Álem nazaryndaǵy Qazaqstan

Keńes Odaǵynyń ydyraýy nátıje­sinde Qazaq­stannyń óz aldyna otaý tigýi álem jurt­shylyǵyn eleń etkizip, munaı men gazǵa, basqa da mıneraldyq resýrstarǵa baı, ıadro­lyq qarýy bar el jóninde túrli memleketter óz saıa­satyn qalyptastyrýǵa kiristi. О́ıt­keni, táýelsizdikke qol jetkizgen Orta­lyq Azııa halyqtarynyń sheshimi «tek osy óńir úshin ǵana emes, olardyń kórshileri men búkil dúnıe júzi úshin mańyzdy» ekendigi belgili. Ásirese, Amerıka Qurama Shtattary jedel qımyldap, az ǵana ýaqyttyń ishinde burynnan kele jatqan sovetologııalyq ortalyqtardyń ju­mysyn jańa talaptarǵa saı beıimdep, olar­ǵa jańa baǵyt berdi. Indıana ýnıversıtetiniń Ortalyq Azııa zertteýleri fakýlteti Ortalyq Azııa zertteýler ortalyǵy bolyp qaıta qu­ryl­dy. Oǵan Qazaqstandaǵy jáne onymen kórshiles burynǵy Qenes odaǵy respýblıka­­laryndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası ózgeris­ter­di zertteý mindeti júkteldi. Sonymen birge ýnıversıtet «Oral-Altaı zertteýleri» jobasy sheńberinde Ortalyq Azııa óńiri memleketteriniń saıası jáne áskerı jaǵdaıyn taldaýmen aınalyssa, Kolýmbııa ýnıversıtetindegi shyǵys tilderi men órkenıetteri fakýltetinde 1991 jyldan qazaq tiliniń jazǵy kýrstary uıymdastyrylǵanyn da aıta ketsek deımiz. Árıne, bir maqala aıasynda mundaı qurylymdardyń bárin qamtý múmkin emes. Sondyqtan biz olardyń qaısybirine ǵana toqta­lyp ótýdi jón kórdik desek, Vashıngtondaǵy saıa­sı jáne strategııalyq zertteýler ortalyǵy Qazaqstan jáne basqa da Orta Azııa respýb­lıkalarynyń damý bolashaǵy týraly kóptom­dyq zertteýler jobasyn júzege asyrýǵa kiristi. Joba avtorlary Qazaqstan jáne postkeńestik basqa da memleketter qoǵamdyq damýdyń qandaı modelin tańdap alady, onyń óńirdegi qaýipsiz­dikke yqpaly, batys elderimen qarym-qatyna­sy sekildi máselelerge jaýap berýi kerek boldy. Osyǵan oraı 1999 jyldyń maýsym aıynda Vashıngtonda bul óńirde ıslamnyń damý úrdiste­rine arnalǵan konferensııa uıymdastyrdy. Kolgeıt ýnıversıtetinde (Gamılton q.) jumys istep júrgen professor Marta Brıl Olkot­tyń Karnegı qoryna (Vashıngtonǵa) aýysýyna baılanysty bul qurylym da Ortalyq Azııaǵa, onyń ishinde Qazaqstanǵa erekshe kóńil bóle bastady. Qordyń qyzmeti arnaıy zertteýler baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa, pikirtalastar uıymdastyrý, taqyryptyq basylymdardy daıyndaý, syrtqy saıasat pen halyqaralyq qa­ty­nastar máseleleri boıynsha kópshilik qaýym­ǵa aqparat berýge baǵyttalǵan. Qor – úkimettik emes uıym, sol sebepti ol qandaı da bir ıdeologııalyq jáne saıası ustanymdy bildiredi deýge kelmeıdi. Qordyń zertteýlerinen batys álemine tán san alýan kózqarastar jıyntyǵyn ushyrastyrýǵa bolady. Onyń bir mysaly retinde M.B. Olkottyń «Ortalyq Azııanyń ımperııadan keıingi saıasaty» (1992), «Qazaqstannyń ja­handyq yqpaly»(1992), «Qurama Shtattar­dyń Ortalyq Azııa jónindegi saıasaty»(1993),  «Ortalyq Azııa» týraly mıf» (1994), «Nursul­tan Nazarbaev jáne Qazaqstandaǵy memlekettik qurylys isin baısaldylyqpen júrgizý» (1995), «Qazaqstan: az ulttar respýblıkasy», «Ortalyq Azııadaǵy demografııalyq ózgerister» (1996), «Ortalyq Azııadaǵy jańa memleketter: táýel­sizdik, syrtqy saıasat jáne óńirlik qaýipsizdik» (1996), «Qazaqstan: Nursultan Nazarbaev myq­ty prezıdent