý ónerkásibi basymdyq alyp ke­ledi. Bul búkil elimiz úshin jáne barlyq azamattar úshin asa zor jumys. Depýtattar ony júzege asyrýda jańa zańdar qabyl­daı­tyn Parlamentke jańa adam­dar­dy ákelý qajet dep esepteıdi. Men bul dáleldi tujyrymdarmen sanaspaı tura almadym. Onyń ústine bul Parlament óziniń sońǵy sessııasy boıynsha jumys istedi. Men taratý jónindegi aıǵaqty dáleldermen kelistim. Konstıtý­sııa boıynsha Prezıdenttiń de­pý­tattar usynys jasamaı-aq Par­lament lıderleriniń kelisimi boıynsha da taratýǵa quqy bar. Bul qalypty, konstıtýsııalyq, zańdy qubylys. – Reseı men Qazaqstan ózara úılesimdi úrdis arqyly BSU-ǵa múshe bolyp kire almady. Reseı birinshi kirgeli otyr. Bul Reseı men Qazaqstannyń baılanys­taryna jáne eýrazııalyq keńis­tiktegi ıntegrasııalyq úderis­terge áser etpeı me? – Biz Keden odaǵyn qurýdyń alǵashqy kúnderinen bastap bul taqyrypty kóterdik. Qazir is júzinde kelisimderdi bitirdik: 2012 jyldyń sońynda uıymǵa qa­byldaý úshin Qazaqstan da daı­yn bolady. Alaıda, BSU-ǵa ujym­dyq túrde kirý úlgisi joq. Qazaqstan úshin Reseıdiń BSU-ǵa aldymen kirýi óte mańyz­dy. Bizdiń Eýropaǵa shyǵatyn barlyq kólik dálizderimiz Reseı Federasııasynyń aýmaǵy arqyly ótedi. Eger Reseı kirmeıtin bolsa, biz Qyrǵyzstannyń jaǵdaıyna tap bolamyz. Ol BSU-ǵa kirdi, alaıda bul uıymǵa múshe emes memleketterdiń ortasynda qaldy. Sonymen birge, biz úshtik (Reseı, Qazaqstan, Belarýs) keliskenbiz jáne Qazaqstan men Reseı ara­synda da BSU-ǵa múshe bolǵannan keıin Máskeý bizdiń músheligimizdi barlyq jaǵynan qoldaıtyndyǵy týraly kelisim bar. Reseıdiń uı­ymǵa múshe bolyp kirip otyrǵan jaǵdaıy Qazaqstan úshin óte tıimdi. О́ıtkeni, Reseı tarapy qazir bizde qoldanystaǵy tarıf­ter­den góri ózine barynsha jo­ǵary tarıfterdi kelisip aldy. Sondyqtan Qazaqstannyń BSU-ǵa Reseıden keıin múshe bolýy qa­lypty jaǵdaı dep esepteımin. Bul bizdiń Keden odaǵyna esh­qandaı áser etpeıdi. – Qazaqstan Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymyn keńeıtý bo­lashaǵyna, atap aıtqanda, oǵan Irannyń múshe bolýyna qalaı qaraıdy? – Qazir Shanhaı yntymaqtas­tyq uıymyna Irandy qosqanda alty memleket baqylaýshy ne­me­se seriktes bolyp tabylady. Árı­ne, problemalar joq emes, bar. Sondyqtan mundaı másele­ler barlyq memleketterdiń ózara pátýalasýymen birigip sheshilýi kerek. О́z basym Úndistan men Pákstannyń, keıin múmkin Iran­nyń qabyldanýyn qalar edim. Bul baǵyttar boıynsha saıası problemalardyń bar ekenin joq­qa shyǵarýǵa bolmaıdy. Jeke pikirime kelsek, ShYU-nyń keńeıýi­ne qarsy emespin, taǵy qaıtalap aıtamyn, máselelerdiń ońtaıly sheshilýine barlyq memleketter atsalysýy qajet. Shanhaı yn­ty­maqtastyq uıymynyń on jyl­dy­ǵyn atap ótken tusta Astanada bul taqyryp tóńireginde áńgime bolyp, uıymǵa qabyldaýdyń tár­tip-sharttary keńinen qozǵalǵan. Uıymnyń berik, ornyqty bol­ǵa­nyn tileımin. – Sońǵy kezderi kóptegen elderdi, ásirese, arab elderi aýma­ǵyn úkimetterge qarsy baǵyt­talǵan