О́tkir talqylanǵan ózekti máseleler

MEDIA FORÝMǴA QATYSÝShYLARDYŃ QYZYǴÝShYLYǴYN TÝǴYZYP, PIKIRTALASTYŃ KО́RIGIN QYZDYRDY Astanada «Táýelsizdiktiń 20 jyly: BAQ jáne qoǵam»  degen taqyryppen ótken eki kúndik Eýropa men Azııa medıasynyń altynshy forýmy keshe óziniń máresine jetti. Forýmnyń sońǵy kúni oǵan qaty­sý­shylar búgingi tańnyń ózekjardy degen máselelerin eki seksııada tal­qyǵa saldy. Seksııalyq talqylaýlar eki zalda qatar ótkendigin aıta ketý kerek. Birinshi seksııa­daǵy talqylaý taqyryby «Turaqsyz eko­no­mıkadaǵy medıaındýstrııa» dep ataldy. Aldymen sóz  Latvııa jýrnalıster odaǵy­nyń prezıdenti Iýrıs Paıderske berildi. Ol turaqsyz ekonomıka jaǵdaıyndaǵy daǵ­darys óz eline de jaqyndap qalǵan­dy­ǵyn, sonyń saldarynan  keshe ǵana ekinshi bank jabylǵandyǵyn ókinishpen jetkizdi. Osy rette sheshen buqaralyq aqparat qu­raldarynyń basty mindeti  týyndaýy múmkin táýekelder men teris saldarlardan habardar etý ekendigin alǵa tartty. Alaıda, bul jerde kommersııalyq nemese saıası qysymnyń da bolaryn qaperden shyǵarmaǵan jón. Bızneske kedergi keltiretin belgili bir aqparattardy jazbaý, qorǵaný múmkindikterinen habardar etpeý nemese táýekelder týraly jalǵan aqparat berý – kommersııalyq qysymnyń negizgi belgileri. Internet orta ornaǵan kezde oǵan kommersııalyq qysym bola qoımady, alaıda, ýaqyt óte kele áleýmettik jeliler kommersııalyq jáne saıası qysymdarǵa ushyrap, belgili bir saıası maqsattardy jú­zege asyrady. Daǵdarystyń ekinshi kezeńi bastalar shaqta aqparat alýshy nendeı medıaǵa júgineri belgisiz. Qazirgi tańda blo­gerler dástúrli buqaralyq aqparat qu­ral­darymen básekege túse bastady, dedi ol óziniń sózinde. Kontenttiń sapasy turǵysynan qara­ǵan­da, ózge medıalar dástúrli buqaralyq aqparat quraldarynan asyp túsedi degenge sený qıyn. Eger dástúrli medıany dás­túr­li medısınamen teńestirsek, onda blogerler men áleýmettik jeliler halyqtyq medısınany elestetedi. Dástúrli medıa ókili sanalatyn «Moskovskıı komsomoles» gazeti bas dırektorynyń orynbasary Sergeı Rogojkın óz sózinde buqaralyq aqparat quraldarynyń azamattyq jaýapkershiligi basty nazarda bolýy kerektigimen bólisti. Máselen, Reseıde óńirlik basylymdardyń 80 paıyzǵa jýyǵy jergilikti mýnısıpaldyq organdar tarapynan qarjylandyrylady. Mundaı jaǵdaı sol basylymdardyń ustanymdary men saıasa­ty­na, tipti ekonomıkalyq táýelsizdik­te­ri­ne mindetti túrde áser etetin bolady. Tu­raq­syz ekonomıkany aıtqan kezde Reseıde 174 mıllıard rýbl memlekettik aqparat taratý júıesine jumsalatynyn nazarǵa sala ketsek deımiz. Ekinshi seksııada «Internettegi memlekettik retteý jáne onyń medıalarǵa áser etýi» taqyryby qaýzaldy. Belarýs elinen kelgen ókilder óz elderinde Internetke eshqandaı da memlekettik qadaǵalaýdyń joqtyǵyn, óıtkeni, jeli saıası jaǵdaıǵa esh­qandaı da áser etip otyrmaǵandyǵyn ortaǵa saldy. Qazirgi tańda bul el hal­qynyń sany 10 mıllıon bolsa, sonyń 60 paıyzǵa jýyǵy Internetke erkin kire alady eken. Internetti   baqylaýǵa alý­dyń astarynda negiz bolýy shart. Mysaly, Moldovada