retinde» (1997), «Qazaqstandaǵy demokratııalandyrý men saıası belsendiliktiń artýy» (1997), «Qazaqstan: Eýrazııalyq odaqqa enýge májbúrlenýi» (1999), «Ortalyq Azııadaǵy demokratııa máseleleri» (2002), «Qazaqstan: oryndalmaǵan ýáde»(2002), «Qazaqstannyń halyq­aralyq qaýymdastyqtaǵy ımıdji: ishki saıasatynyń halyqaralyq qatynastarǵa áseri» (2004) sııaqty  irili-usaqty eńbekterdi ataýǵa bolady. Kalıfornııa shtatynyń Santa-Monıka qa­lasynda ornalasqan «REND Korporeıshn» uıy­my AQSh úkimetiniń tapsyrmalaryn oryndaı­dy, onyń 1600-ge tarta qyzmetkerleriniń ishindegi saıasattanýshylar, sosıologtar, ekonomıs­ter jáne basqa da mamandyq ıeleri Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik, bul óńir elderiniń kúsh-qýaty, memleket basshylary, bılik úshin talas-tartystar sekildi máseleler boıynsha zertteýler júrgizedi. Amerıkanyń ulttyq Qaýipsizdik Keńesiniń, Syrtqy saıasat jónindegi keńestiń Ortalyq Azııaǵa baılanysty strategııalyq suranystaryn qanaǵattandyrýmen Merılend ýnıversıtetiniń Eýrazııalyq zertteýler baǵdarlamasy, Nısshe atyndaǵy halyqaralyq zertteýler mektebi ja­nyndaǵy Ortalyq Azııa men Kavkaz ınstıtýty, Garvard ýnıversıteti janyndaǵy Kaspıı zertteýleri ortalyǵy aınalysady. 1996 jyldyń kúzinde Dj. Gopkıns atyndaǵy ýnıversıtettiń Álemdik saıasat ınstıtýty ja­nynan (Vashıngton q.) Ortalyq Azııa zertteýleri ınstıtýty iske kirisken bolatyn. Instı­týttyń ǵylymı zertteýleriniń basty baǵyt­tary: Ortalyq Azııadaǵy bilim jáne azamattyq qoǵam, syrtqy saıasat, etnostyq janjaldar jáne ulttyq qaýipsizdik máseleleri, ekonomı­kalyq yntymaqtastyq sekildi taqyryptardy qamtıdy. Instıtýt dırektorynyń orynbasary doktor Rodjer Kangas bul qurylym Ortalyq Azııany zertteýdiń ıntellektýaldyq ortaly­ǵyna aınalýy tıis, ol ákimshilikti, Kongresti jáne buqaralyq aqparat quraldaryn, korpora­sııalardy qajetti aqparatpen qamtamasyz etýdi kózdeıdi dep málimdedi. Instıtýt «Ortalyq Azııa» atty jýrnal shyǵarady, sonymen birge osy óńir boıynsha maǵlumattar bankin qalyp­tastyrýmen shuǵyldanady. Sońǵy kezeńde Qurama Shtattarda Orta­lyq Azııa óńirin keshendi túrde zertteýge baı­lanysty birneshe ınstıtýt ǵalymdarynyń kúsh-jigeri toptastyrylǵan ujymdyq baǵdarla­malarǵa basymdyq berilýde. Solardyń biri – Karen Davısh (Merılend ýnıversıteti) pen Brıýs Perrott (Vashıngtondaǵy Dj. Gopkıns atyn­daǵy ýnıversıteti) basqarýymen júzege asy­rylyp jatqan «Eýrazııadaǵy halyqaralyq saıasat» top­tamasy. Joba keńestik keńistikten keıingi kezeńde oryn alyp otyrǵan geosaıası másele­lerdi, jańadan qurylǵan memleketterdiń ishki-syrtqy saıasaty, túrli kúshterdiń Eýra­zııanyń óz ishinde jáne odan tys jerlerdegi qaqtyǵysyn saralaýǵa arnalǵan. Amerıkalyq ǵalymdar Qazaqstannyń stra­tegııalyq jaǵdaıy jáne onyń táýelsiz el retinde damýyna qater týdyratyn faktorlardy saralaýda. Olardyń ishinde E.