Aq altyn – ońtústikke baq altyn

Elimizdiń ońtústiginde sýarmaly eginshilik erteden qolǵa alynyp, sonyń ishinde maqta sharýashylyǵy óńir hal­qynyń birden-bir kúnkóris kózi bolyp keledi. Osy salanyń táýelsizdik jylda­ryndaǵy damý barysy, aldynda tur­ǵan mańyzdy máseleleri týraly Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵylymı-zert­­­teý ınstıtýtynyń bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń dokto­ry, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR UǴA Qurmetti akademıgi, QR agrarlyq ǵylym salasy boıynsha A.Baraev atyndaǵy syılyqtyń laýreaty Ibadýlla ÚMBETAEVTY áńgimege tartqan edik. – Qazaq eli óz táýelsizdiginiń jı­yrma jyldyǵyna maqta óndirý-óńdeý sala­synda tolaıym tabyspen kelýiniń bas­ty syry nede? – Munyń basty sebebi, osy táýelsiz memleketti ornatyp qalyptastyrýda orasan zor eńbek sińirip, osy jyldardyń ón boıynda halyqpen birge kele jatqan Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń sonaý qysyltaıań shaqtyń ózinde jańa dáýirdiń shyndyǵyna, adamdardyń múddesine naq­ty sáıkes keletin maqsattar men mindetterdi, strategııalyq saıasatty durys belgilep, júrer joldy kórsetip bere alǵan­dyǵyna baılanysty boldy dep esepteımin. Sonyń ishinde eń aldymen Elbasy­nyń elimizdiń órkendeý múmkindigin jeke adamdardyń múddesimen ushtastyra bil­gendiginiń áseri zor bolǵandyǵy anyq. Al endi bul salanyń jańa tarıhyna azdap oı júgirtetin bolsaq, Keńes odaǵy­nyń solaqaı saıasatynyń kesirinen aýyl sha­rýashylyǵynda júrgizilgen reforma­nyń alǵashqy kezeńinde-aq maqta óndirisi tu­ıyqqa tirelgen edi. О́ıtkeni, 1990 jyl­ǵa deıin maqta daqyly basym boldy. Máskeý jergilikti maqta óndirýshilerdiń jaǵ­daıymen sanaspaı, keleshekke mán bermeı, tek jyldan-jylǵa kóp maqta óndirýdi talap etken bolatyn. Biraq bul saıasat hal­qymyzdyń áleýmettik jaǵ­daıy­­na, ónim­­­­dilikke, topyraq qunarlyly­ǵyna, aýyl­sharýashylyq óniminiń sapasy­na keri áser etip, maqta aýrýlary men zııan­kes­teriniń kóbeıýine jáne ózge de karantındik aram­shópterdiń taraýyna ákelip soqty. Onyń ústine, elimizde maqta salasy boıynsha ǵylymı-zertteýler joqtyń qasy bolatyn, ózimizdiń otandyq sorttar da joq edi. Maqtanyń tuqymdyq shıtti sorttary men tehnologııalaryn kórshimiz О́zbekstan arqyly alyp júrdik. Shamasy, osy jaǵ­daıǵa baılanysty bolar, sol ýaqytta keıbir «kóripkelderimiz» Qazaq­stan­nyń maqta sharýashylyǵy keleshekte О́zbekstannyń maqta sharýashylyǵyna ábden táýeldi bo­lýy múmkin degen sózderdi jıi aıtatyn. El ekonomıkasyndaǵy tolǵaǵy jetken máselelerdi tereń túsinetin Elbasy, mine, osy tusta, anyǵyraq aıtqanda, 2005 jy­ly qańtar aıynda Astanada ótken agro­óner­kásip kesheni qyzmetkerleriniń res­pýblı­kalyq keńesinde aýylsharýashylyq ónim­derin óndirýde jáne óńdeýde, sonyń ishinde, ońtústiktegi maqta sharýashyly­ǵy­nyń joǵary áleýetin ashýda klasterlik