Tyń bastamalar, qaryshty qadamdar

Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsiz­di­gi­niń 20 jyldyǵy qarsańynda mem­le­ketimizdiń bilim berý salasynda  «Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» men «Intellektýaldy ult – 2020», «Ǵy­lym týraly» memlekettik baǵdar­la­malary aıasynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan irgeli is-sha­ra­lar atqarylýda. Elbasymyz óziniń bıylǵy jylǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» Joldaýynda atap kórsetkenindeı, búgingi kúnniń basty talaby da elimizdi dúnıe júzindegi aldyńǵy qatarly elý eldiń qataryna qosatyn, qazirgi álemdik órkenıet básekesine laıyq ıntellektýaldy tulǵa, ıntellektýaldy ult qalyptastyrý. Elimizdiń ǵylymı áleýeti men ınnovasııalar júıesin álem­dik ozyq deńgeıdegi bıik belesterge kóterý negizi bilim berý sa­lasyndaǵy irgeli reformalar ar­q­y­ly júzege asýda desek, IýNESKO-nyń 2011 jylǵy Bú­kil­álemdik «Bilim – barlyǵy úshin» esepti baıandamasynda Qa­zaqstan bilim berýdi damytý ındeksi boıynsha 129 memlekettiń ishinde alǵashqy tórt kóshbasshy memleketter qataryna enip otyr. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimeti boıynsha, bul reıtıngte biz TMD memleketteri ishinde de kósh bastap otyrýymyz (Belorýssııa – 26, О́zbekstan – 48, Ýkraına – 53-shi oryndarda) qýanarlyq jáıt. Halyqaralyq IMD básekege qabilettilik reıtıngisi boıynsha da  sońǵy eki jylda  qatarynan Qazaqstan halqynyń eresek azamattar arasyndaǵy saýattylyq deńgeıi boıynsha álemde kósh bastap, birinshi oryndy ıelenip kelemiz. Kez kelgen memlekettiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy­nyń negizgi nátıjeli ındıkatory bolyp tabylatyn adam damýy ın­deksiniń bul kórsetkishteri – Qa­zaqstandaǵy bilim berý saıasa­ty­nyń durystyǵyn kún sanap dá­lel­dep otyr. Eń bastysy, mem­le­ke­timizdiń álemdik deńgeıde bá­sekege qabiletti, bilimdi, bilikti, kreatıvti ıdeıalarǵa baı adamı kapıtalǵa ıe ult retinde ta­nylýy. Bul – Prezıdentimiz Nur­sul­tan Ábishulynyń dana kóshbas­shy­lyǵymen atqarylyp jatqan ıgi isterdiń jemisi, búginde álem moıyndap, «álemdik deńgeıdegi kóshbasshy memleket qaıratkeri»  retinde tanylyp otyrǵan Elba­symyzdyń jáne Elbasymen birge kele jatqan barsha Qazaqstan halqynyń jeńisi. Prezıdent N.Á.Nazarbaev elimiz egemendik alǵan alǵashqy kún­derde-aq: «Bostandyq pen táýel­siz­dikti jeńip alý jetkiliksiz, ony tabandy túrde qorǵap, ny­ǵaıtyp, urpaqtarǵa qaldyrý qa­jet», dep kórsetken edi. Búginde memleket bolashaǵyn tárbıe­leý­men aınalysatyn bilim oshaq­ta­ry­nyń,  barsha ustazdar men ǵa­lymdar aldynda keleli mindetter tur jáne bul salada  Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Jumaǵulovtyń basshylyǵymen birqatar ıgi  ister atqarylýda. Orta bilim berý salasyna