jappaı tolqýlardyń sharpyp ótkeni málim. Bul oqı­ǵalardan burynǵy postkeńestik respýblıkalar quramyndaǵy elder úkimetteri qandaı qory­tyndy shyǵarǵany jón? – Biz jappaı tolqýlardy Sol­tústik Afrıkadan ǵana emes, so­nymen qatar, AQSh, Ulybrı­ta­nııa, Eýropanyń basqa elderinen de kezdestirip otyrmyz. Áńgi­me­niń bári ádilettilikke kelip tireledi. Erkindik pen ádilettilik – ajyraǵysyz uǵym. Azattyqtyń, teńdiktiń qajettigi túsinikti. Qazirgi áńgime óte aýqattylar men jarly-jaqybaılar arasyn odan ári ekige jaratyn ádilettilik tý­raly bolyp otyr. Daǵdarys osy eki áleýmettik toptar arasyndaǵy aıyrmashylyqtyń bet-perdesin aıqara ashyp berdi. Adamdardyń ómir súrý deńgeıiniń tómendigi osyn­daı tolqýlardy tezdetti. Sondyqtan da áleýmettik teńdik, halyqtyń ómir súrý sapasynyń joǵarylyǵy ekonomıkanyń bas­ty faktory ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Eshkim kútpegen daǵdarys eko­nomıkany kúrt quldyratyp jiberdi, áleýmettik shyǵyndar qys­qarýda, qarapaıym adamdar zar­da­byn kóp tartýda. Eń basty másele bul. Munymen qosa, búkil álemde lańkestik áreketter de kúsheıip keledi. О́zińiz biletindeı, mundaı keleńsiz oqıǵalar Qazaq­standa da oryn aldy. Árıne, olar­dyń uıymdasqan eshqandaı túp tamyry da, oppozısııalyq top­tarǵa qatysy da joq. Jurt­shylyq tarapynan qatań synǵa ushyraýda. Terrorızm shekara degendi bilmeıdi, sondyqtan oǵan qarsy memleket bolyp kúresken jón. – Batystyń Tehranǵa qar­sy sanksııa jarııalaý jónindegi ustanymyna Sizdiń kózqa­rasy­ńyz qandaı? О́ıtkeni, orna­lasýy jaǵynan Iran kórshi óńir bolyp tabylady ǵoı. – Iranǵa qansha ret sanksııa jarııalanǵanyn jaqsy bilemiz. Alaıda, el retinde ómir súrip te, eń­bek etip te jatyr. Memleket retinde de ornyqty. Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna keletin bolsaq, dıplomatııalyq kelisimderdi odan ári jalǵastyrýdy qoldaýshylardyń birimin. Eger Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy týraly sóz qozǵaıtyn bolsaq, onda nege Pákstan, Izraıl tóńi­reginde másele kótermeske? Olarda shyn máninde ıadrolyq qarý bar ǵoı. Máselege birjaqty qaraýǵa bolmaıdy. Iran atomdy beıbit maqsatqa paıdalanyp otyrǵanyn, MAGATE de jaǵdaıdyń qalypty ekenin málimdeıdi. Kenet áldebir jasyryn pıǵyl-maqsattar tý­ra­ly aqparat óristeıdi. Sondyqtan kelissózderdi odan ári jalǵas­ty­ryp, MAGATE ınspektorlaryn barlyq obektilerge jiberýdi talap etý kerek. Osylaısha ıadro­lyq baǵdarlamany beıbit maq­sat­qa paı­dalanyp jatqanyn álemge dálel­desin. Iran máselesin kúsh­pen sheshýge bolmaıdy. Onyń sońy álem úshin de, aımaq úshin de aýyr zar­daptarǵa soqtyrýy ábden múmkin.  – Qazir Tehranǵa ǵana emes, sonymen qatar, Sırııaǵa qarsy sanksııa qoldaný máselesi tal­qylanýda. Sizdiń túsinik­te­me­ńiz? – Bárimiz de BUU Lıvııaǵa qa­tysty qandaı sheshim qabyldaǵa­ny­na kýámiz. Onyń aqyry Kad­dafıdiń ólimimen aıaqtaldy. Men Kaddafıdiń jaqtasy emespin, ony qorǵaý nıetim de joq. Alaıda, BUU Qaýipsizdik Keńesi she­shi­miniń burmalanǵanyn nazardan tys qaldyrýǵa áste bolmaıdy. Memlekettiń ishki isine jónsiz aralasýǵa jol berildi. Bul ashy oqıǵa mundaı áreketterdi basqa táýelsiz elderge qoldanýǵa bol­maı­tynyn kórsetti. Máselen, Sı­rııa­ǵa. Bitimgershilik qaýym­das­tyq adamdardyń opat bolyp jat­qanyn áshkereleýde. Sondyqtan da problemalardyń ońtaıly sheshilýimen aınalysýymyz kerek. Qa­zaqstan Islam Yntymaq­tas­tyǵy Uıymyna tóraǵalyq etedi. Bizdiń jetekshiligimizben IYU-nyń májilisi ótedi. Onda bul máseleni talqylaıtyn bolamyz. – Qazaqstan – qýatty ener­ge­tıkalyq memleket. Siz qalaı oılaısyz, Reseı men Qazaqstan álemdik energetıkalyq rynok­ta áriptes pe álde básekeles pe? – Reseıdiń munaı, gaz ón­diretin alyp derjava ekeni belgili. Jylyna 500 mıllıon tonna munaı jáne 500 mıllıard tekshe metrdeı gaz shyǵarady. Qazaqstan 20 jyl buryn 20 mıllıon tonna munaı óndirse, qazirgi mejemiz – 80 mıllıon tonna. 25 mıllıard tekshe metr gaz óndiremiz. 2020 jylǵa qaraı bul kórsetkish 100 mıllıardty quraıtyn bolady. Son­dyqtan qazirgi mezette bá­se­kelestikti kórip otyrǵan joqpyn. Biz Reseıdiń gaz jelilerin paı­dalanamyz. Al Reseıge gaz shı­kizattaryn satamyz, olar odan ári syrtqa jiberedi. Budan tys­qa­ry Qytaıǵa gaz jáne munaı tasy­mal­daıtyn jelilerimiz bar. Bizde bir-birimizge bóget jasaý, rynok kózderin jabý sekildi jaǵdaılar bolǵan emes. Kerisinshe, eki el bir­deı ónimder óndiredi. Bıylǵy­daı astyq mol jyly qıyndyqty birge ótkerdik. Reseıde de, Qazaq­standa da shetke astyq tasıtyn termınaldar jetispeıdi. Biraq múm­kindik bar. Birtutas ekonomı­ka­lyq keńistik sheńberinde mak­ro­ekonomıkalyq jáne syrtqy saýda baılanystary kelisilip, ortaq mámilelerge qol jetkizetin bola­myz. Sonda básekelestik te jaıy­na qalady. – Qazaqstan úshin gaz tasy­mal­daýdyń qaı joly basym­dyqqa ıe? Transkaspıılik pe, álde Kaspıı boıylyq  jeli me? – Qazaqstan búginde bul ba­ǵyttar boıynsha Reseımen tyǵyz qarym-qatynas ornatqan. Qazaq­stan arqyly «Orta Azııa – Or­talyq», «Orta Azııa – Ýral» gaz qubyry jelileri, túrkimen, ózbek gazdary ótedi. Qazaqstan gazy da Reseı arqyly ótedi. Alaıda, kez kelgen memleket úshin ekono­mı­ka­lyq múdde qashanda mańyzdy. Eger bizge gazdy Reseı arqyly ta­symaldaý tıimdi bolsa, osy ba­ǵytta jumys isteı beremiz. Tıimsiz dep sanalǵan jaǵdaıda, Qytaı jaǵyna jóneltetin bolamyz. Biz qazirdiń ózinde Kaspııden elimiz­diń ońtústigine deıin gaz qubyr­laryn salýdamyz. Keıin bul jeli «Túrkimenstan – О́zbekstan», «Qazaqstan – Qytaı» gaz jelilerimen túıisetin bolady. – Siz Reseıdi aınalyp ótetin Túrkimenstan – Ázerbaıjan ba­ǵytyndaǵy bolashaq Transkaspıı gaz qubyrlary jelilerin qalaı baǵalar edińiz? – Shynyn aıtsam, jobanyń bo­lashaǵy óte kúmándi. Ázirge sóz júzinde ǵana talqylanýda. Kaspıı teńizi túbinen Bakýge gaz jelilerin tartý qarastyrylǵany­men, másele áli sheshilgen emes. Reseıdiń túrkimen gazyn óz aýmaǵy arqyly ótkizý jónindegi kelisimi