júıeni belsendi paıdalaný qajettigin, osy arqy­ly toqyma ónerkásibin damy­týǵa bolaty­nyn basa kórsetti. Jańa tásil men ınno­vasııalyq-ındýstrııalyq tehnologııa negizinde básekege tótep beretin ónim shyǵa­rýǵa, aýyl sharýashylyǵy ǵy­ly­­myn, onyń ishinde qoldanbaly agrar­lyq zertteýlerdi damytýǵa nazar aýdardy. Bir qýanyshtysy, Elbasy maqta sala­syn damytýda alǵa qoıǵan mejelerdi ózi tikeleı baqylaýǵa aldy. Sóıtip, Ońtústik Qazaqstan oblysynda erkin ekonomıka­lyq aımaq qurylyp, Qazaqstannyń maq­ta-to­qyma klasteriniń alǵashqy qazyǵy qaǵy­lyp, jańa jobanyń juldyzy jandy. Endi osy istiń jemisin kórip otyrmyz, óıtkeni qazirdiń ózinde 2010 jyly óndiril­gen maqta talshyǵynyń 32,5 myń tonnasyn óz elimizde óńdep, jaqsy nátı­jege qol jetkizdik. Elimizde «Melanj» AQ, «Iýteks» AQ, «South Textilene kz» JShS, «Oxy Textile» JShS, «Hlopkoprom-sellıýloza» JShS sııaq­­­ty árqaısysy jylyna 7-8 myń tonna maqta talshyǵynan jip ıiretin, mata toqı­tyn, jańa úlgidegi básek­ege qabiletti taýar óndiretin fabrıkalar iske qosyldy. Sony­men qatar, endi eki-úsh jyldyń ishinde «Iýteks-KZ» AQ, «SP «TurKaz Textile» JShS, «Chalyk» holdıngi sekildi irgeli qu­rylym­dardyń árqaısy­syn­da jylyna 15-23 myń tonna maqta talshyǵyn tereń óń­deýden ótki­zetin jańa fabrıkalar paıdalanýǵa berilmek. Sol kezde qazirgige qosymsha 54,5 myń tonna talshyq óńdelip, barlyǵy 87 myń tonnadan astam daıyn taýar alynatyn bolady. Sóıtip, 1 mıllıard dollar qosym­sha qar­jy alynyp, elimizdiń ıgiligine buıyrmaq. – Osy rette maqta óndirý salasyna memleket qandaı qoldaý sharalaryn kórsetýde degen suraq eriksiz bas kó­teretindeı. – Memleket tarapynan maqta salasyn damytýǵa jaqsy qoldaý kórsetilip otyr dep jasqanbaı aıta alamyn. Máselen, Halyqaralyq maqta konsýltatıvtik ko­­mı­­tetiniń málimeti boıynsha, dúnıe jú­zindegi 68-den astam maqta shıkizatyn ón­dirýshi memleketterdiń arasynan tek 9 memleket qana óziniń maqta óndirýshi dı­qan, fermerlerine qoldaý kórsetedi eken. Solardyń bel ortasynda Qazaqstan bar. Eger atap aıtatyn bolsaq, 2010 jyly Qytaı, Túrkııa, AQSh, Avstralııa, Úndis­tan, Meksıka, Qazaqstan, Brazılııa, Bolgarııa memleketteri maqta óndirisin damytý jóninde ózderindegi taýar óndirýshilerge jaqsy qoldaý kórsetti. Ol qoldaý shara­lary ár túrli deńgeıdegi ár túrli ádister arqyly júrgizildi. Sonyń ishinde bizdiń elimiz boıynsha maqta salasyndaǵy memlekettik qoldaý ósimdik qorǵaý isin uıymdas­tyrý, tuqym sharýashylyqtaryn qoldaý, tyńaıt­qyshtardyń baǵasyn tómendetý, sý sharýa­shylyǵyn qoldaý, janar-jaǵarmaı­dy sýbsıdııalaý, maqta shıkizatyn satyp alý, maqta shıkizatyn jáne maqta tal­shy­ǵyn arnaıy saraptamadan ótkizý sekildi túrli sharalar arqyly júrgizilip keledi. Maqta óndirýdi qoldaýǵa 2005 jyly joǵa­ryda kórsetilgen baǵyttarǵa memleketten 3 mlrd. 243 mln. teńge bólingen bolsa, 