Ýımbýsh Reseıdiń shovınıstik toptarynyń Qazaqstanǵa aýmaqtyq talap­tary, Qytaı ekonomıkasynyń jedel damýy jáne «ómir súrý keńistigin» izdestirýi sekildi másele­lerdi ataıdy. Professor G.Fýller «Ortalyq Azııa: jańa geosaıasat» eńbeginde 1992 jyldyń ózinde Qytaıdyń qandaı «minez» kórsetetinin boljaý qıyn, al Reseıdiń óńirdegi áskerı jáne ekonomı­kalyq qysymshylyǵy aıdan anyq dep jazdy. Batys avtorlary Reseıdiń jańa ımperııalyq úmitteri «ıntegrasııany ary qaraı tereńdetýdiń obektıvtik qajettiligi jáne ózara tıimdiligi» sekildi urandarmen, túrli «odaqtar», birlesken qar­jylyq-ónerkásiptik korporasııalar, tipti, ortaq atqarý qurylymdaryn qurýmen búrkemelenýde deıdi. Amerıkalyq ǵalym D. Faıl Reseı, ásirese, Qazaqstandy «óz ýysynda» ustaýǵa tyrysady, sebebi ony burynǵysha baı shıkizat kózi retinde qarastyrady degen pikir bildiredi. Taft ýnıversıteti daıyndaǵan «Zamanaýı Ortalyq Azııanyń tarıhı bolashaǵy» (1994), «Ýoll Strıt djor­nelda» jarııalanǵan «Djeımstaýn faýndeıshn» qorynyń sarapshysy V. Sokordyń maqalasy (2001) da uly derjavalar arasyndaǵy báseke­lestiktiń kórinisi bolyp tabylady. Olar Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymyn Qytaı men Reseıdiń batys elderin ortaazııalyq óńirge jibermeý saıa­sa­tynyń quraly retinde esepteıdi jáne Qazaq­stannyń álemdik rynokqa Qytaı men Reseıdiń «jetekteýinsiz» shyǵýynyń mańyzdy­lyǵyn atap kórsetedi. Qazaqstan týraly amerıkalyq ǵalymdar men sarapshylardyń tujyrymdaryn Zbıgnev Bje­zıns­kııdiń eńbekterinen, ásirese Keńes Odaǵy­nyń ydyraýy jáne bul qubylystyń sebepteri, jańa táýelsiz memleketterdiń ekonomıkalyq já­ne saıası damýy, Reseıdiń Qazaqstanǵa baılanys­ty saıasaty jónindegi tujyrymdarynan bólip alyp qaraýǵa bolmaıdy. «Kreml, TMD-ǵa qarjy jáne ekonomıkalyq qysym jasaý arqyly, bu­ryn­ǵy ımperııalyq statýsyn saqtap qalýǵa, burynǵy keńes respýblıkalary jerinde óz áskerleri men áskerı bazalar ustaýǵa umtylýda. Orys saıasatkerleri arasynda, tipti Ýkraınanyń táýelsizdigin de «shartty uǵym» retinde esepteıtinder barshylyq», – dep jazady ol. Qazaqstandaǵy saıası jáne ekonomıkalyq ahýal­men álem elderin habardar etýde «Azattyq» radıostansasynyń, onyń zertteý ortalyǵynyń rólin attap ótýge bolmaıdy. Onyń qyzmetkeri Bess Braýnnyń «Táýelsizdikten keıingi Qazaq­stan» (1991), «Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaev: ómir joly» (1991), «Qazaqstannyń eko­nomıkalyq reformalary baǵdarlamasy» (1991), «Qazaqstan men Qyrǵyzstan demokratııa jolyn­da» (1992), «Ortaazııalyq memleketter ekonomı­kalyq odaq qurýda», t.b. maqalalary Qazaqstan týraly qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýǵa atsalysty. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń bas kezinen Ortalyq Azııada qalyptasqan geosaıası ahýal­ǵa Ulybrıtanııa burynnan kele jatqan zertteý ortalyqtarynda jańa jobalar men baǵdar­la­malar qabyldaýmen jaýap berdi. Halyq­aralyq qatynastar koroldik ınstıtýtynyń jobalary sheńberinde Adam Dıksonnyń «Qazaq­stan: saıası reformalar jáne ekonomıkalyq damý» (1994),   R.Roý­landtyń «Ortalyq Azııa: qaq­tyǵystar, turaqtylyq jáne damý», «1990 jyldary Qazaq­stannyń qala turǵyndary qura­myndaǵy ózge­rister» (1999) atty jáne basqa da avtorlardyń eńbekteri jaryq kórdi. Londonnyń Strategııalyq zertteýler halyq­aralyq ınstıtýty ǵylymı zertteýlerge baqylaý júrgizý, olardy retteý, taldaý isimen jáne júıeli túrde ótip otyratyn konferensııalarda pikir almasýmen aınalysady. Instıtýt qyzmetkerleriniń Qazaqstanǵa qatysty eńbekteri qatarynda D. Danroıterdiń «Ortalyq Azııada jańa memleket­terdiń qurylýy. Ortalyq Azııada keńes bıligi qulaýynyń mańyzy» (1994) atty eńbegin bólip aıtýǵa bolady. Onda avtor bul óńirdiń geosaıası jaǵdaıy, kópetnostyq