Daý qalaı bastaldy?
Jaqynda bir top ǵalymdar Bas prokýror men Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasyna hat jazyp, 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı zertteýlerge bólingen granttarǵa qatysty narazylyqtaryn bildirgen bolatyn. Olar ǵylymı jobalarǵa bólinetin memlekettik qarjylandyrý júıesimen kelispeıtinderin, tipti, memlekettik saraptamadan tómen baǵa alǵan jobalardyń da jeńimpazdar qatarynda júrgenin aıtyp shaǵymdandy.
Máseleniń mánisine kelsek, memlekettik qarjylandyrýǵa grant bólý úshin ótkiziletin konkýrs eki kezeńnen turady eken. Birinshi kezeńde halyqaralyq jáne otandyq táýelsiz, arnaýly sarapshylar jobalar boıynsha óz qorytyndylaryn beredi. Ekinshi kezeńde Ulttyq ǵylymı keńestiń músheleri iriktelgen jobalar ishinen tańdaý jasaıdy. Aıta ketý kerek, bıyl konkýrsqa 4448 ótinish túsip, onyń 1096-sy qarjylandyrylatyn boldy. Úsh jyldyq merzim boıynsha jobalarǵa 9,5 mlrd teńge bólinbek. Daý bıylǵy konkýrstyń birinshi kezeńinde 16-19 upaıdan jınaǵandar jeńimpaz dep tanylyp, 30 upaı alǵandar qalys qalýynan bastaldy. Máselen, keńes basshylarynyń biri jetekshilik etetin 20 upaı alǵan joba 582 úmitkerdiń ishinen 450-shi oryn alǵanyna qaramastan jeńimpaz bolǵan.
Ulttyq ǵylymı keńestiń jaýaby
Ulttyq ǵylymı keńes bul hat olarǵa qarsy ádeıi uıymdastyrylǵanyn aıtyp otyr. Olardyń aıtýynsha, UǴK-tiń naqty maqsaty – ǵylymnan bıýrokratııany alystatyp, aqshany sheneýnikter emes, ǵalymdardyń bólýine múmkindik berý. «Osy hatty jazǵandardan bıýrokratııany qoldap, ǵylymdy túsinbeıtin sheneýnikter sheshim shyǵarǵan bolsa, qalaı qarar edińder dep suraǵym kelip otyr. Bul granttardy bóletin kezde basty nazar aldymen Qazaqstanǵa qajetti jobalarǵa aýdarylady. Memlekettiń qarjysyna óz qyzyǵýshylyqtaryn qanaǵatandyrǵysy keletinderge jol joq», deıdi Keńes músheleri. Al agroónerkásip boıynsha Keńes basshysy Asqar Nametovtyń aıtýynsha, saraptamadan joǵary ball alý jeńiske jetýdiń jalǵyz kórsetkishi emes. «Bul tek aldyn ala irikteý úshin kerek. UǴK baǵalaý júıesi eki satydan turady. Qarjy bólingen jobalar osy eki talaptyń ekeýine de jaýap berýi shart. Iаǵnı, joǵary ǵylymı deńgeıi men halyqaralyq sarapshylar baǵasyna qosa joba otandyq ǵylymǵa paıda ákeletindeı bolýy kerek. Sheteldik sarapshylar qazaqstandyq ǵylymnyń mán-jaıyn tolyq bilmeıtindikten, tek sheteldik sarapshylar pikirine súıengen durys emes. Keıde keıbir jobalar taza ǵylym úshin jaqsy bolyp, joǵary ball alady. Odan keıin mindetti túrde UǴK mamandary qaraıdy», dedi ol. Sonymen qatar Asqar Nametov 16-dan joǵary ball alǵan jobalardyń barlyǵy eskerilgenin, alǵashqy kezeńde berilgen upaıdyń sheshim shyǵarýǵa negiz bola almaıtynyn aıtty. «2011 jyly «Ǵylym týraly» Zań qabyldaǵan kezde biz, ǵalymdar, solaı sheshim qabyldadyq», dedi ol.
Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń prorektory Sergeı Mogılnyı Asqar Myrzahmetulynyń Hırsha ındeksi boıynsha talaptar oryndaldy degen pikirin joqqa shyǵardy. «Asqar Nametovtyń ne sebepti keńes tóraǵasy bolyp saılanǵanyna tańym bar. Sonymen qatar ol óz jobasynyń qalaısha 20 ball jınaǵanyn túsindirip bere almady. Meniń bilýimshe, maquldanǵan barlyq jobalardyń 40 prosenti UǴK ókilderi kiretin 6 uıymǵa tıesili eken. Sondaı-aq Keńes músheleri jetekshilik etetin ǵylymı jobalardyń barlyǵy qarjylandyrýǵa ótken. Meniń oıymsha, Asqar Nametov synnyń túp negizin túsinbeı turǵan sekildi. Bul durys emes. Sebebi, bul onyń ózine júktelgen jaýapkershilikti tolyq sezinbeıtinin bildiredi», dedi Sergeı Mogılnyı.
Al hat jazǵan ǵalymdar Keńes ókilderiniń sózderine qarsy bylaı dep jaýap aıtty. «Ǵylymı jobalarǵa grant bóletin kezde olar memdekettiń qandaı múddesine saı kelý kerek? Ondaı talap bar bolsa, qaı jerde jazylǵan jáne ol týraly nege aldyn ala eskertilmegen?» deıdi olar.
Saraptamaǵa bólingen aqsha jelge ketti me?
Osy jaǵdaıǵa oraı pikir bildirgen Májilis depýtaty Merýert Qazbekova «Sonda memlekettik bıýdjetten qyrýar qarajat bólip, jaldanǵan komıssııa músheleriniń pikiriniń eshkimge keregi joq pa? Bir saraptamaǵa 250 AQSh dollary bólingende, barlyq 4500 saraptamaǵa shyǵyndalǵan bir mlrd-tan artyq teńge jelge ushqan degen sóz emes pe, bul!? Saıyp kelgende sheteldik bilikti mamandardyń joǵary baǵasyn alǵan ozyq jobalar aıdalada qalyp, paıdasy az jobalarǵa qyrýar qarajat bólingen. Sol ozyq jobalardyń ishinde Elbasynyń AО́K-ti sıfrlandyrý jónindegi tapsyrmasyn iske asyrýdy kózdegen jobalar da bar», deıdi.
«Keńes múshelerin tańdaǵanda erejeler saqtalmaǵan»
Hat jazǵan ǵalymdardyń aıtýynsha, Keńes quramyn tańdaý tıisti erejege saı júrgizilmegen. «Ereje boıynsha Keńes quramynda bir uıymnan birneshe qyzmetkerden bolmaýy kerek. Sonymen qatar Keńeske Hırsh ındeksi boıynsha sońǵy 5 jylda onnan joǵary upaı jınaǵan álemdik tanymal ǵylymı-bilim berý uıymdarynyń ókilderin qosý talaby oryndalmaǵan. Sondaı-aq konkýrsta qarastyralatyn jobalardyń basshylary Keńes múshesi bola almaıdy», deıdi olar.
Osyǵan oraı Májilis depýtaty Merýert Qazbekova Keńes múshelerin taǵaıyndaǵanda birjaqtylyq bolǵanyn aıtty. «Máselen, barlyq 17 músheniń 3-ýi bir JOO-dan tartylǵan. Al kóptegen belgili JOO men ǴZI-lardan bir múshe de alynbaǵan. Bura tartýshylyqtyń taǵy bir sebebi Keńes quramyna óz jobalaryn usynǵan ǵalymdar da engizilgeni dep oılaımyz. О́ıtkeni árkimniń óz jobasyn ótkizýge umtylatyny belgili», deı kele ol 580-nen astam jobany qaraýǵa bar-joǵy 3 kún jumsalǵanyn atap ótti. Al Keńes ókilderi Qazaqstan úshin qajetti jobalar tańdalyp, tájirıbeli ǵalymdardyń jumysy iriktelip alynǵanyn aıtty. Sonymen qatar olar Keńes músheleriniń jobalary jeńiske jetkeninde eshqandaı óreskel qylyqtyń joq dep oılaıtynyn jetkizdi.