2010 jyly 5 mlrd. 403 mln. teńge bólin­di, ıaǵnı 2005 jylmen salystyrǵanda memlekettik qoldaý kólemi 66 paıyzǵa artty. Maqta salasynda 2005 jyly ár gektarǵa orta eseppen 20,4 myń teńge memlekettik qoldaý kórsetilse, 2010 jyly bul kórset­kish 49,0 myń teńgege jetti. Al 2010 jyldan bastap sý-qor únemdeý, sýarmaly jerlerdi sýlandyrý baǵytyna ár gektarǵa qosymsha 6300 teńge bólindi. Bul maqta óndirýshi dıqandar úshin jaqsy kómek bolǵandyǵy aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine Kóksaraı sý rettegishiniń salynýynyń da mańyzy zor boldy. Bul sý qoımasynyń Syrdarııa ózeni óńiriniń ekolo­gııalyq-sharýashylyq ahýalyn jaq­sar­­typ, jaz mezgilinde maqta óndirýmen aınaly­satyn aýdandarda sý jetispeýshilik qaýpiniń aldyn alǵany, kóktem-jaz mezgilinde sý aǵý jáne saqtaý rejimderin turaqtandyrýǵa múmkindik bergeni belgili. Elimizde maqta salasynyń básekege qabi­lettiligin arttyrý maqsatynda sońǵy 7-8 jylda Maqtaaral aýdanynda Dúnıe­júzilik qaıta qurý jáne damý bankinen 912 mln. teńge nesıe bólinip, 10 myń gektar sýar­maly jer qaıta óńdeldi. Odan keıin Azııa damý bankinen 6 mlrd. teńge bólindi. Sóıtip, barlyǵy 39,3 myń gektar egistik jerge 166 tik drenajdy uńǵymalar salý, ishki kol­lektorlardy jóndeý, joldardy, kópirlerdi, elektr qýatyn taratý jelilerin qalpyna keltirý jumystary qarqyndy júrgizildi. Aýdanda kezektegi 82 myń gektar sýarmaly egistik jerge 2011 jyldan bastap melıo­rasııalyq jumystar qaıta júrgiziletin boldy. Maqta óndirýshi dıqan­dardyń jeke menshik óńdeý kásiporyn­daryna táýeldi bolmaýy úshin 60 myń tonna maqta shıki­zatyn óńdeıtin jańa tehnologııamen jumys isteıtin memlekettik zaýyt quryldy. Sony­men qosa, elimizdegi maqta egisin básekege qabiletti otandyq jańa maqta sorttarynyń tuqymdyq shıtimen qamtamasyz etetin jańa tehnologııamen jumys atqaratyn qýatty­lyǵy jy­lyna 5 myń tonna joǵary sapaly, baǵasy tómen tuqym daıyndaıtyn zaýyt salynyp iske qosyldy. Mine, osyndaı ıgi ister búginde maqtashy qaýymnyń kóńilinen shyǵyp, oń nátıejesin berýde. – Maqta sharýashylyǵy salasyn­daǵy ǵylymı jumystar qalaı damyp keledi. Olardyń óndiriske paıdasy bar ma? – Maqta salasyndaǵy ǵylymı-zertteý­lerdi damytý otandyq básekege qabiletti maqtanyń jańa sorttaryn shyǵarý, jalpy maqta óndirýdiń tıimdiligin arttyrý maqsa­tynda burynǵy Maqtaaral aýylsharýa­shy­lyq tájirıbe stansasynyń bazasynda 2005 jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵyly­mı-zertteý ınstıtýty quryldy. Úki­met­­­tiń maqta salasyn damytý maqsatynda, ǵylym­ǵa degen oń kózqarasynyń arqasynda ıns­tıtýttyń bas ǵımaraty kúrdeli jón­deýden ótti, jańa aýylsharýashylyq tehnı­kalary jáne kúrdeli zerthanalyq qondyr­ǵylar alyndy. Qazirgi tańda ınstıtýtta 4 ǵylymı bólim, ǵylym­nyń eń sońǵy jetistikterimen jabdyqtalǵan 4 zerthana, dúnıe júziniń túkpir-túkpirinen ákelingen 50-den astam maqta sorttary egiletin eksperı­mentaldyq alqaby, túsnusqalyq, elıtalyq, tuqymdyq shıt daıyndaıtyn seh jumys isteıdi. 