quramy, ekonomıkalyq qıynshylyqtar tárizdes naqtyly faktorlardy taldaýǵa basa nazar aýdarady. Qazaqstan taqyryby Glazgo ýnıversıtetiniń, Kembrıdj ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýlte­tiniń, Aberdın ýnıversıtetiniń keńesten keıingi zertteý ortalyǵynda, ásirese Oksford ýnıversı­tetiniń Ortalyq Azııa zertteýleri qoǵamynyń ǵylymı jobalarynan berik oryn alyp keledi. Bul qurylymdardyń qabyrǵasynda M. Kaızerdiń (S. Mehrotramen birge) «Táýelsiz Orta Azııa elderiniń ekonomıkasy» (1992), «О́zbekstan men Qazaqstannyń ekonomıkasy» (1994), M.Ýebber­diń «TMD-daǵy ıntegrasııalyq úrdister: Reseı jáne burynǵy keńestik Ońtústik», P.Ferdınandtyń «Jańa Ortalyq Azııa jáne onyń kórshileri» (1994), Sallı Kammıngstiń «Qazaqstannyń parlament saılaýlary», «Qazaqtar: demografııa, dıasporalar jáne «oralmandar» (1998), «Nursultan Nazarbaev jáne Qazaqstandaǵy prezıdenttik bılik» (1999), «Qazaqstan: ortalyq – perıferııa qarym-qatynastary» (2000), «Qazaqstandaǵy legıtımasııa jáne biregeılik» (2006) atty eńbekter daıyndaldy. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin London ýnıversıteti Shyǵystaný jáne afrıkalyq zertteý mektebinde burynǵy ortaazııalyq respýblıkalar­dyń tarıhy men saıası damýyn zertteıtin Orta­lyq Azııalyq zertteý forýmy uıymdas­tyryldy. Onyń dırektory Shırın Akınerdiń basshyly­ǵymen «Ortalyq Azııadaǵy mádenı ózgerister jáne dástúrler» (1991) kitaby jarııalandy. Avtor­dyń «Qazaqstandaǵy keńes áskerı murasy» (1994), «Ortalyq Azııadaǵy saıası jáne ekonomı­kalyq damý baǵyttary» (1994) degen eńbekteri oqyrmandarǵa jaqsy tanymal. «Qazaq biregeı­liginiń qalyptasýy: taıpalyq birlestikten ult­tyq memleketke deıin» atty eńbeginde qazaq halqynyń keńestik dáýirden keıingi biregeıligine tórt faktor jatýy kerek dep esepteıdi. Olar: a) «qazaqylyq» («kazakhness»), ıaǵnı tarıhı mádenı mura; á) qazaqtardyń ózderiniń jalpytúriktik birlikke jatatyndyǵyn moıyndaý; b) kóshpeli kezeńniń murasy; v) qazaqtardyń óz týǵan jerin jaqyn qabyldaýy (Qazaqylyq konsepsııasyn alǵashqy ret A. Baıtursynovtyń usynǵany belgili). Ulybrıtanııada da, Qurama Shtattar sekildi birneshe elderdiń ǵalymdary qatysatyn iri ǵylymı jobalar qolǵa alynýda. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń ortasynda burynǵy keńestik Ońtústik boıynsha aýqymdy joba ázirlenip, ony júzege asyrýǵa jetekshi brıtan ǵalymdary, sonymen birge amerıkalyq jáne reseılik avtor­lar tartyldy. Degenmen, bul toptama halyq­aralyq qatynastar koroldik ınstıtýty sarap­shy­larynyń ǵylymı ustanymdary yqpalynda qaldy. Instıtýttyń Reseı-Eýrazııa baǵdarla­masyna Roı Allıson basshylyq jasaıdy. Ortaazııalyq óńirdi kópten beri zerttep kele jatqan qurylymdardyń qataryna Oksford ýnıversıteti janyndaǵy Qasıetti Antonıı kolledji de jatady. Munda ortaazııalyq halyqtardyń tilderinde jaryq kórgen baı ádebıet qory shoǵyrlanǵan. 1998 jyly Kembrıdj ýnıversıteti Shyǵys­taný fakýltetiniń ǵalymdary «Postkeńestik memleketterdegi ulttyq qurylys: ulttyq biregeılilik saıa­saty» atty ujymdyq eńbek usyndy. Bul taqy­rypty Orta Azııalyq zertteýler qoǵamy jalǵas­tyrýda. Pol Kolstoıdyń «Demografııa­lyq basym­dyqty kútý: ıntegrasııa jáne ulttyq birlik týraly qazaqtardyń oı-pikiri» (1998), «Ulttyq qurylys jáne Qazaqstandaǵy til máselesi» (2003), «Keńes­ten keıingi qoǵamdardaǵy ulttyq qurylys jáne etnostyq ıntegrasııa: Latvııa men Qazaqstan týraly zertteý» (1999) eńbekteri – osynyń dáleli. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynan bastap Germanııada da ortaazııalyq óńirdi zertteýge baıla­nysty aýqymdy sharalar qolǵa alynyp, burynǵy sovetologııalyq ortalyqtardyń qyzmetine qury­lymdyq jáne mazmundyq ózgerister engizildi. Gýttenberg ýnıversıteti jáne Maındaǵy Frankfýrt ýnıversıteti janynda shyǵystaný semınar­lary, Gýmboldt ýnıversıteti janynda shyǵys­taný fakýlteti, Gessende jeke Shyǵystaný ınstıtýty uıymdastyryldy. Kıoln ýnıversıtetinde Orta Azııa semınary, Raınıshe Frıdrıh ýnıversıtetinde Orta Azııa halyqtarynyń tarı­hyn, mádenıeti men tilin zertteýmen aınaly­satyn semınar bar. Gıote atyndaǵy Frankfýrt ýnıversıtetiniń Shyǵys fılologııasyn zertteý ınstıtýtynda qazaq tili men ádebıetin zertteý jolǵa qoıylǵan. Jalpy nemis ǵalymdary Qazaqstan Respýb­lıkasynyń saıasaty men ekonomıkasyna baıla­nys­ty máselelerdi «úshinshi dúnıe» elderine tán nemese postotarshylyq konsepsııa turǵysynan zertteýde. Mıýnhen ýnıversıtetiniń qyzmetkeri Verner Gýmpel otarlyq kezeńge oralmas úshin el eko­nomıkasyn damytyp, táýelsiz saıasat júrgizý­diń ma­ńyzdylyǵyna toqtalady. Sonymen birge TMD, Kedendik odaq sekildi uıymdardy qurýdyń paı­daly ekendigin, biraq ondaı uıymdardyń Reseı ózi­niń ımperııalyq maqsat-mindetterinen bas tart­qan kezde ǵana ózara tıimdi bolatyndyǵyn eskertedi. Qazaqstandaǵy ulttyq qurylys taqyryby Katrın Verner eńbekterinen de oryn alǵan. Bas­qasha sózben aıtqanda, qazirgi kezeńdegi ortalyq­azııataný nemis mektebiniń ereksheligi – Qazaqstan ekonomıkasy men saıasatynyń zamanaýı máselele­rine basty nazar aýdarýynda. Fransııada sonaý XVIII ǵasyrdan bastap qa­lyptasqan orıentalıstıkalyq dástúr barly­ǵyna (Parıj saıası zertteýler ınstıtýty, Fransýz kolledjiniń Ortalyq Azııany zertteý ortalyǵy, Shyǵys tilderi men órkenıetterin zertteý ulttyq ınstıtýty, t.b.) qaramastan ótken ǵasyrdyń 90- jyldarynyń bas kezinde Tashkentte Ortalyq Azııa­­ny zertteý boıynsha fransýz ınstıtýty quryldy. Onyń aldyna qoıǵan maqsat-mindet­teri: fransýz jáne basqa da eýropalyq avtor­larǵa Ortalyq Azııany zertteýge jaǵdaı jasaý, Ortalyq Azııa týraly fransýz qoǵamdyq oı-pikirin damytý, jergilikti ǵalymdardy jańa qoǵamdyq-saıası aǵymdarmen tanystyrý. Instıtýttyń qazaqstandyq fılıaly Alma­tyda da uıymdastyryldy. 1994 jyly Parıjde Ortalyq Azııa­­ny zertteýshiler assosıasııasy (ARIAC) quryldy. 1990 jyldyń orta kezine deıin Skandınavııa elderinde Qazaqstandy zertteýge shaǵyn toptar ǵana múddelilik tanytyp kelse, keıingi ýaqytta Orta Azııa óńiri týraly Ýtreht ýnıversıtetiniń shyǵys fakýlteti (Nıderlandy), Ýpsala ýnıversıteti men Stokgolm ýnıversıteti (Shvesııa), Azııa zertteýleri Skandınavııa ýnıversıteti (Fınlıandııa) ǵalymdarynyń eńbekteri jaryq kórýde. Olar Qazaqstannyń túrli aýdandaryn­daǵy ekologııalyq daǵdarys máseleleri boıynsha birqatar eńbekter usynyp úlgerdi. Shved ǵalymy S. Klotslı Ortalyq Azııada sý kózderiniń jetispeýshiligi jáne topyraqtyń lastanýy daǵda­rysynan shyǵýdyń joldaryn jáne bolashaqta onyń janjal kózine aınalmaýyn izdestirýmen shuǵyldansa, Ýpsala ýnıversıtetiniń professory Ingvar Svanberg Túrkııa