Ortalyq Azııa elderindegi sý tapshylyǵy aldaǵy 20-25 jylda ótkir jáne eń basty problemaǵa aınalýy múmkin. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, Qazaqstan shet memleketterden keletin ózen sýlaryna táýeldi, ıaǵnı aýyl sharýashylyǵyna qajetti aǵyn sýdyń 42 paıyzy kórshi memleketterden keledi. Tek Ortalyq Azııa memleketterindegi halyq sany búginde 70 mıllıonǵa jetti. Olardyń ómir súrý kózi sýarmaly jerlerden alynatyn ónimge tikeleı baılanysty. Aldaǵy kezde halyq sany óspeı turmaıtyny taǵy belgili. Tabıǵı sý qorlary kemimese, kóbeımegenin dáleldep otyrýdyń qajeti joq. Bir ǵana mysal, Syrdarııa sý basseıniniń sońǵy jyldardaǵy ortasha jyldyq sý qory – 37 mlrd tekshe metr. Bul kórsetkish ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary 50 mlrd bolǵanyn aıtýdyń ózi jetkilikti. Ásirese sýarmaly sýǵa qajettiligi kórshi memleketterge 90 paıyzdan astamǵa táýeldi, bir mıllıonǵa jýyq halyq turatyn Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Shardara, Qazyǵurt, Saryaǵash, Maqtaaral aýdandary dıqandarynyń keleshegin oılastyra jańǵaqtektesterdi kóbeıtý suranyp turǵan másele sııaqty.
Qazaqstan aýmaǵynda aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qosylmaı, bos jatqan jerler óte kóp. Onyń basym kópshiligi shól-shóleıtti jerler. Dúnıejúzilik bank sarapshylary Qazaqstanda iske qosylmaı, paıdalanylmaı jatqan jer rezervi mol ekenin atap ótken. Osy jerlerdi sýdy az qajet etetin jemister túrlerimen toltyrý aýyl sharýashylyǵyn damytý saıasatynyń basty baǵyttarynyń biri bolýy tıis dep esepteımin. Kórshi Qyrǵyzstan, О́zbekstan memleketteri jańǵaqtektesterdi damytý jóninde tıisti qaýlylar qabyldap, qyzý jumystar júrgizýde. О́zbek elinde osy salany damytý maqsatynda memleketten úlken qarjy bólinip, jańǵaqtektes jemis aǵashtarynyń kóshetterin óndirý, oǵan qajetti bıozerthanalar keshenin, jylyjaılar salý boıynsha josparly jumys istelip jatqanyna kýá bolǵanbyz. Qyrǵyzstanda da 2013 jyldan beri eki birdeı ǵylymı-zertteý ınstıtýty osy baǵytta jumys júrgizýde. Jańǵaqtektes aǵashtardyń tarıhı shyǵý otanyna jaqyn ornalasýymyz óńirimizdiń olardy ósirýge qolaılylyǵy bizge de oı salýy kerek. Búginde jańǵaqtyń álemge taralǵany sonshalyq, Ońtústik Amerıka elderinen bastap, Norvegııada da grek jańǵaǵy ónim berýde.
Grek jańǵaǵy, taý pisteleriniń otany Kishi, Orta Azııa memleketteri ekendigi jóninde málimetter akademık A.Ozola, N.Vavılov eńbekterinde bar. Olar jańǵaqtyń otany Kishi, Orta Azııa elderi, Iran, Tájikstan, Aýǵanstan, О́zbekstan, Zakavkaze deı kele, Tıan-Shan, Gımalaı taýlaryn tilge tıek etedi. Orta Azııa elderinde jańǵaqtyń jabaıy túrleri de kóp kezdesedi. Qyrǵyzstanda jalpy jańǵaq tektes jemis ormany 721 000 ga jerdi alyp jatsa, sonyń ishindegi grek jańǵaǵy – 40600 ga, taý pistesi 36400 ga , badam – 5439 ga jerde ósip, ónim berýde. Bul – jańǵaqtektester álemdegi jabaıy túrde ósip turǵan eń úlken alqaptar. Ol jerde 140 jyl, 400 jyl jasap ósip turǵan grek jańǵaqtaryn kórdik. Al О́zbekstanda 1000 jyldyq taý pisteleri bar eken. Kórshilerimizben taýly-qyrat alqaptary, tabıǵat pen klımattyq uqsastyǵymyz bizde de jańǵaqtektesterdi ósirýge bolatynyn meńzeıtin sııaqty.