toqtatyldy. Sebepteri maǵan túsiniksiz. Túrkimenstan da Reseıge gaz berýdi toqtatty. Búginde Túrkimenstannan Qa­zaq­­stan arqyly Qytaıǵa deıin ótki­zý múmkindigi 30-40 mıllıard tek­she metrge teń gaz qubyry jelisi salyndy. Meniń bilýimshe, Túr­kimenstan gazdy Aýǵanstan jáne Pákstan arqyly jóneltýdi kózdep otyr. Jýyrda, qıyndyq­tar­ǵa qaramastan, kelisimderge qol qoıylǵanyn bilemiz. Bul qa­damdar Túrkimenstanǵa óz prob­le­malaryn sheshýge múmkindik beredi. Osyndaıda meniń esime Sol­tústik Kaspıı munaı qubyryn Novorossııskige jetkizý úshin birneshe jyl sergeldeńge túsken oqıǵa oralady. Bul Elsın men Chernomyrdınniń ýaqytynda bol­ǵan. Meniń Reseı tasymaldaýdan bir jarym mıllıard dollar qar­jy joǵaltatynyn dáleldeýime týra keldi. Biz port salyp, tankerlermen Ázerbaıjanǵa munaı tasymaldap, «Baký-Jeıhan» ba­ǵy­ty boıynsha jumys isteı bastadyq. Sonyń ózinde másele 4-5 jyldan keıin ǵana sheshimin tapty. Al Keden odaǵy, Birtutas ekonomıkalyq keńistik aıasynda mundaı problemalar oryn al­maıdy.  – Qarap otyrsaq, burynǵy Odaqty qalpyna keltirý tý­raly kelisimderdiń sátsiz aıaq­tal­ǵanyna 20 jyl bolyp qa­lypty. TMD-nyń quryl­ǵa­nyna da osynsha jyl eken. Siz osy úderisterdiń basy-qasynda boldyńyz ǵoı. – Keńester Odaǵynyń kúıreýi jóninde kóp aıtylǵandyqtan, oǵan oralmaı-aq qoıaıyq. Ol – óz aldyna jeke taqyryp. Odaqtyń taraýy barlyq memleketter úshin óte qıyn kezeń boldy. Barlyq baılanystar úzilip, ekonomıka toqyrap qaldy. Men osyndaı kúrdeli jaǵdaıda, 1991 jylǵy 21 jeltoqsanda Almatyda basqa pishindegi Táýelsiz memleketter dostastyǵyn qurýdy usyndym. (1991 jyly 8 jeltoqsandaǵy Belovej kelisiminen áldeqaıda keń aýqymda – «KP» redaksııasynyń eskertýi). Alǵashqy kúnnen TMD-nyń tıimdi birlestik bolýyn jaqtadym. Keıinirek tyǵyz ıntegra­sııa­lyq baılanystar ornatý maqsa­tymen Eýrazııalyq odaq qurýdy usyndym. Osy negizde EýrAzEQ dúnıege keldi. 2012 jyly 1 qań­tardan bastap Birtutas ekono­mıkalyq keńistik sheńberinde naqty praktıkalyq qadamdar bastalady. Sóıtip, úderis 2014-2015 jyldary aıaqtalatyn bola­dy. Qysqasha tarıhy osylaı. О́te mańyzdy sheshimdi jarııalaý úshin arnaıy jınalyp, D.Medvedevke alǵysymdy aıt­tym. Shyny kerek, bul oraıda Reseı óte mańyzdy ról atqardy. Myna jáıt týraly da aıta ketken jón. Reseı qazir asa ma­ńyzdy saıası naýqan kezinde tur. Aldymen Dýma, sosyn Prezıdent saılaýy ótedi. Vladımır Pýtınniń prezıdenttikke úmitker retinde usyny­lýy maǵan unamdy áser qaldyr­dy. Ol 2000 jyly bılikke kelgende Reseı kúıreý jáne azamat soǵysy qarsańynda turǵan bola­tyn. Osy qıyndyqtardy eńserip, Reseı aýmaǵynda tártip ornatty. Dmıtrıı Medvedev te memlekettik aqyl­dylyq, kóregendik ta­ny­ta bildi dep sanaımyn. Reseı úshin turaq­tylyq aýadaı qajet. Qazir ekeýiniń arasynda áldebir tartys júrgizý ýaqyty emes. Eki saıasatker de Reseı jáne reseılikter úshin úlken erlik, qaırattylyq kórsetti. Olarǵa jańa tabystar, Reseıge tynysh­tyq pen ósip-órkendeý tileımin.