2005 jyly tájirıbe stan­sasynda nebári 4 ǵylymı qyzmetker bolsa, qazirgi kezde 20-ǵa tarta ǵylymı qyzmetker jumys isteıdi, onyń 3-ýi ǵylym doktory, 5-ýi ǵylym kandıdaty. 2000 jylǵa deıin Qazaqstanda otandyq aýdandastyrylǵan maqta sorttary bolma­ǵan. Barlyq maqta egistigi jerlerine О́z­beks­tanda shyǵarylǵan maqta sorttary egilip kelgen. Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń seleksıo­ner­leriniń qajyrly eńbeginiń arqasynda qysqa ýaqyt ishinde ózimizdiń jergilikti topyraq-klımat jaǵ­daıymyzǵa beıimdelgen, sortańdaný men ylǵal jetispeýshilikke shydamdy, mol ónim­di, sapasy jaǵynan sheteldik orta talshyq­ty maqta sorttarynan esh qalyspaıtyn, kerisinshe, keıbir kór­setkishteri jaǵynan joǵary turatyn báse­kege qabiletti 10 jańa maqta sorty shyǵa­rylyp, olardyń beseýi (PA-3031, PA-3044, M-4005, M-4077 jáne M-4011) aýdandas­tyryldy. Toǵyz sortqa avtor­lyq kýálik berilse, maqtanyń PA-3031, PA-3044, M-4005 sorttarynyń selek­sııalyq jańashyldyǵy men jetistigine Ádilet mınıstrligi Zııatkerlik menshik qu­qyǵy komıtetinen ınnova­sııalyq patent tapsyryldy. Qazirgi tańda aýdandas­tyryl­ǵan 5 otandyq maqta sort­tary 110 myń gektar jerge egilýde. Bul elimizdegi jalpy maqta egistiginiń 80 paıy­zynan astamyn quraıdy. – Elimizde ósirilip jatqan maqta óniminiń sapasy týraly ne aıtasyz? – Sapa máselesine keletin bolsaq, bizdiń maqtanyń otandyq sorttary orta talshyq­­ty­­lardyń ishinde joǵary kórset­kish­terge jetip, talshyqtyń ortasha shy­ǵymy – 38,7-39,3%, úzilý uzyndyǵy – 26,1 km., beriktigi – 4,9 gk., mıkroneıri – 4,5, talshyqtyń uzyn­dyǵy – 34,1 mm. qurady, bul kórset­kishter kórshiles ózbekstandyq sorttarmen salys­tyrǵanda áldeqaıda joǵary. Memleket basshysynyń osy salada ustan­­ǵan kóregen saıasatynyń arqasynda búginde qazaq maqtasy birte-birte el brendine aınalyp otyr. Osy saladaǵy ǵylymı-zertteý jumystarynyń qalyptasyp, jolǵa qoıylýy jańa ınnovasııalyq básekege qabiletti sorttar men joǵary sapaly tuqym shyǵarýǵa ońdy yqpal etýde. Sonymen qatar, bul ónimdi óndirýge jáne óńdeýge qajetti jańa tehnologııalar óndiriske belsendi túrde engizilýde. – Osy nátıjelerimizdi bekite túse­tindeı halyqaralyq deńgeıde qandaı jetistikterge jettik dep aıta alamyz? – Halyqaralyq maqta konsýltatıvtik komıtetiniń málimdemesi boıynsha, maq­tanyń ónimdiligi jóninen dúnıejúzilik reıtıngte Qazaqstan 1998-1999 jyldary maqta óndiretin 68 memlekettiń arasynda 24-25 orynda bolsa, sońǵy 3-4 jylda 15-17 orynǵa joǵarylady. Onyń ústine, jýyqta Germanııanyń Bremen qalasyndaǵy maqta talshyǵyn te­reń zertteý ortalyǵynyń mamandary álem­degi maqta óndiretin sol 68 mem­lekettiń arasy­nan 30 memleketti tańdap alyp, olardyń arasynda neǵurlym