Álemde jańǵaqtektes aǵashtardy ósirýge basa nazar aýdarylýynyń sebebi qarapaıym. Jańǵaq ormandaryn ósirý kóp shyǵyndy talap etpeıdi. Ol taýly, shóleıtti jerlerde óse beredi. Jemisi densaýlyqqa asa paıdaly. Aqýyzǵa óte baı. Jemisiniń quramynda 62-75 paıyz maı, 12-25 paıyz aqýyz, 2-25 paıyz kómirsý, mıneraldy zattar men A, V, S, E, R vıtamınderi, 35-47 paıyz amınqyshqyldary bar.
Keıbir elderde aýlasynda grek jańǵaǵy bar otbasy baı dep sanalady eken, sebebi eki-úsh túp aǵashtyń jemisi otbasyn asyraýǵa jetedi eken.
Ertedegi grekter jańǵaq adamnyń fızıkalyq kúshin ǵana emes, oı órisin de damytatynyn bilse, tarıhshy Gerodottyń jazýynsha, eski Vavılon bıleýshileri qarapaıym adamdarǵa jańǵaq jeýge ruqsat bermegen. Olar ezgidegi adamdardyń oı-órisi, fızıkalyq kúshi artyp ketýinen qoryqqan.
Ekonomıkalyq tıimdiligine kelsek, bir tonna grek jańǵaǵyn óndirý dál sol kólemde bıdaı, júzim óndirýden arzanǵa túsedi. On túp grek jańǵaǵy 1 ga jerge egilgen pisteniń maıyn beredi. Bir kılo bıdaıda 2200 kalorıı bolsa, bul kórsetkish grek jańǵaǵynda 8400-di quraıdy. Ol asa qolaısyz jer, klımattyq jaǵdaılarda da óse beredi. Bul tabıǵattyń adamǵa bergen úlken syıy, ósimdik álemindegi teńdesi joq jemis bolyp esepteledi. Jańǵaq dánegin «naǵyz zúbárjat» dep bekerge atamasa kerek. Onyń 100 gramynyń qunary ara balynan 2,5 ese, taýyq etinen 4,5 ese, balyqtan 7-8 ese, sıyr súti men kartoptan 10 ese artyq. Keıbir halyqtar grek jańǵaǵyn toqshylyqtyń, uzaq ómir súrýdiń sımvoly dep sanaıdy.
Jańǵaqtyń dánegi, súıegi, qabyǵy, aǵashynyń qabyǵy, japyraqtary, tamyry, dińi tolyǵymen kádege asatyndyqtan, ony «aǵash kombınaty» dep ataıdy. Japyraǵy aýanyń qyshqyldylyǵyn azaıtyp, benzın asetılennen tazalaıdy. E.Sıolkovskıı jańǵaqty «keleshek aǵashy» dese, I.Mıchýrın ony «keleshektiń nany» dep dáripteýi tegin bolmasa kerek.
Garvard ýnıversıtetindegi zertteýler nátıjesi jańǵaqty turaqty paıdalanatyn adamnyń ómiri 20 paıyzǵa uzaratynyn anyqtaǵan. Júrek-qan tamyrlary, sýsamyr, onkologııalyq dertterge shaldyǵýyn 28 paıyzǵa kemitetinin kórsetken. Fızıkalyq turǵydan sharshap-shaldyqqanda, salmaq joǵaltqanda, balalardyń damýyna jańǵaq dánegi óte paıdaly.