ortalyqtandyrylǵan vertıkaldi memlekettik baqylaý ornatý, mekteptegi bilim sapasyn kóterý, modernızasııalaý baǵytynda arnaıy pán muǵalimderiniń forýmdaryn ótkizý (ústimizdegi jyly mamyr aıynda ótken matematıka páni muǵalimderiniń alǵashqy sezi), ustazdar biliktiligin kóterýge vaýcherlik-modýldik qarjylan­dy­rý­dy engizý, halyqaralyq «Bola­shaq» baǵdarlamasy aıasynda jańa formasııadaǵy kásibı biliktiligi joǵary  pedagogtar daıyndaý úshin 2011 jyldan  bastap kvo­ta­ly oryndar bólinýi, oqýlyqtar sapasyna  úsh satyly talqylaý ótkizý – tek orta bilim berý sala­syndaǵy bilim sapasy men qoǵam­daǵy ustaz mártebesin kóterý maqsatynda atqarylyp jatqan qyrýar is-sharalardyń biregeıi ǵana el tarıhyndaǵy reforma­torlyq jańa qadamdar. Al joǵary bilimdi kásibı mamandar daıarlaıtyn joǵary oqý oryndaryna kelsek, barsha pro­fes­sor-oqytýshy ǵalymdar qu­ramy ústimizdegi jyldyń 1 qań­ta­rynan iske qosylǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarl­a­ma­syn» – «Qazaqstan-2030» Stra­te­gııasynda kórsetilgen bilim berý salasyndaǵy memlekettik saıasat pen Qazaqstan  Prezıdentiniń «Qazaqstan Respýblıkasy damýy­nyń 2020 jylǵa deıingi stra­te­gııa­lyq jospary týraly» Úkimin iske asyrýǵa arnalǵan negizgi qu­ja­tyn  basshylyqqa ala otyryp, Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birlese keleli isterdi júzege asyrýda. Qazaq memlekettik qyzdar pe­da­gogıkalyq ýnıversıteti – Qa­zaqstandaǵy 67 jyldyq damý ta­rıhy bar irgeli oqý oryndarynyń biri. Negizgi baǵyty – mektep oshaqtaryna kásibı mamandar daı­yndaıtyn ári tek qyz ba­la­la­r ǵana oqıtyn oqý orny bol­ǵandyqtan, otandyq ýnıversıtetter pleıadasynda ózindik orny men ereksheligi bar oqý ordasy. Jetpis myńnan asa túlegi Qa­zaq­stannyń bar aımaǵy men shet memleketterde eńbek etip júrgen ýnıversıtette kúni búgin 43 mamandyq boıynsha 9248 stýdent, 21 mamandyq boıynsha 139 magıstrant bilim alyp jatqan bolsa olarǵa 718 professor-oqytý­shy­lar dáris oqýda. Qazaqstan bilim berý júıesi­niń Bolon deklarasııasyna, Lıssabon konvensııasyna kirýine baılanysty úsh deńgeıli mamandar daıyndaý júıesi tolyǵynan engizilip, olardy daıyndaýda aka­demııalyq utqyrlyq máselelerin sheshý shuǵyl qolǵa alyndy. Jedel túrde bıylǵy oqý jylynyń birinshi semestrinde  elimizdiń bedeldi joǵary oqý oryndarymen kelisim-sharttar jasalynyp, iske asyryldy. Qazirgi kezeńde Jetisý memlekettik ýnıversıtetimen,  Abaı atyndaǵy QazUPÝ-men,  Pav­lodar memlekettik ýnıversıtetimen, Bó­ke­tov atyndaǵy QarMÝ-men, Aty­raý ýnıversıtetimen stýdentter almasý qolǵa alynsa, sony­men  qatar, Reseı, Túrkııa, Malaızııa memleketteriniń beldi ýnıversıtetterimen eki dıplomdyq bilim berý týraly kelisimder júrgizilýde. Ýnıversıtettiń bilim berý keńistigi kún sanap keńeıýde. Az ǵana