báse­kege qabiletti sapaly maqta óndiretinderin aıqyndaǵan bo­latyn. Osy zert­teýge otan­dyq «Maqta­aral» maqta sorttary da ilikti. Zertteý qorytyndysynda Qazaqstan Respýblıkasy joǵary sapaly orta talshyqty maqta óndiretin 10 memlekettiń qataryna endi. Bul bizdiń halyqaralyq maqta básekesi sala­syndaǵy úlken jeńisimiz. Qyrkúıek aıynyń birinshi aptasynda Halyqaralyq maqta konsýltatıvtik komı­te­tiniń Argentınanyń Býenos-Aıres qala­syn­da ótken plenarlyq otyrysyna res­pýblı­kamyzdyń atynan qatysyp, baıandama jasadym. Bul komıtettegiler elimizdegi osy salanyń damý barysyn jaqsy biledi jáne baqylap ta otyr. Komıtettiń atqa­rýshy dı­rektory Terrı Taýnsend jınalys júrip jatqan kezde bizdiń Qazaqstannyń qarqyndy damyp kele jatqandyǵy, Elba­symyz N.Á.Nazarbaevtyń eren eńbegi týraly eki mınótteı áserli áńgime aıt­qanda tóbem kókke jetkendeı boldy. Otyrys barysynda elimizdiń maqta-toqy­ma klasterin uıym­dastyrý arqyly maqtany tereń óńdep daıyn buıym jasap satatyn memleketter qataryna engendigi atap kórsetildi. Búkil álem boıynsha 23 memlekettiń ǵana maqtany tereń óndep, daıyn buıym shyǵaratynyn eskersek, bul da úlken tabys der edim. Alaıda, bul aıtylǵandardyń ózi de bizdiń jetistigimizdiń shegi emes. Eger eli­mizdiń maqta óndirýshileri Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty ǵalymdary daıyndaǵan maqtanyń básekege qabiletti jańa otandyq sorttaryn, jańa­dan jasalǵan tehnologııalardy, usynys­tardy óndiriske ońtaıly endirip, Úkimet kórsetip otyrǵan kómekti der kezinde tıimdi paıdalana alsa, gektar ónimdiligin 35-40 sentnerge jetkizýge tolyq múmkindik bar. Sonda Qazaqstan maqtasy dúnıejúzilik reıtıngte 5-7 oryndarǵa kóterile alar edi. – Osy rette siz basqaryp otyrǵan ınstıtýt ujymy kóptegen istermen shu­ǵyl­danyp jat­qa­nyn bilemiz. So­­lardyń bir­­qata­ryna to­qtala ketseńiz. – Instıtýt seleksıonerleri elıtalyq tuqymdyq sharýashylyqtar úshin jyl saıyn 30 tonna elıtalyq, 12 tonna túpnusqalyq tuqymdyq shıt daıyndaıdy. О́z kezeginde «Ketebaı», «Nysan», «Tu­ran», «Qarasha», «Nuralyjol» sııaqty tu­qym sharýashylyq­tary tuqymdyq shıtti kóbeıtip, maqta shıkizatyn óndirýshi fermerlerge beredi. 2007 jyly «Maqta salasyn damytý týra­ly» zańdy ázirleýge ınstıtýt ǵalym­dary belsene qatysqan edi. Sonyń nátı­jesinde qabyldanǵan zańda shıtti maqta óndirýshiler men ony óńdeıtin kásip­or­yn­dar arasyndaǵy qatynastar, esep aıy­rysýda jańa júıeni engizý, shıtti maq­tany satyp alýda jáne maqta talshyǵyn satýda onyń sapasyn qadaǵalaıtyn maqta ıns­peksııasyn qurý, maqta óńdeıtin kásip­oryndardy lısenzııalaý júıesi jáne t.b. kóptegen oń ózgerister engizildi. Sonymen qatar maqta óndirýshilerge memleket tarapynan beriletin sýbsıdııa­nyń jańa júıesin en­gizýde jáne sha­­­­rýa qoja­lyq­ta­ryn joǵary reprodýksııaly tu­qym­dyq shıtpen qamtamasyz etýde, elı­talyq