Bizdiń esepteýimizshe Qazaqstan halqy jylyna keminde 64800 tonna jańǵaq paıdalanýy qajet. Ol úshin elimizde 500000 ga jańǵaq alqaby bolýy kerek. Ondaı múmkindik bizde bar.
Taý pistesi (fıstashka) jaıly da osyny aıtýǵa bolady. Ortalyq Azııany taý pistesiniń otany dep ataǵan. Taý betkeılerinde, qııaly jerlerde jabaıy túrleri ósedi. Ol jerlerdi azamattardyń ekologııalyq talaptardy eskermeı, otyn, mal jaıylymy retinde, retsiz paıdalanýy taý piste aýmaqtarynyń kóbeıýin shektep, olardyń sırep bara jatqany qynjyltady. Ystyqqa óte shydamdy, qurǵaqshylyqty kóteretin álemdegi birden-bir jemis aǵashy osy taý pistesi men badam. Jyldyq jaýyn-shashyn mólsheri 140 mm-den aspaıtyn, jazǵy aýa temperatýrasy +40° gradýstan tómen bolmaıtyn Túrikmenstannyń Qaraqum shólinde ósip, jemis berýi osy sózimizge dálel bolady. Jańǵaqtektester tereń tamyr tastaý kóleminiń keńdigimen taý betkeılerindegi ormandardyń agromelıoratıvtik, ekologııalyq jaǵdaılaryn jaqsartady. Quzdar, ózen, kól jaǵalaýlaryn erozııadan saqtaıdy. Olar topyraq qunary óte tómen jerlerde de óse beredi.
Qytaı, AQSh, Iran, Túrkııa, Italııa, Fransııa, Germanııa elderi jańǵaqty ónerkásiptik mańyzy bar salaǵa aınaldyryp, ony tabystyń úlken kózine aınaldyrǵan. Aýyl sharýashylyǵynyń jańa salalaryn damytýǵa úlken kóńil bólip júrgen elimizde jańǵaqtektes aǵashtar ósirý qoǵamdastyǵynyń tóraǵasy, Qazaqstannyń Eńbek Eri S.Tereshenkonyń bastamasymen «Jańǵaq-2050» keshendi jospary jasalýda. Bul bastama aýyl sharýashylyǵynda keremet tabys kózin asharyna kúmán joq. Buǵan tek memlekettiń qoldaýy kerek. Sebebi jańǵaqtektesterdi ósirýge memlekettik kózqarasty ózgertpeı, saýsaqpen sanarlyq entýzıastardyń kúshimen bul salany damytýda úlken nátıjege qol jetkizý múmkin emes.
Sonymen birge bul jumysty ǵylymı negizde júrgizýdiń mańyzy óte joǵary. Eń aldymen, el aýmaǵynda ósip jatqan jańǵaqtektes jemisterdiń genofondyna qandaı túrleri ósetinin, olardyń sapalyq, sorttyq quramyn, qaı aýmaqta qandaı jemisterdi ósirýge bolatynyn anyqtap, keshendi ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý kerek. Ol úshin arnaıy pıtomnıkterdi, bıozerthanalardy kóbeıtý talap etiledi. О́kinishke qaraı, elimizde osyndaı maqsatta jumys isteıtin bıozerthanalar joq. Qolda bary basqa baǵyttarǵa laıyqtalǵan. Qarjylyq jaǵdaılary nashar. Pıtomnıkterimiz jańǵaqtektes aǵashtardyń kóshetterin óndirýge mamandandyrylmaǵan, analyq baýlarymyz az.
Joǵaryda Ortalyq Azııa jańǵaqtektes aǵashtardyń otany dedik. Endi olardyń Qazaqstannyń qaı jerlerinde ósetinine bizdiń jáne «Botanıka ınstıtýty men fıtoıntrodýksııa» RMM ǵalymdarymen zertteýlerimizge qysqasha sholý jasaıyq.