men Qytaıdaǵy qazaq dıasporasynyń tarıhyn zerttedi. Etnostyq qatynastar qorynyń dırektory (Nıderland) Maks Van der Stýl, Shvesııa halyqaralyq qa­tynastar ınstıtýtynyń (Stokgolm) qyzmetkeri Lena Ionson Qazaqstan halqynyń kópetnostyq sıpaty jáne oǵan baılanysty ultaralyq qaty­nastardyń damýy, Reseı men Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy qarym-qatynastar, Aral daǵda­rysy tóńireginde zertteýler júrgizdi. Avstralııada (Melbýrn ýnıversıtetinde) Qazaqstanǵa sońǵy kezde ǵana kóńil bóline bastady. Munda fılosofııa doktory Sh. Akbarad­ze Ortalyq Azııa óńiriniń saıası damýyn jáne onyń turǵyndarynyń qoǵamdyq ómirinde ıslam­nyń alatyn ornyn anyqtaýǵa umtylýda. 90-jyldary oryn alǵan geosaıası ózgeristerdi eskergen Izraıl Tel-Avıv ýnıversıteti ja­nyn­daǵy Keńes jáne shyǵys eýropa zertteýler ortalyǵyn Reseı jáne shyǵys eýropa zertteýleri ortalyǵy retinde qaıta qurdy. Mundaǵy Iаkov Landaý bastaǵan ǵalymdar toby túrkishildik jáne ıslamdyq qozǵalystar tarıhyna, postkeńestik elderdegi til saıasatyna arnalǵan eńbekter jarııalady. Haıfa ýnıversıtetiniń professory Izabel Kraındlerdiń Qazaqstanda jáne basqa da Orta Azııalyq respýblıkalardaǵy ulttyq tilderdiń áleý­mettik-lıngvıstıkalyq bolashaǵy týraly eńbegi Nıý-Iorkte, Berlınde jáne Amsterdamda jaryq kórdi. Tel-Avıv ýnıversıteti janyndaǵy Reseı jáne shyǵyseýropalyq zertteýler ortaly­ǵynyń ǵylymı qyzmetkeri V.Babak túrik memleketteriniń birligi, Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy qaram-qatynastardyń damýyndaǵy energetıkalyq resýrstardyń róli týraly pikirlerin bildirdi. Qytaıda Qazaqstandy keshendi túrde zertteýmen Shanhaı áleýmettik ǵylymdar akademııa­synyń tarıh ınstıtýty, Shyńjań ýnıversıteti, Pekın ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýlteti, Qytaı áleýmettik ǵylymdar akademııasynyń Ulttar ınstıtýty jáne basqa da qurylymdar shuǵyldanady. Ortalyq Azııamen, onyń ishinde Qazaqstanǵa qatysty kúrdeli problemalarmen aınalysatyn strategııalyq ınstıtýttar qataryna Shanhaı halyqaralyq zertteýler ınstıtýty, Qy­taı zamanaýı halyqaralyq qatynastar ınstıtýty jatady. Ǵylymı qyzmetiniń negizgi baǵyttary: Ortalyq Azııa halyqtarynyń Qytaımen qarym-qatynastary, Qazaqstannyń orta ǵasyrlardan búgingi kúnge deıingi tarıhy, munda Reseı yq­palynyń artýy. Qytaı áleýmettik ǵylymdar akademııasy táýelsizdik kezeńindegi Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıasatyn egjeı-tegjeıli zerttep, birneshe eńbekter jarııalady. Shyǵys Eýropa jáne Reseı ınstıtýtynda da Ortalyq Azııany zertteý basty ǵylymı baǵyttardyń birin kuraıdy. Instıtýttyń 1999 jyly jaryq kórgen «Qytaı Ortalyq Azııa týraly» atty eńbeginde bul óńirdegi memleketterdiń Qytaımen ekono­mıkalyq, mádenı jáne dıplomatııalyq qatynas­tary mazmunymen, qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselelerimen tanystyrylady. Japonııanyń Qazaqstan tarıhy jáne máde­nıetimen tanystyǵy Kasýo Enokı, Nabýakı Snokava jáne basqa da ǵalymdardyń zertteýlerinen aıqyn kórinedi. Ortalyq Azııanyń, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń kóne zamannan bú­gingi kúnge deıingi tarıhyna baılanysty taqy­ryptar Tokıo syrtqy saıasat zertteýleri ýnıversıteti (H.Komasý, T.Morkasý, M.Iаmaýchı), shyǵys­taný ınstıtýty (Toıo Býnko), Soka ýnıversıteti (T.Haıası), Kıoto ýnıversıtetiniń (E.Mano) ǵylymı jobalarynda ushyrasady. Qazaqstan tarıhy, ishki jáne syrtqy saıasatyn zertteý jumystary ótken ǵasyrdyń 90-jyl­darynan bastap halyqaralyq sıpat alýda. 