«UǴK týraly Erejege sáıkes, keńes músheleri grant alý úshin ǵylymı joba jetekshisi retinde konkýrsqa qatysa alady, biraq joba boıynsha sheshim qabyldaýǵa qatyspaıdy. О́zderiniń jobasy qarastyrylatyn kezde daýys berýge jiberilmeıdi», deıdi Keńes ókilderi. Olardyń aıtýynsha, barlyq otyrystardyń aýdıo-vıdeojazbalary saqtalǵan. Biz Ulttyq ǵylymı keńes Erejesimen tanysyp shyqtyq. Onda, rasymen, Keńes múshesi ǵylymı joba jetekshisi bolsa, daýys berýge qatysa almaıtyny jazylypty. Biraq bul jerde eskeretin basqa da faktorlar bar ekeni anyq. Mysaly, Keńes músheleriniń kóbi ǵylymı joba jetekshisi bolsa, olar ózara kelisip, bir-biriniń jobalaryna daýys berip, ótkizip jibermeıtinine kim kepildik bere alady?
Daý etıka jónindegi keńeste qaraldy
Ǵalymdar men Keńes arasyndaǵy daý tek ǵylymı ortada emes, jalpy qoǵamda da keń talqylana bastady. Osy rette Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev bul máseleni Etıka jónindegi keńeste qarastyrýdy tapsyrdy. Biraq bul jerde de daý órshige tústi. Sebebi jıynda Murat Jurynovtyń jas ǵalymdarǵa «Qazaqstanda ketemin dep meni qorqytyp tursyńdar ma? Kete berińder! Basqalaryn tabamyz. Senderden de talanttysyn tabamyz» degen sózderi anyq estiletin vıdeo jelini sharlaı ketti.
Murat Jurynovtyń osy sózine pikir bildirgen Súleımen Demırel ýnıversıtetiniń oqytýshysy Ermek Toqtarov bir ǵalymdy ázirleýge qansha ýaqyt ketetinin jazdy. «Fılosofııa doktoryn (PhD) daıyndaýǵa eń kemi on jyl ýaqyt kerek. Sebebi 4 jyl bakalavr, 2 jyl magıstratýra, 3,5 jyl doktorantýra jáne taǵy jarty jyl doktorlyq dárejesin bekitýge ketedi. Sonymen qatar doktorantýraǵa túsý úshin qajetti jumys stajyn eskerer bolsaq, bul ýaqyt uzara túsedi. Jasyratyny joq, ındeksi joǵary jýrnaldarda maqala jarııalaý týraly talap ta óz ýaqytynda doktorlyqty qorǵaýǵa qolbaılaý bolyp jatady», dedi ol.
Murat Jurynov «Shetelge ketseńder, kete berińder» demese de, ketip jatqandar barshylyq. Osy rette Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń statıstıka komıteti 2017 jyly Qazaqstannan 37704 adam shetelge turaqty turýǵa ketkenin aıtty. Onyń ishinde 36 myńǵa jýyǵy Qazaqstan azamattary eken. Byltyr kóbi Reseı, Germanııa, Belarýs, AQSh pen Izraılde turǵandy jón kóripti.
Murat Jurynov: Bireý jeńedi, bireý jeńiledi
Jelide keń taraǵan vıdeoǵa baılanysty pikir bildirgen Murat Jurynov «Birinshiden, sheteldik ǵalym Qazaqstannyń ınfraqurylymyn, bizde qandaı ǵylymı mektepter bar ekenin bilmeıdi. Etıka boıynsha keńeske 100 adam qatysty. Men joǵarydaǵy sózderdi tártip saqtamaǵan jas ǵalymǵa qarata aıttym. Ol vıdeoda kórinbeıdi. Bireýi «Shetelge ketý kerek» dep aıtyp edi, ekinshisi qostaı ketti. Men olarǵa «Kete berińder» dedim. Olardan da talanttysyn tabamyz dedim. Bizde jastar kóp. Solardyń ishinen talantty, tártipti, mádenıetti jastardy tańdap alý kerek. Bireýler ketse, basqalary keledi», dedi Murat Jurynov. Sonda, Keńeske qarsy shyqqan jas ǵalymdardyń mádenıetsiz, tártipsiz bolǵany ma?