tuqym sharýa qojalyqtaryn qurýda jańa júıege birqatar usynystar engizildi. Bul usynys­tardyń barlyǵy derlik qabylda­nyp, qabyl­danǵan zańnamalarǵa endirildi. Egemendik jyldarynda ınstıtýttyń se­leksııalyq baǵytyndaǵy qyzmeti ǵana emes, sonymen qatar, qoza baptaý tehnolo­gııa­syn­daǵy jáne jalpy ǵylymı baǵyt­taǵy ju­mystary qarqyndy damydy. Atap aıt­qan­­da, otandyq maqta sorttaryn bap­taý­dyń eki qarqyndy tehnologııasy jáne aýyspaly egistiń jańa tıimdi qysqa tanap­ty 2 kestesi ázirlendi, elıtalyq-tuqymdyq sharýashy­lyq­tarǵa arnalǵan tuqymdardy jańartý besjyldyq kestesi jáne keleshekte maqta sorttaryn aldyn ala kóbeıtý úsh jyl­dyq kestesi, maqtany tereń óńdeý salasy bo­ıynsha 8 standarty jáne maqta­nyń shıki­zatyn, maqta talshyǵyna óńdeý tehnolo­gııalyq reglamentteri ázirlendi. Maqtany jańbyrlatyp sýarý, aryqshalar­men sýarý jáne topyraqtyń tuzdaný men jer asty sýynyń tereńdigine baılanysty kúzgi-qys­qy sýarý tártibi jasaldy jáne agroeko­júıeniń fıtosanıtarlyq jaǵ­daıyn esepke ala otyryp, topyraqty qalpyna keltirý negizinde qoza baptaýdyń sý únemdeý tehno­logııasy ázirlendi. Instıtýt ǵalymdary ázirlegen maqta qozasyn baptaýdyń qar­qyndy tehnologııasy 27 myń ga maqtalyq egis kólemine engizildi. «Qol­daný kúshi uzartylǵan mıneraldy tyńaıt­qyshtar alý tásili» boıynsha óner tabysqa ınnova­sııa­lyq patent alyndy. Sonymen qatar, ınstıtýt ǵalymdary kon­kýrstyq granttyq baǵdarlama boıynsha Búkil­álemdik bank pen Qazaqstan Úkimetiniń qoldaýy negizinde qarjylandyrylǵan «Qa­zaq­stannyń ońtústik jaǵdaıynda maqta qo­zasynyń otandyq «Maqtaaral» maqta sort­taryn baptaýdyń sý únemdeý tehnologııasyn jetildirý» baǵytynda ǵylymı-zertteý ju­mystaryn júrgizip jatyr. Qazirgideı aǵyn sý tapshylyǵy jaǵdaıynda, bul tehno­logııanyń qoldanylyp júrgen tehnologııalardan artyq­shylyǵy – maqtanyń ósip-óný kezeńinde 30 paıyzdan artyq aǵyn sý únemdeýinde. Sońǵy jyldary ınstıtýt ǵalymdary ósimdik sharýashylyǵyn ártaraptandyrý maq­­sa­tynda tek maqtanyń seleksııasy ǵana emes, sonymen qatar, baqsha daqyldary men kóp jyldyq ósimdikterdiń seleksııasymen de aınalysýda. О́ıtkeni, bul daqyldardyń ónim­derine degen suranys jyl saıyn artýda. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, ınstıtýt ǵalymdary atalmysh daqyldyń joǵary sapa­ly tuqymyna degen suranysty qa­naǵat­tandyrý maqsatynda, sondaı-aq obly­symyz­dyń agroqurylymdaryn jońysh­qa­nyń elı­ta­­lyq tuqymymen qamtamasyz etý maq­satynda kóp jyldyq burshaq tuqymdas daqyldardyń qataryna kiretin jońysh­qanyń joǵary ónimdi, básekege qabiletti jańa «Kóksaraı» sortyn shyǵardy. Usy­nyp otyr­ǵan jońyshqanyń «Kóksaraı» sorty bizdiń sýarmaly jaǵdaıda 5-6 orym beredi jáne ortasha tuzdanǵan to­pyraqta, jer asty sýy 1,8-2,5 m. bolǵan jaǵ­daıda, ár gektarǵa shaqqanda 250-270 s. ónim­dilik kórsetedi. Sonymen