Almaty oblysynda grek jańǵaǵy men jer jańǵaǵy ósse, Jambyl oblysynda grek jańǵaǵy, taý pistesi, Ońtústik Qazaqstan oblysynda taý pistesi, grek jańǵaǵy, badam, pekan jańǵaǵynyń kóptegen túrleri úıirgelik jer telimderinde ósirilýde. Negizinen jabaıy túrde taý betkeılerinde ósip tur. Túlkibas aýdanynyń aýmaǵynda taý pistesiniń – 5, badamnyń – 24, grek jańǵaǵynyń onshaqty túri bar. Sondaı-aq Qazyǵurt, Saıram, Tóle bı, Saryaǵash aýdandarynan da bul jemisterdiń júzdegen túrleri tabyldy. Jambyl, Ońtústik Qazaqstan oblystarynda taý pistesiniń 515 ga jerinde 54750 danaǵa jýyq taý piste aǵashynyń jabaıy túrleri ósip tur. Bulardyń arasynda joǵary sapaly, ishki ıadrosynyń mólsheri 50-65 paıyz bolatyn joǵary jańǵaq tektester de kezdesedi. Olardyń jastary 25-70 jyl arasynda. Odan da uzaq ýaqyt ósip turǵan aǵashtar bar.
Shymkent qalasy mańyndaǵy Badam orman sharýashylyǵynyń 3 ga jerinde jabaıy taý pistesi ósip tur. Olar teńiz deńgeıinen 600 metr bıiktikte qajetti agrotehnıkalyq jumystarsyz, sýarýsyz ónim berýde. Aǵashtardyń bıiktigi 4-5 metr, butaq jaıý dıametri 7-9 metr, jas shamalary 50-60 jasqa jýyq.
Osyndaı alqaptardy tolyq qorshap, múmkindiginshe kóbeıtip, degradasııaǵa ushyraý úderisin toqtatyp, arnaıy mamandandyrylǵan pıtomnıkter, laboratorııalar quryp, ǵylymı negizde jumys júrgizilse, jańǵaqtektes aǵashtar jemisin ónerkásiptik turǵyda tabys kózine aınaldyrýǵa ábden bolady.
Bizdiń «Saryaǵash jer syıy» JShS-de osy baǵytta birshama jumystar atqaryldy. 2017 jyly Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Moldova, Reseı ǵalymdarynyń qatysýymen semınar ótkizildi. Ǵalymdar bizdegi jańǵaqtektes aǵashtardyń kóshetterin túsindirý, ósirý tehnologııalarymen tanysyp, óz tájirıbeleri men usynystaryn ortaǵa saldy. Sol elderdiń ósimdikterdi ósirý, qorǵaý ǵylymı ortalyqtarymen tyǵyz baılanysta jumys isteýge kelisim jasaldy.
Bizdiń zertteýlerimiz boıynsha, atalmysh jemis aǵashtaryn Qazaqstannyń teńiz deńgeıinen 400 -1300 metr bıik jerlerinde, ońtústikten soltústikke qaraı geografııalyq soltústik endiktiń 41°14′ gradýsynan bastap, 44°15 ′ gradýsy aralyǵynda, batystan shyǵysqa qaraı 69°10′- 79°45 ′ gradýs aralyǵynda batystyq boılyq boılarynda mıllıonǵa jýyq gektar jerge óndiristik negizde ósirýge múmkindik bar. Grek jańǵaǵy, badam, pekan, taý pisteleriniń ósý aımaqtaryn zerdeleı kele, olardy úıirgelik jerlerde ǵana emes, ónerkásiptik baý túrindegi plantasııalar sııaqty egip ósirýge bolatynyna kóz jetkizdik. Bul úshin elimizdiń ońtústik óńirindegi taý betkeıleri, ústirtti, shóleıtti jerler jetkilikti. Osy máselege memlekettik deńgeıde nazar aýdarylsa deımiz.
Tanabaı ShYNTASOV,
«Saryaǵash jer syıy»
JShS dırektory