ýaqyt ishinde Sınszıan peda­gogıkalyq ýnıversıtetimen (Qy­taı), Mıssıssıpı memlekettik ýnıversıtetimen (AQSh), Nıgde ýnıversıtetimen (Túrkııa), Tomsk polıtehnıkalyq ulttyq zertteý ýnıversıtetimen (Reseı) kelisim-sharttarǵa qol qoıyldy. Qazaq mem­lekettik qyzdar pedagogı­ka­lyq ýnıversıteti men Shyńjań pedagogıkalyq ýnıversıteti ara­syndaǵy baılanysty nyǵaıtý úshin Qytaı eliniń mádenıeti men salt-dástúrin dáripteý jáne qy­taı tilin úıretý maqsatynda «Qy­taı tili ortalyǵy» jumys jasaı bastady. 2011-2013 jyldar ara­ly­ǵynda ýnıversıtette halyq­ara­lyq yntymaqtastyqty ny­ǵaı­tý barysynda Shyńjań pedago­gı­kalyq ýnıversıtetiniń oqytý­shy­sy jumys isteýge keldi. 2011-2012  oqý jylynda Qa­zaq­stan Respýblıkasy Prezı­dentiniń «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasy boıynsha bir jyl­dyq ǵylymı tálimnamaǵa Sankt-Peterbýrg, Máskeý qalalaryna psıhologııa, fızıka, jalpy pedagogıka, mýzykalyq bilim kafedra­la­rynan  4 oqytýshy, Avstralııa memleketiniń Griffith ýnıversıtetine shet tilder fakýltetinen 2 oqytýshy jiberildi. Ýnıversıtette Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qarjylaı qoldaýymen birneshe irgeli jáne qoldanbaly jobalar boıynsha ǵy­lymı-zertteý jumystary júr­giziledi. Olar: «Pedagogıkadaǵy ádistemelik ilim qurylymynyń ǵylymı negizderin ulttyń ıntel­lektýaldy potensıalyn damy­tý­dyń  faktory retinde qaras­ty­rý», «Qazaqstan Respýblıkasyn­daǵy bilim berý júıesine genderlik turǵydan qaraý»,  «Orys tilin qazaq ádebı tili týraly ǵylymda arnaıy termınologııa translıa­to­ry retinde qarastyrý máse­le­leri» taqyrybyndaǵy jáne «12 jyl­dyq oqýǵa ótý ke­ze­ńindegi mektepke deıingi bilim berýdi damytýdyń ǵylymı-ádistemelik ne­gizderin qurý» taqyrybyndaǵy jobalar. 2011 jyldyń tamyz-qyrkúıek aılarynda ýnıversıtet salalyq mınıstrliktiń  qarjylandy­rýy­men ótetin irgeli jáne qoldan­baly jobalar boıynsha ǵylymı-zertteý jumystarynyń konkýr­sy­na 11 ǵylymı joba, Almaty qa­lasy Kásipkerlik jáne óner­kásip basqarmasynyń «Innova­sııa­lyq ǵylymı-zertteý jumys­ta­rynyń konkýrsyna» 3 ǵylymı joba, Jastar saıasaty basqarma­sy­nyń I ınnovasııalyq konventin ótkizýine oraı uıymdastyrǵan ǵylymı-zertteý jumystarynyń konkýrsyna 2 ǵylymı joba jiberdi. Ýnıversıtet qabyrǵasynda «Áleýmettik genderlik ǵylymı-zertteý» ınstıtýty,  «Qazaq mek­te­biniń damý máseleleri» zert­hanasy jumys jasaıdy. Aldaǵy ýaqytta ýnıversıtettiń ǵylymı-zertteý áleýetin saralaı otyryp, mamandandyrylǵan oqý zertha­na­la­ryn (Jańaryp turatyn energııa kózderin paıdalaný zerthanasy t.b.),  ǵylymı-zertteý ortalyq­ta­ryn (Pedagogıkalyq jáne psı­ho­logııalyq zertteýler, О́zin-ózi taný ǵylymı-zertteý, «Hı­mııa» Qa­zaq­stan-Reseı ınno­vasııalyq ǵy­lymı bilim berý ortalyqtary) ashý