qatar, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteriniń arasynda Keden odaǵynyń qurylýyna baılanysty baqsha daqyldaryna degen suranys kúrt artty. Baqsha daqyldaryn Maqtaaral aýdanynyń dıqandary alys jáne jaqyn shetelderge kóptep shyǵaryp satýda. Aýdannyń sýar­maly egis jaǵdaıy básekege qabiletti baqsha ónimderin óndirý úshin eń qolaıly aımaq bolyp sanalady. Sondyqtan da ıns­tıtýt ujymy sýarmaly egis jaǵdaıyn­daǵy baqsha daqyldarynyń tuqymshy­ly­ǵyn da jolǵa qoıýdy naqty maqsat etip jumys júrgizýde. Nátıje barshylyq. Sýar­maly egis jaǵ­daıyna beıimdelgen, qarbyzdyń «Dos­tyq-10» jáne qaýynnyń «Qaraqaı» sort­tary shyǵaryldy. Bul sorttardyń ónim­diligi joǵary. Mysaly, sýarmaly egis jaǵdaıynda qaýynnyń ónim­diligi gek­taryna – 300-350 sentner, al qar­byzdyń ónimdiligi – 450-500 sentner. Pisip-jetilý merzimi qysqa, ortasha 85-90 kún. Qa­ýyn­nyń qant­tylyǵy 13,0-16,0 %, qarbyzdyń qantty­lyǵy 7,0-9,0 %-dy quraıdy. Tasy­maldaýǵa tózimdi. 4-5 myń shaqyrym qashyqtyqqa ónim sapasyn joǵaltpastan tasymaldanady. Sońǵy bes jyldyń ózinde ınstıtýt ǵalymdarynyń 275 ǵylymı maqalalary jáne 30-dan astam usynystary, mono­grafııalary men ǵylymı eńbekteri jaryq kórdi, sonymen qatar ınstıtýt qabyrǵa­synda 60-qa tarta respýblıkalyq konferensııalar men oblystyq jáne aýmaqtyq kólemdegi semınarlar men dóńgelek ústel­der uıymdastyryldy. Instıtýt ǵalymdarynyń biliktiligin joǵarylatý, maqta salasy boıynsha ha­lyq­aralyq konferensııalarǵa qatysý maqsa­tynda Qytaı, Pákstan, Úndistan, AQSh, Brazılııa, О́zbekstan, Túrkııa, Malaızııa, Afrıka (Býrkına-Faso), Germanııa, Fransııa, Polsha, Reseı, Ońtústik Afrıka Res­pýblıkasy memleketterinde bolyp, táji­rıbe almasyp qaıtty. Sony­men qatar, ıns­tıtýt ǵalymdary maqta salasy boıynsha Halyqaralyq konsýltatıvtik komıtetpen (MKKH) ty­ǵyz ju­mys jasaýda. Osynyń arqasynda álemdik rynoktaǵy maqta tal­shyǵynyń naqty baǵasy eseptelip shy­ǵarylyp, sharýa­lardyń nazaryna kúnde­likti usynylyp otyrylady. – Maqta óndirisine qatysty áli to­lyq sheshilmegen qandaı problemalar bar? – Kókeıkesti máselelerdiń biri – ol maqta ósirip-óndirýshilerdiń bilim deń­geıin kóterý. О́ıtkeni, bilimsiz atqaryl­ǵan ju­mys, sonyń ishinde, jańa sorttar men ın­novasııalyq tehnologııalardy engizý isi tıisti tıimdiligin bere almaıdy. Tapshy bolyp otyrǵan sýdyń ózin tıimdi paıdalana almaımyz. Eger faktige nazar aýdarsaq, Ońtústik Qazaqstan oblysynda aýylsha­rýa­­shylyq ónimderin óndiretin salalarda 71 myńnan astam sharýa qo­jalyqtary bolsa, onyń 41 myńy maqta óndirisimen aı­nalysady eken. Maman­dary­myzdyń zert­teýi­ne qaraǵanda, bar­lyq maqta óndirýshi sharýashylyq bas­shylarynyń 13 paıyzy­nyń ǵana tıisti mamandyǵy boıynsha jo­ǵary bilimi bar. Al 17 paıyzy aýyl sharýa­shylyǵyna qatysy joq joǵary bilimdi, qalǵan 70 paıyzy tek orta bilimdi mamandar. Demek, sharýa qojalyqtary jetek­shileriniń kópshiligi qazirgi zaman talabyna saı aýylsharýashylyq daqylda­ryn ósi­rýdiń tıimdi tehnologııalaryn bilmeıdi jáne túsinbeıdi. – Sonda bul problemany sheshý jol­dary joq pa? – Árıne bar. Biz ony óz tarapymyz­dan qarastyryp, áreket etip te jatyr­myz. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, “Qaz­AgroInnovasııa” AQ, Ońtústik Qa­zaq­stan ob­ly­sy ákimdiginiń qoldaýymen 2010 jyly qarashanyń 5-shi juldyzynda Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń bazasynda «Maq­ta­aral» bilim taratý ortalyǵy ashyldy. Ortalyqta qazir­diń ózinde bekitilgen jospar boıynsha 7 ǵylymı-praktıkalyq oqý-semınarlar ótkizilip 143 sharýa-dıqan dáris aldy. Ortalyqtardyń bilim berý jos­par­lary men baǵdarlamalary óndirýshi­ler­diń múd­delerine qaraı baǵdarlanǵan. Konsýltanttar, jattyqtyrýshylar jáne lek­torlar retinde Qazaq maqta sharýa­shylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty ǵa­lym­dary men basqa da joǵary oqý oryn­darynyń ǵalymdary qatys­tyry­lýda. Bul is-sharadan bólek ınstıtýt ǵalymdary oblystaǵy maqta jáne basqa da aýylsha­rýashylyq daqyldaryn egýmen aına­ly­satyn aýdandardaǵy qysqy agro-oqý men semınarlarǵa belsendi túrde qatysyp oty­rady. Maqta salasyndaǵy sońǵy teh­nolo­gııalyq jetistiktermen tanystyrylady. Maqta sharýashylyǵy salasyndaǵy taǵy bir úlken problema osy ónimdi ón­dirýmen shuǵyldanatyn sharýashylyq­tar­dyń shekten tys usaqtalyp ketkendigi bolyp otyr. Máselen, bizdiń óńirdegi árbir sharýa qoja­lyǵynyń maqtalyq jeri orta eseppen 4,3-4,5 gektardan ǵana aınalady. Mundaı jaǵ­daıda jańa tehnologııa, jańa sort, basqa da ınnovasııalyq jańalyq­tardy endirý óte qıynǵa soǵady. Demek, aldaǵy ýaqytta olardyń basyn biriktirip, ujymdasa áreket etýiniń jolyn tabýymyz qajet. Sonymen, el táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵynda elimizdiń ońtústigindegi qyrýar halyqtyń tirshiliginiń negizgi kózi bolyp otyrǵan, sondyqtan aq altyn atalyp ketken shıtti maqta óndirisi endi shıkizattyq shylaýdan shyǵyp, birte-birte óner­ká­sip­tik, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵy­ty­na qaraı túsip keledi. Ári maqta sapa­synyń da artyp kele jatqandyǵy anyq. Jekeshelendirý barysynda óz tirshiligin retke keltirip, búgingi tańda jaqsy jetistikterge jetip júrgen maqta óndirýshi sharýashylyqtar oblysta jetkilikti. Endi sol fermerlerdiń jumystary­nyń tıimdiligin arttyryp, onyń eksport­tyq áleýetin kóterý qajet. Bul proble­malardy sheship, aýyl ekonomıkasynyń básekege qabi­lettiligin arttyrý úshin ozyq tehnolo­gııalardy óndiriske engizý, aýylsharýa­shylyq ónimderin tereń óń­deıtin kásip­oryn­dardy iske qosý, jeke sharýalardy memlekettik qoldaýdy jal­ǵas­tyrý jáne maıda sharýashylyqtardy irilendirý ju­mystaryn qadaǵalap júrgizý qajet. Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI.