Astanany ardaq tutqan Kenjeǵalı Jumaǵulov

Tikeleı keıipkerimizdiń ómir­baıa­nyna úńilsek, Kenjekeń jelmaıaǵa minip jeruıyqty izdegen Asanqaıǵy sekildi. Tynym joq. Jeruıyq – onyń keshegi Aqmola, búgingi Astanasy. Bıyl óziniń 20 jyldyǵyn atap ótkeli otyr­ǵan Astanaǵa sińirgen onyń eń­begine qarap, ult múddesine qyzmet etý­shi tálimger-qalamger retinde tanımyz. Bul uzaq jyldar boıy úzdiksiz izde­nip, óz eńbekqorlyǵynyń arqa­syn­da jetken jetistigi. Son­dyq­tan osy Kenjekeńniń birneshe erek­she­ligin atap aıtýǵa bolady. 

Birinshiden, basty baǵytty aı­qyn­daý, onyń ómirsheń, máńgilik má­se­lege arnalýy onyń ózi qalaǵan maman­dy­ǵyna bet burǵan árbir jannyń aldynda turǵan mańyzdy tańdaý. Búgingi keıipkerimizdiń jetistikteri kóp jyldar buryn nysanaǵa alǵan jerinen shyqqanyn kórsetedi. 

Ekinshi bir aıtarymyz – izdenis bary­syndaǵy turaqtylyǵy. Orta jol­da tańdaǵan baǵytynan aýyt­­qyp, basqa jaqqa kóz súzip, árnár­se­ge áýes­tik tanytpady. Boıyn­da­ǵy uıym­das­tyrýshylyq qabi­le­tin baı­qaǵan ustazy Temirbek Qoje­keev ýnıversıtet bitirgesin, so­naý 1985 jyly Saryarqaǵa attan­dyr­sa, artynsha televıdenıemen qanattandy. Bul qazaq televızııa salasyn jandandyrýdaǵy bastaý ǵana emes, jas jýrnalıstiń talpynysyna, izdengishtigine, qyzy­ǵý­shylyǵyna erekshe jiger bergen ýaqyt boldy. Bul jyldary Kenje­keń­niń kóptegen telehabarlary, beı­ne­sıýjetteri, teleocherkteri oblystyq, res­pýblıkalyq telearnalardan ekran­ǵa shyǵyp jatty.. «Ustazdyq etken jalyqpas úıretýden balaǵa» dep uly Abaı aıtqandaı búginde ózi de ustazǵa aınaldy. Shákirtterge ustazdyq etip, úıretýdi úzilissiz jalǵastyryp keledi. 

K.Qaqataıulynyń adamı tabı­ǵa­tyna tán turaqtylyq buqa­ra­lyq aqparat quralyndaǵy izde­nis­te­ri­nen de kórinedi. Uzaq jyldar boıy qa­lalyq «Aqmola aqıqaty» gazetin bas­qardy. Gazet jaryq kórip, tasqa ba­syl­ǵannan keıin osymen boldy dep toqyramady. Kerisinshe, ony jan-jaqty tolyqtyrýmen boldy. Bul baǵ­ytta tek búgingi kúnniń sheń­be­rinde qa­lyp qoımaı, basylymdy res­pýb­lıkalyq dárejege kóterdi. Sóıtip merzimdi basylym isine tamasha úlgi ete bildi.

Úshinshi, qalamgerdiń shyǵarma­shy­ly­ǵyndaǵy bir erekshelik – máseleni bir jaǵynan ǵana emes, jan-jaǵynan kóre alýy. Jasaǵan habarlary men jaz­ǵan maqalalaryn bastan aıaq tolyq qa­rap shyqqanda osyǵan eriksiz kóz jet­kizemiz. Mysaly, Aqmolanyń Astana bolý tóńireginde órbigen máse­le­ler birin-biri tolyqtyryp tur. Al­daǵy ýaqytta bul eńbekteriniń basyn biriktirip, bir kitapqa toptastyrady degen oıdamyz.