qaras­ty­ry­lýda. «Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda» respýb­lıkalyq joǵary oqý oryndary arasyndaǵy elektrondyq kitap­ha­naǵa 2010 jyly 26% oqý oryn­darynyń múshe ekendigin kórsete otyryp, bul kórsetkishtiń 2015 jyly 55%, al 2020 jyly 100% bolý qajettiligi basa aıtylǵan. Qazirgi tańda ýnıversıtet ǵy­lymı kitaphanasyn elektrondy kitaphana retinde jabdyqtaý ju­mysy shuǵyl túrde qolǵa alynyp, QR Ulttyq kitaphanasynyń táji­rı­besine súıene otyryp, strate­gııalyq jospary jasalýda. Sonymen qatar, bilim berýdegi jańa tehnologııany meńgerýdiń negizgi tetikteriniń biri – joǵary oqý oryndary oqytýshylarynyń kásibı biliktiligin kóterý máse­le­si desek,  memlekettik baǵdarla­ma­da  bul kórsetkish 2010 jyly  6% bolǵandyǵy, al 2015 jyly  20%  bolý qajettigi kórsetilgen. Bul baǵytta  ýnıversıtet ja­nyn­daǵy ǵylymı-pedagogıkalyq ka­dr­lar biliktiligin arttyrý orta­ly­­ǵynyń 2011-2015 jyldarǵa ar­nal­ǵan arnaıy baǵdarlamasy bekitildi. Elektrondy oqytý júıe­sin oqytý, ony oqý prosesinde qol­daný máselesi boıynsha ústi­mizdegi jyldyń qyrkúıek aıynda ýnıversıtettiń 60 oqytýshysy «E-Learning – elektrondyq oqytý jáne onyń Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy bilim berýdi da­my­týdyń 2011-2020 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasy aıasyndaǵy róli men orny» ta­qyrybynda 36 saǵattyq, qazan aıynda 30 oqytýshy «Keısterdi daıyndaý tehnologııasy» taqyry­bynda 36 saǵattyq ýnıversıtet tarapynan qarjylandyrylǵan ádis­temelik semınar-trenıngten ótti. Álbette, bir maqala kólemine búkil ujym atqaryp jatqan keleli is-sharalardy syıǵyzý múmkin emes. Áıtse de, bir ujymnyń jetistikteri arqyly egemen eli­mizdiń eleýli tabystaryna kóz jetkizýge bolatyndaı. 2011 jyl – Qazaqstan Res­pýblıkasy Táýelsizdigine 20 jyl tolyp otyrǵany ózimizge belgili. Mine, bıylǵy jyl osy jıyrma jyl ishinde jetken jetistikterimizdi baǵamdap, bolashaǵymyzǵa baǵyt siltep, álemdik keńistiktegi bıik belesterge jetelegen tarıhı jyl bolyp otyr. Dúnıe júzinde kórinis tapqan sońǵy oqıǵalar Táýelsiz jas memleketimiz ustan­ǵan baǵyttyń durystyǵyn, Elba­sy saıasatynyń kóregendigin kún sanap dáleldeı túsýde. Sonyń biri – bilim berý júıesin jetildirý, bul salaǵa baǵyttalǵan memlekettik ınvestısııa kóleminiń órke­nıetti elder deńgeıine jetkizilýi. Bizdiń basty baılyǵymyz – básekege qabiletti, kásibı bilikti ári joǵary bilimdi, rýhanı jan-dúnıesi taza, Otanyn sheksiz súıetin ári maqtan tutatyn,  ıntellektýal tulǵalardan turatyn adam kapıtaly. Qazirgi ýaqyt, Elbasymyz kórsetkendeı, «adamzat bıigin bilekpen emes, bilimmen  baǵyndyrý zamany». Jo­ǵary bilimdi  qoǵam ǵana búgingi halyq­aralyq arenada iri jeńis­terge jetpek. Dınar NО́KETAEVA, Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq  ýnıversıtetiniń rektory.