provaıderlerge aqparattardyń jarty jylǵa deıin saqtalýyn mindetteıtin zań qabyldanǵan. Bul óz kezeginde kim aqparatty qaıdan alǵandyǵyn dáleldeýge qajet kórinedi. Bireýdi jazalaý úshin aqpa­ratty saqtaý kerek pe, joq pa degen másele tóńireginde uzaq jaryssóz uıymdastyrýǵa da bolar edi. «Vechernıı Bıshkek» baspa úıi JAQ-tyń dırektory  Aleksandr Kım óz kezeginde Oshtaǵy qaqtyǵystarǵa Internettegi áleýmettik jelilerdiń yqpaly bolǵan­dy­ǵyn ortaǵa saldy. Forýmǵa qatysýshylar mundaı pikirmen kelise qoıǵan joq. О́ıt­keni, budan da soıqan qaqtyǵys osydan jıyrma jyl buryn da oryn alǵan. Baspa úıi basshysynyń sózine qaraǵanda, Qyr­ǵyz­standa Internetti memleket tarapynan qadaǵalaýǵa qadam jasalǵanymen, ol óz nátıjesin bere qoımaǵan. Ýkraına ókili óz sózinde negizinen Internettegi syndy boldyrmaý úshin sheneýnikter jelini myqtap qadaǵalaýǵa alyp ja­tatynyn kóldeneń tartty. Alaıda, olar­dyń ózderi sońǵy kezde áleýmettik jelilerge áýes bolyp aldy, dedi sheshen. Sol jeli­ler arqyly kóptegen syndar men eskertpelerdi de estýde. Bul óz kezeginde sol she­neýnikterdiń ýaqyt talabyna saı bo­lýy­na yqpal etetinin de aıta ketken jón. Sondyqtan da, Internetke táýeldi nemese táýelsiz memleketter degen pikir de qa­lyptasyp otyr. Qazirgi tańda Internet sol eldiń salt-dástúrin, rejimi men qo­ǵamyn kórsetetin aınaǵa aınaldy. Ekinshi jaǵynan mundaı pikirmen kelispeýge de bolady. Keıbir elderde Internet ne dese de jaǵdaıdyń ózgerip ketkeni shamaly. Sondyqtan másele basqada jatqan joq pa degen de pikir qylań berdi. Tús kezinde «Qabyrǵaǵa – qabyrǵa» pikirtalasy kezinde «Áleýmettik jeliler: HHI ǵasyrdyń ǵajaıyby ma, joq álde sory ma?» degen taqyryp jan-jaqty talqyǵa salyndy. Internet qazirgi kezde nege úlken suranysqa ıe, degen suraqqa jaýap izdeldi. Jaryssózge qatysýshy­lar­dyń pikirinshe, Internetti, eń aldymen ǵalymdar áriptesterimen pikir almasý úshin paıdalana bastaǵan. Qazirgi tańda bul jeke áýeske aınalyp shyǵa keldi. Basqa jaǵynan qaraǵanda, Internet ashyq kitaphana rólin de atqarýda. Onyń tıimdiligin aıtqanda, jedel ári tegin aqparat alýǵa múmkindik bar. Áleýmettik jelilerge qatysty jarys­sóz­de pikir ekige jaryldy. Bir jaǵy onyń paıdasy shamaly ekendigin alǵa tartsa, ekinshileri sol jelilermen kez kelgen adam­men habarlasýǵa múmkindik bar ekenin kóldeneń tartty. Latvııalyq bloger Krıtıans Rozenvalds  osydan biraz jyl bu­ryn AQSh-qa jasaǵan sapary barysynda sol eldiń ǵalymdarynyń Internetti tek qural retinde kóretindikterin,  ashyq kitaphana retinde baǵalaıtyndyqtaryn aıt­qan sózderin mysal retinde keltirdi. Onyń paıymynsha, Internette aqparat kóp bol­ǵanymen, ony qoǵamǵa jetkizý úshin bári­bir buqaralyq aqparat quraldary mindetti túrde qajet. Zalda otyrǵandardan qoldaryn kóterý arqyly suraý salý kezinde jastardyń bar­lyǵy derlik áleýmettik jelilerdi belsendi paıdalanatyndyǵy, al jasy egde tarqan azamattar ony áldeqaıda sırek qoldanatyny anyqtaldy. Sondyqtan da vırtýaldy álemge bas qoıǵandar shynaıy jaǵdaıdan ketpeýi qajettigi de aıtylyp qaldy. Osylaısha Eýropa men Azııa medıa­sy­nyń problemalary men jetistikterin tal­qy­ǵa salǵan eki kúnge sozylǵan forýmnyń jumysy keshe tústen keıin aıaqtaldy. Onyń nátıjesi boıynsha qorytyndy qu­jat talqylanyp, qabyldandy. Astana fo­rýmy asa tartymdy da ótkir talqy­laý­lar­men ótkendigin aıta ketý kerek. Asqar TURAPBAIULY. _______________________

FORÝMǴA QATYSÝShYLAR LEBIZI

Samvel MARTIROSIаN, Áleýmettik medıa jáne  aqparattyq qaýipsizdik  jónindegi sarapshy, Armenııa: – Medıa forýmdy ótkizýdegi basty maqsat buqaralyq aqparat quraldary­nyń bir-birimen aralasýyn qamta­ma­syz etip qana qoımaı, únqatysý ala­ńyn qurý. Sondaı-aq buǵan deıingi qa­lyptasqan baılanystardy odan ári nyǵaıtý da bul sha­ra­nyń bereri bolsa kerek. Ásirese, onyń Eýrazııa júregi sanalatyn Astana qalasynda ótýin oryndy dep esepteımin. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵy­men Astana halyqaralyq jıyndar ótkizetin orynǵa aınalyp otyr. Qap taýy óńirinde Grýzııa, Armenııa jáne Ázerbaıjan elderi ár túrli sebepterge baılanysty bir-birimen tyǵyz aralasa almaı qaldy. Sońǵy ekeýiniń arasyndaǵy túsinispeýshilik jyldar boıy jalǵasyp kele jatqanyn eskersek, bizge tek osyndaı forýmdarda ǵana basqosýǵa múmkindik bar. Al endi áleýmettik jeliler arqyly baılanysqa kelsem, sóz bostandyǵy men adamnyń erkin aqparat alý quqy saqtalýy tıis. Áıtse de, onyń teris jaǵy da bar. Sonyń teris saldaryna terrorızm men ekstremızm jáne ózge de zulymdyqtardy nasıhattaýdy jatqyzýǵa bolady. Egıpettegideı Internetti jaýyp tastaýǵa bolar, biraq bul durys jol emes. Keıde tipti retteýdiń qajeti joq dep jatady. Onda adamdarǵa teris yqpal etetin aqparattar aǵyny qaptap ketken bolar edi. Sondyqtan da bizge «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı» qoǵam bolyp, osy máselege belsene aralasýymyz kerek. Eger sheneýnik qoǵamǵa jat zulymdyq uryǵyn sebetin ıdeıalardyń tarap jatqanyn baıqasa, onda ol sol zamat bul aqparattardyń durys emestigine oqyrmandardyń kózin jetkizýi tıis. Postkeńestik keńistiktegi kóptegen buqaralyq aqparat quraldary ózin ózi aqtamaıdy. Bul – shyńdyq, ony moıyndaý kerek. Sondyqtan da keıbir basylymdar nemese telearnalar demeýshilerdiń kómegine súıenedi, olaı bolsa, solardyń yqpalynda ketip jatady. Mine, osy jaǵyn da qaperden shyǵarmaǵan jón.   Peter ERNITS, «Maaleht» aptalyq gazeti bas redaktorynyń orynbasary, Estonııa: – Qur bosqa qarap otyrǵannan góri, osyndaı halyqaralyq forýmdarda problemalardy ashyq aıtyp, onyń sheshý joldaryn usynǵan áldeqaıda tıimdi. Eýropa jáne Azııa medıa fo­rýmy-2011 halyqaralyq sharasynyń ótip jatqany da son­dyqtan. Ár eldiń jýrnalısteri basqosqan osy bir jıyn elderińizdiń bedelin asqaqtatyp, Qazaqstandy taǵy bir qyrynan tanýǵa ózindik ıgi yqpalyn tıgizeri anyq. Sonymen qatar, osyndaı forýmdar elderdiń medıa salasyndaǵy izdenisterin, bir-birimen baılanys­ta­ryn jáne yntymaqtas­ty­ǵyn arttyrary aıtpasa da túsinikti. Estonııada júrip-aq álemniń kóptegen elderimen Internet jelisi arqyly baılanysqa shyǵýǵa bolar