1991 jyly mamyr aıynda Kortona qalasynda (Italııa) Keńes Odaǵynyń ydyraı bastaýyna arnal­ǵan konferensııaǵa Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa, Italııa, AQSh jáne basqa da elderden 33 maman qatysty. Forýmǵa qatysqan amerıkalyq professor Kemal Karnat óz baıandamasynda Keńes Odaǵyndaǵy basqa musylman respýblıka­lary­nyń turǵyndarynan qazaq ultshyldyǵynyń «ózgesheligi» onyń kóshpeli ómir salty, ıslam dininiń qazaq qoǵamyndaǵy róli, qazaq halqynyń basynan ótken qasiretti oqıǵalardyń saldary sekildi faktorlar negizinde qalyptasqandyǵy týraly konsepsııa usyndy. Sońǵy 10-15 jyl shamasynda sheteldik ǵalymdar qatary Qazaqstandy arnaıy zerttep, ǵylymı dárejeler alǵan jas kadrlarmen to­lyǵýda. Bul baǵytta Bavna Deıvtiń «Tildi órkendetý saıasaty: Qazaqstandaǵy ulttyq biregeılik jáne memlekettik qurylys» (Sırakýz ýnıversıteti), Iorn Holm-Hansenniń «Qazaq­stan­nyń memlekettik qurylysyndaǵy aýmaqtyq jáne etnostyq-mádenı ózin-ózi bıleý júıesi» (Norvegııa qalalyq jáne jergilikti turǵyn­dardy zertteý ınstıtýty), Brıýs Prıvatskıdiń «Túrkistan: qazaq dini jáne ujymdyq jady» (Tennesı ýnıversıteti), Stıven Soboldyń «Oıan, qazaq!»: Ortalyq Azııadaǵy orys otar­shyldyǵy jáne qazaq ulttyq sana-seziminiń genezısi, 1868-1920 j.j.», Maıkl Rohldyń «Tyń jerler este ustaý men umytýshylyqtyń ara­synda», Barrı Sallıvannyń «Qazaqstan: ult­tyq qurylys saıasatyn taldaý», t.b. fılosofııa doktory dárejesin alý úshin jazylǵan eńbek­terdi ataǵan jón. Qazaqstan álemdik baspasóz betterinen de túspeı keledi. Olardy bylaı qoıǵannyń ózinde, Qazaqstan týraly materıaldar burynnan málim «Ortalyq Azııa sholýy», «Ostoıropa», «О́rke­nıetter», «Karrent Hıstorı», «Orta Azııa jýrnaly» basylymdarynda, jańadan uıymdas­tyrylǵan «Sentral Eısha Faıl» sııaqty elý-alpys jýrnaldarda jarııalanýda. 1994 jyldan Shvesııanyń Lýdea qalasynda aǵylshyn jáne orys tilderinde «Ortalyq Azııa jáne Kavkaz» jýrnaly shyǵa bastasa, 90-jyl­dardyń aıaq kezinen bastap Iranda Ortalyq Azııany zertteýdi maqsat tutqan «Amýdarııa» jýrnalynyń alǵashqy sany oqyrmandar qolyna tıdi. Túrkııadaǵy «Evrazııa etıýdy» jýrnalynda da túrki tildes memleketterge arnalǵan materıaldarda Qazaqstanǵa keńinen oryn berilgen. Árıne, aıta berse, Ortalyq Azııa elderiniń, onyń ishinde Qazaqstannyń tarıhy, mádenıeti jáne saıasatyn zertteýge arnalǵan basylymdar qatary da birshama. Onyń bárine toqtalyp ótý de bir maqala aıasynda múmkin emes. Sondyqtan da túıip aıtsaq, Qazaqstan táýel­sizdiginiń 20 jyldyǵy ishinde elimizdiń geosaıası jaǵdaıy, ekonomıkalyq reformalar barysy, jekeshelendirý, naryqtyq ekonomıkaǵa ótý, ınvestısııalyq saıasat deńgeıi, ulttyq qurylys jáne etnostyq jáne azamattyq biregeılik, qoǵamdyq ómirdi biregeılendirý, ultaralyq kelisimge qol jetkizý, til saıasaty, bilim men mádenıetti damytý, el ekonomıkasyn ártarap­tandyrý qadamdary, AQSh, Qytaı, Reseı, Batys Eýropa jáne t.b. eldermen qarym-qaty­nasy, bılik júıesi, saıası partııalar, adam quqyǵynyń saqtalýy máseleleri boıynsha san alýan eń­bekter dúnıege keldi. Álemniń iri-iri elderiniń memlekettik múddeleri toǵysqan Qazaqstan týraly ǵylymı zertteýler men baspasóz betterindegi maqalalarda kórinis tapqan pikirlerde Qazaqstan men N.