Murat Jurynovtyń aıtýynsha, Etıka boıynsha keńeste ǵalymdardyń shaǵymy qarastyrylyp, 110 ótinishtiń 104-i konkýrs talaptaryna saı kelmeıtini anyqtalǵan jáne 6 joba kelesi konkýrsqa qatysýǵa usynylǵan. «Jas ǵalymdardan 4,5 myń ótinish tústi. Aqsha jetpeıdi. Jalpy myń grant bólingen. 3,5 myń ótinish tys qaldy. Árıne, shaǵymdanýshylar tabylady. Bireý jeńedi, bireý jeńiledi», dedi Murat Jurynov.
Fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Asqar Jumadildaev: «5 myń ótinishtiń ishinen 20 paıyzy, onyń ishinde Ǵylymı keńes músheleriniń júz paıyzy qarjylandyrýǵa ótti. Mysaly, ótken joly men 26 ball alyp óte almaı qaldym. Al Murat Jurynovtyń ózi 20 ball alyp, ótip ketti. Biraq ol kezde mundaı daý shyqqan joq. Al bıyl ondaı qubylys jalpy boldy. Sarapshylardyń pikirine eshkim qaraǵan da joq. Mysaly, 16 ball alǵan joba ótti. Ol ne degen sóz? Bul tómen ball alǵan jobada ǵylym joq degen sóz. Olaı bolmasa, bir emes, úsh sarapshynyń biri baǵalar edi ǵoı?», dedi.
Baıqaǵanymyzdaı, Murat Jurynov ta, Ulttyq ǵylymı keńes ókilderi de jeńiske jetken ǵylymı jobalardyń ádil tańdalǵanyn, ári olardyń qatarynda tájirıbeli ǵalymdardyń kóp ekenin aıtýyp baǵýda. Degenmen, osy jerde taǵy bir kótergimiz kelip otyrǵan másele – ǵylymı ataq berý úshin de, PhD doktor ǵylymı dárejesin qorǵaý úshin de ımpakt-faktory joǵary jýrnaldarda maqala jarııalaý mindetteledi. Bul talapty Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2011 jyly engizgen bolatyn. Sol jyldan beri PhD doktorantýra baǵdarlamasyn aıaqtaǵandar sany 3506, onyń ishinde búgingi kúnge deıin fılosofııa doktory (PhD) dárejesine qol jetkizgender 1705. Iаǵnı, shamamen 60 prosenti doktorlyqty qorǵaǵan. Biraq, olardyń ishinde ǵylymı qundylyǵy joq jýrnaldarda maqalalary jarııalanǵan, sol arqyly ǵylymı ataǵyn qorǵaǵan nemese memleketten grant utyp alǵandar da bolýy múmkin. Sebebi elimizde jyl saıyn mıllıardtaǵan teńge ǵylymdy damytýǵa emes, psevdoǵylymı jýrnaldarda maqala jarııalaýǵa ketip jatatyny jasyryn emes. Sebebi, shyny kerek, elimizde maqalanyń sapasyna emes, sanyna basymdyq berilgen. Sonymen qatar Qazaqstandaǵy doktoranttardyń zertteýlerin kórýge, oqýǵa, tanysýǵa múmkindik qarastyrylmaǵanyn da aıta ketken jón.