edi. Alaıda, qanshama Internet damyǵan zamanda sonyń bar­lyǵy da mynadaı betpe-bet kelip pikir alysýǵa, únqa­ty­sý­ǵa jetpeıdi. Internet bolǵan soń, onda jaqsysy men jamany da bary belgili. Mine, sol jaman jaqtaryn súz­giden ótkizý úshin el aýmaǵynda NATO tarapynan arnaıy qyzmet te quryldy. Osy rette Estonııada keńjolaqty Internetti damytý máselesi jolǵa qoıylǵandyǵyn aıta ketkim keledi. Iаǵnı, symsyz jeli arqyly Internetke qo­sylýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Estonııalyq azamat eýropalyq elderdiń birine barar bolsa, onda tegin Internetti barlyq jerde qoldana almaıtyn qolaı­syz­dyq­tarǵa ushyraıdy. Al men bolsam óz elimde kez kelgen jerde Internetke erkin kirip, jumys isteı beremin. Mine, osylaısha biz bir-birimizdiń ómirimizden maǵlumat alyp qana qoımaı, tájirıbe de almasamyz. Osy turǵy­dan kelgende atalǵan forýmnyń bereri mol.   Baqytbek ORÝNBEKOV, «Kyrgyz Týýsy» baspa úıiniń dırektory, Qyrǵyzstan: – Medıa forým ne úshin qajet, degende men onyń TMD elderi bir-birimen jaqyn aralasýy úshin dep jaýap bergen bolar edim. Mundaı kezdesýler bárimizge bir-birimizben jaqyn tanysýǵa, pikir almasýǵa múmkindik beredi. Internet qazirgi kezde erkin aralasýymyzǵa úlken jol ashyp otyr, biraq ta ol osyndaı forýmdardy almastyra almaıdy. Atalǵan halyqaralyq sharanyń baýyrlas qazaq jerinde, onda da Eýrazııa júreginde or­nalasqan ásem Astana tórinde ótýi bizderge de mártebe. Prezıdent Nursultan Nazarbaev basshylyǵymen Qazaqstan kóptegen tabystarǵa qol jetkizip keledi. Qyrǵyz aǵaıyndar sizderdegi árbir jetistikke súısine qaraıdy, óıtkeni, bizdiń taǵdyrymyz uqsas, bir-birimizge degen dostyq ári kórshilik peıilimiz túzý. О́z elimdi aıtar bolsam, qazirgi kezde bizde Internet erekshe qarqyn ala bastady. Kóptegen eldermen arala­sy­myz jolǵa qoıylyp, basqa basylymdarmen baılany­sy­myz da artýda. Osy oraıda, Qazaqstanda medıa rynok erekshe qarqynmen damyp kele jatsa, bul úderisterden Qyrǵyzstan da kem emestigin aıta ketý kerek. Sondyqtan da, bizge osyndaı medıatuǵyr kerek, bul kóptegen prob­le­malardyń sheshimin tabýyna jáne de bir-birimizben jaqyn aralasyp, tájirıbe alma­sýy­myzǵa óte qolaıly.   Aleksandr KÝPRIIаNOV, «Novostı» RAA jetekshisiniń orynbasary, Reseı: – Medıa forým – mańyzdy da erekshe shara. Ol medıa qurylymdar men kompanııalardyń basqosyp, ortaq problemalardy talqylaýyna ózindik úlesin qosatyn medıatuǵyr desem de bolady. Men postkeńestik keńistikte problemalardy kóterip, ony sheshýde birlese áreket etý joldaryn qarastyratyn osyndaı iri sharanyń mańyzdy ekendigin aıta ketsem deımin. Osy turǵydan kelgende, sizderdiń elderińiz kóptegen ıgi sharalardy júzege asyryp keledi. Maǵan sizderdiń bas qalalaryńyz Astana óte unaǵandyǵyn da aıta keteıin. Al endi áleýmettik jelilerge keler bolsaq, men ony balǵaǵa teńer edim. Qazirgi jańa tehnologııalyq damý zamanynda qoǵamnyń bólinbes bólshegine aınalyp ta úlgergen jeliler kóptegen problemalardy sheshýge, belgili bir bıiktikterdi baǵyndyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, áleýmettik