Á.Nazarbaev esiminiń birtutas uǵym retinde qarastyry­la­tyndyǵyn oraıy kelgende aıtpaı ketý de aqıqattan attaý bolmaq. Endeshe, solardyń keıbirine toqtala keteıik. «G.Kolbın ornynan alynǵannan keıin el tizginin qolyna ustaǵan qazaq Nursultan Nazarbaev parasatty da sheber saıasatker retinde tez arada respýblıka halqynyń barlyq jikteri tarapy­nan qurmet pen senimge ıe boldy» (Pol Kolstoı, London ýnıversıtetiniń pro­fessory. 1995 j.) «Ulttyq qurylys múddeleri qoǵamdy demokratııalandyrý talaptarynan alda tursa da, bul jaǵdaı sol rette qımyldaý kerektigin bildirmeıdi. Shyndyǵyna kelgende Prezıdent N.Á.Nazarbaev eldiń demokratııalyq damýyn qalaǵandar jaǵynda boldy. Ol kópultty turaq­ty memleket qurýǵa tyrysty... qazaq ulttyq biregeıligin jáne ultaralyq kelisimdi qoldaý arqyly eliniń qýatyn arttyrýdy kózdedi» (Iаn Bremmer, Stenford ýnıversıteti janyndaǵy Gýver ınstıtýtynyń professory. 1995). «Qazaqstannyń halyqaralyq arenaǵa shyǵýy óziniń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen ulan-ǵaıyr energetıkalyq jáne strategııalyq áleýetine baılanysty» (Katrın Pýjol, Shy­ǵys tilderi men órkenıetteri ulttyq ınstıtýty. Fransııa. 2000). «Qazaqstannyń óziniń memlekettik derbestigin saqtaýy asa mańyzdy faktor bolyp taby­lady... Bul eldiń óz táýelsizdigin joǵaltýy­nyń saldaryn aıtyp jetkizý qıyn» (Djessıka Metıýz, Karnegı qorynyń prezıdenti. 2001). Fransýz ǵalymy Per-Lıýk Segııonnyń byltyr Parıjde jaryq kórgen «Qazaqstan – Eýrazııa júregi» kitabynda burynǵy keńes respýblıkasy bolǵan Qazaqstannyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen baqýatty da bedeldi táýelsiz elge aınalǵanyn baıandaıdy. Fransýz sarapshylary Baıram Balchı men A.Fov jaqynda ǵana Parıjde jarııalanǵan «Qazaqstan jahandaný úrdisinde: táýelsizdiginiń 20 jyldyǵynyń qorytyndylary men damý bolashaǵy» degen maqalasynda eldiń saıası, áleýmettik jáne bilim berý salasynda úlken jetistikterge qol jetkizgendigin, munda ultaralyq kelisim men turaqtylyq oryn alyp otyrǵan­dyǵyn aıtady. Halyqaralyq sarapshylar Rolan Danroıter men Grehem Fýller Qazaqstan Prezıdentin «Ha­lyqaralyq bedeli joǵary», «daryndy» tulǵa retinde sıpattasa, baspasóz betterinde onyń «strategııalyq boljampazdyǵyn, «kósh­basshy­lyq qabiletin», 2010 jyly Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tıimdi tóraǵalyq etkendigin, 2011 jyly maýsym aıynda Islam Ynty­maqtastyǵy Uıymyndaǵy tóraǵalyq mindetine kiriskendigin atap kórsetedi. Eliniń ishki birligin, jeriniń tutastyǵyn qamtamasyz etip, ony álemdik sah­naǵa alyp shyqqan N.­Á.Na­zar­baevtyń qaı­rat­­kerlik bolmysy san alýan arnaıy eńbek­terdiń ózegine aınaldy» (Bes Braýn, Djems Krıchloý, Marta Olkott, Djonatan Aıtken, t.b.). «N.Á.Nazarbaev kezinde ıadrolyq qarýdan bas tartýy arqyly óz eliniń turaqty da­mýyna berik negiz qalap, álem jurtshy­lyǵy­nyń senimi men qurmetine bólendi, jańa qazaq ultynyń ále­ýetti de jarqyn bola­shaǵy bar» (Nationalities Papers. NewYork. 1998. Vol.26.№3.RR.391-587) dep túıin­deıdi óz oılaryn batys ǵalymdary men sarapshylary. Kóshim ESMAǴAMBETOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.