Psevdojýrnaldar men psevdoǵylym
Esterińizge sala ketsek, byltyr júrgizilgen halyqaralyq zertetýler qazaqstandyq ǵalymdardyń ǵylymı maqalalaryn paıdasyz taýyp, deńgeıi tómen jýrnaldarda jarııalanatynyn aıtqan edi. Al Scopus-taǵy ǵylymı jarııalanymdardyń sany boıynsha álemdik reıtıngte Qazaqstan 141-orynda tur. Sondaı-aq Scopus halyqaralyq bazasy jyl saıynǵy tazalaý jumystaryn júrgizip, ǵylymı qundylyǵy joq jýrnaldardy tizimnen alyp tastaǵan edi. Tizimnen óshirilgen jýrnaldar ishinde qazaqstandyq ǵalymdardyń 200-den astam maqalasy jarııalanǵan Journal of Environmental and Science Education jáne 116 maqala jarııalanǵan Man in India jýrnaldary bar. Al mınıstrlik ókilderiniń aıtýynsha, mundaı jýrnaldarda maqala jarııalaý úshin zertteý grantynan nemese zertteýshiniń óz qaltasynan qarjy jumsalady.
Osy máselege oraı biz Bilim jáne ǵylym mınıstrligine habarlasyp, maqalalary qara tizimde jarııalanǵan ǵalymdardyń endigi taǵdyry qandaı bolatynyn suradyq. Biraq, ókinishke qaraı, doktorant fılosofııa doktory nemese beıini boıynsha doktor dárejelerine zańdy túrde ıe bolǵannan keıin maqalasy halyqaralyq ǵylymı jýrnaldar bazasynan óshirilip ketkenin negizge alyp doktorantty berilgen dárejesinen aıyrý talaby zańnamada qarastyrylmapty. Sondaı-aq BǴM doktoranttar maqalasyn joǵary oqý ornynda daıarlap, jýrnalǵa joldaıtynyn, sondyqtan qandaı jýrnaldarǵa jiberilgeni JOO-larda qadaǵalanatynyn aıtty. Iаǵnı, mınıstrlik mundaı aqparatty tek doktoranttyń qorǵaýdan keıin túsken qujattary boıynsha ǵana bile alady eken.
Byltyr osy máseleni kóterip, Bilim jáne ǵylym mınıstrine depýtattyq saýal joldaǵan Májilis depýtaty Keńes Absatırov psevdoǵylymı jýrnaldarda maqalalary jarııalanyp, ǵylymı dáreje alǵandardyń ataǵyn qaıtaryp alýdy usynǵan bolatyn. «Kóptegen ǵalymdar jyldar boıy izdenip, ǵylymı jumysyn jetildirýdiń ornyna osyndaı jýrnaldarǵa aqsha tólep, maqala shyǵara salǵandy jeńil kóredi. Mınıstrlik talaby da ǵalymdardy osy iske ıtermelep otyr», degen bolatyn depýtat.
Túıin
Jalpy, memlekettik qarjylandyrý isi paraqorlyqtan taza dep aıta almaımyz. Tipti, ǵylym salasynda da sybaılas jemqorlyq týraly ister barshylyq. Al ǵylym salasynyń órkenıetke emes, daýdyń ózegine aınalyp otyrǵanynan góri, ádiletti ári jemqorlyqtan taza bolǵany abzal emes pe?
Árıne, biz ǵylymı keńestiń óz sheshimin negizdeıtin dáıekterin zańdy túrde joqqa shyǵara almaımyz. Grant bólýge kóńili tolmaǵan jas ǵalymdarǵa qansha qulaq túrsek te, zańdy negizde olardy qoldaı almaımyz. Degenmen, bir nárse anyq. Memlekettik qarjyny bólý isinde ǵalymdardyń «Ǵylym týraly zańdy daıyndaıtyn kezde bizder, ǵalymdar, osyny durys dep taptyq» dep, memlekettik qarjysy jumsalǵan sarapshylardyń pikirin de elemesten, ózderi sońǵy sózdi aıtatyny kúdiktendiredi. Al olar zańnyń ózin «óz qalaýlary» boıynsha istep alǵan bolsa, halyqtyń ǵylymǵa senimi qalaı artady? Onsyz da IJО́-niń ǵylymǵa jumsalǵan tek 0,14 prosenti kóp aqsha emes. Al sonyń ózi bireýlerge jem bolyp jatsa, qalaı bolǵany?
Gúlnur QÝANYShBEKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