jeliler jańa problemalardy da alyp kelýde. Qoǵam osy problemalardy túsinýge, tipti túısinýge daıyn bolýy tıis. Internet sybaılas jem­qorlyq qylmystaryn áshkere etetin nemese ádilet­sizdikke qarsy materıaldardy jarııalaýǵa, sonymen de qoǵamǵa jetkizýge óte yńǵaıly. Desek te, onyń ekstremızm men terrorlyq áreketterdi nasıhattaıtyn jaman jaǵyn da qaperden shyǵarmaǵan jón. Postkeńestik keńistikte medıa rynok onsha damymaǵan, damysa da ár ár jerde ózindik erekshelikteri bar. Kóbinese biz medıa rynok aqsha qaı jerde bolsa, sol jaqta damıdy dep esepteımiz. Bul – jańsaq pikir. Máselen, Ýkraına anaý aıtqandaı baı memleket emes, alaıda, onda eń bir erkin de qyzǵylyqty medıa ornaǵandyǵyn kórip otyrmyz. Reseıde de qyzǵylyqty, qazirgi zaman talabyna jaýap beretin medıa bar. Keıbir pikirlerge qaraǵanda, mundaǵy medıa táýelsiz sanalmaıdy. Sondyqtan da táýeldilik medıalardyń sapasyna keri áser etýi múmkin. Qazaqstanda sapaly medıalar, sonyń ishinde Internet medıalar barshylyq. Al tájirıbe almasý maqsa­tyn­da osyndaı medıa forýmdardy ótkizip turý asa qajet.   Nurlan ERIMBETOV, «AıtPark» pikirsaıys klýbynyń jetekshisi, Qazaqstan: – Kóp jaǵdaılarda ár eldiń aza­mat­tary basqa elder jónindegi pikirimizdi osy aqparat quraldary arqyly jetkizip jatamyz. Máselen, Reseıde bolmaı-aq sol el týraly aqparat qu­ral­daryn qaraý arqyly óz baǵamyzdy beremiz. Sondyqtan men buqaralyq aqparat qural­dary­nyń jaýapkershiligi týraly máseleni kóteretin edim. Bir tilshi óziniń kórgen, bilgeni arqyly myńdaǵan oqyr­man­dary men kórermenderi arasynda pikir qalyptastyra alady. Kóptegen jaǵdaılarda synı maqalalar bolady, bir-birimizdi renjitetin jaǵdaılarǵa da baramyz. Meniń baıqaǵanym, tıip-qashyp aqparat berý zamany ótti. О́zge elderdiń buqaralyq aqparat quraldarymen aralasýymyz kerek, solar týraly naqty aqparattan habardar bolǵanymyz jón. Sonda ǵana jaǵdaıdy jaqsy túsinýimizge jol ashylady. Olar da bizdiń jaǵdaıy­myzdy kórip, jaqyn tanysýǵa múm­kin­dik alady. Áıtse de, reseılik buqaralyq aqparat quraldarynyń yqpaly Qazaqstanda myqty ekenin moıyndaýymyz kerek. Eń ońaı joly olarǵa joldy – jaýyp tastaý: spýtnıkti óshirý, gazetin jetkizbeý jáne taǵysyn-taǵylar. Biraq biz oǵan bar­maı­myz, básekelestikti arttyrý arqyly ózimizdiń myqty ekenimizdi dáleldeýimiz shart. Qazir biz jýrnalısterimizdiń deńgeıin kóterip, qural-jab­dyqtarymyzdyń sapasyn arttyrýymyz kerek. Tek báseke ǵana bizdi alǵa jeteleıtin bolady. Álemniń ár túk­pirinen habar jetkizetin tilshilerimizdiń bolýyn qamtama­syz etýimiz – ýaqyt talaby. Halyqaralyq arenada oryn alǵan oqı­ǵaǵa ózge elderdiń kózqarasymen qaramaýymyz kerek. Medıa forým aralasýǵa jáne tájirıbe almasýǵa múmkindik beredi. Biz Internetpen dostyq, tipti jeke qarym-qatynastar jasassaq ta, eshqaısysy betpe-bet áńgimelesýge jetpeıdi. Júrekten júrekke jetetin jyly ráýishtegi aralasýdy eshqandaı da Internet jetkize almaıdy. ------------------------------------------ Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.