Merzimdi basylymǵa basa nazar aý­darǵan qalamger árkez jýrna­lıs­tı­kanyń janrlaryn este tutady: bul týrasynda «Eýrazııa ýnıversıteti» gazetiniń bir emes, birneshe sanyn mysalǵa alýǵa bolady. Stýdenttermen qoıan-qoltyq shyǵarmashylyq baılanys júrgizetini bir bólek áńgime. Bul iz­denis jemisi. Nátıjesinde, aldyǵa qoı­ǵan maqsat oryndaldy. Jazylǵan eńbektiń eleýsiz kúıde qal­maı, oqyr­mannyń ıgiligine aınalýyn basty paryz sanaıdy. Munda da tárbıe berý, janashyrlyq daǵdysynan jańylǵan joq.

Kenjekeń osy jasqa deıin teleradıoda kóptegen habarlarǵa qatysyp, ómirde jınaqtaǵan tájirıbesin de ortaǵa salyp júredi. Bos ýaqytty tıimdi paıdalana otyryp, týǵan jer, ósken óńirge úl­ken kóńil bóledi. Sol sapar ústinde aı­tyl­ǵan qundy oılar men pikirler der kezinde qaǵazǵa qattaldy ma, joq pa, bilmeımin. Eger sol ózi aýyzsha aı­typ júretin áserli kezdesýler toptastyrylsa, ol da bir qundy eńbekke aınalary sózsiz.

Taǵy bir qyry, astanalyq aqyn-jazýshylardyń shyǵarmashylyq qa­biletin damytýda, kásibı biliktiligin qa­lyptastyrýda eleýli eńbek ete bildi. Jańa kórinip kele jatqan ánshi, jyrshy, termeshi, jýrnalısterdiń janashyry, aqyn-jazýshylardyń qamqory retinde de tanyldy. Erbol, Gúlmıra, Qalqaman Sarınderdi aıtpaǵanda, Kenjekeńniń shapaǵatyn kórgen Saǵynysh Ábikeı, Amangeldi Qııas, Erlibaı Qydyrbaı, Orynbaı Balmurat syndy tilshi-jýrnalıster qarasy bir tóbe.

Kenjekeńniń uıymdastyrýshylyq talantyna tántimin. Basqalar bardy uqsata almasa, ol joqtan bar jasap júredi. Oıdan oı týyndaıdy. Burynǵy Selınograd, keıingi Aqmola, qazirgi Astana qalasynyń sońǵy jıyrma jyldan asqan tarıhyna kóz jibersek, sol toqsanynshy jyldardyń basynda qalyptasqan aýyr kezeńde jańadan qazaq tilinde gazet ashyp, osy gazetti on jyl basqarǵan onyń qalanyń ósip-órkendeýi kezeńindegi atqarǵan qyzmeti men qosqan eńbeginiń nátıjesine toqtalmaı ótý múmkin emes. О́ıtkeni, Kenjekeńniń «Aqmola aqıqaty» gazetine taǵaıyndalýy qaıta qurý kezeńine tuspa-tus kelgen bolatyn. Bir kúni qalalyq partııa komıtetiniń hatshysy Marat Jaqypov ózine shaqyryp alyp, redaktor bolyp kelýin suraıdy. Ol kezde Kenjekeń oblystyq teleradıokomıtette aǵa redaktor jáne respýblıkalyq te­le­radıokomıtettiń «Qazaqstan» aq­parattyq baǵdarlamasynyń ob­lys­taǵy tilshisi bolyp qyzmet atqa­ryp júrgen shaǵy. Kúndelikti efırge shyǵyp, elge tanyla bastaǵan kez. Kombaınnyń astynda jatyp, mehanızatorlarmen birge sıýjet berip júrgen tus. О́z jumysy ózine qatty unaı­tyn­dyq­tan Marat Qalıulyna ártúrli syl­taý aıtyp, úı kezeginde turǵanyn kól­deneń tartady, biraq ol kisi birden «Júr, qazir Amanjol Bólekbaevqa baramyz, bul máseleni sheship beredi» dep Aýjekeńe alyp barady. 

«Biz sizdi jaqsy tanımyz. Osy qaladaǵy kóshe ataýlarynyń qazaqsha nusqasynyń joqtyǵyn, avtobýs, troleıbýstarda qazaqsha habarlandyrýlar berilmeıtindigin, qazaqsha mektep, teatrdyń joq ekendigin, Abaı, Jambyl kósheleriniń qalanyń shetindegi jeti-segiz úıden turatyndyǵyn synap, búkil Qazaqstanǵa kórsetip jatqan sen emessiń be? Televıdenıeden qaı kúni, qaı ýaqytta ótkenin aıtyp bere alamyn. Osynyń bári bizdi de qınaıdy. Osy máselelerge jany ashıtyn adamnyń qalalyq gazetke mindetti túrde basshy bolyp kelýi kerek emes pe?! Úı máselesine alańdama, jaqyn arada sheshiledi», – deıdi de qala basshysy qolyn alyp, arqasynan qaǵyp, búkil máseleni sol mezette sheship beredi. Qazirgi Kenjekeńniń turyp jatqany sol tórt bólmeli úıi Aýjekeńniń kózindeı kórinse, Kenjekeńniń arqasynda ol kisiniń jaqsylyǵyn men de kórip qalǵan jandardyń biri ekenimdi nesin jasyraıyn.

Kózkórgenderdiń aıtýynsha, Ken­je­keńniń oń qasıetteri kommý­nı­stik partııa taqtan ketip, qaladaǵy bılik kimniń kolynda ekendigi belgisiz ke­zeńde erekshe baıqalǵan. Úsh júz myń­ǵa taıaý halqy bar qalanyń kún­delikti tirshiliginen basqa saıası máseleler bi­rinshi orynǵa shyǵyp, kóptegen partııalar qurylyp, el ómirinde demok­ra­tııalyq ózgerister beleń alyp turǵan kez. Táýelsizdik pen qazaq halqynyń joǵyn joqtaǵan «Azat», «Til jáne mádenıet» «Parasat» sekildi partııalar men qoǵamdyq uıymdar bir jaq, qaladaǵy qalyń orys arqa súıegen kazak atamandary men «Lad» orys qoǵamy «Soltústik oblystar (burynǵy Selınnyı kraı) Reseıdiń qol astynda bolý kerek» dep ekinshi jaq bolǵan teketiresterdiń bastalǵan kezi. Sol bir aýyr tusta qala basshysy Amanjol Bólekbaevpen birge saıası máselelerdi sheshýde belsendilik tanytqan, saıası toptardyń kótergen talaptaryna baılanysty árqaısysymen jeke-jeke kezdesip, ultaralyq qaqtyǵystardyń órship ketýine jol bermeýge úles qosqan da osy – Kenjekeń. 

Minezdi jigit. Bir kemshiligi bolsa, onysy keńshiligi bolar. Men Kenje­keń­niń quzyrynda ár jyldary qyzmet etken zamandastarynyń birimin. Jaq­sylardyń janynda júre bilýdiń ózi de bir baqyt ekenin onymen birge bolǵan kúnderdiń barysynda túsindim: ási­rese Amanjol Bólekbaev, Qadyr Jetpisbaev, Rafael Jumabaev, Nurǵoja Oraz, Jomart Ábdihalyq sekil­di elge tanymal aǵalarmen birge otyryp áńgimelesý qandaı ǵanıbet edi deseńizshi! О́tkenge kóz jiberip, onyń bárin sanamalap, qaıtalap jatýdyń qajeti joq ta shyǵar, mańyzdysy Kenjekeń kez kelgen ortada aǵaǵa – ini, inilerge – aǵa bola biledi. Eń bas­ty­sy júregi taza, ótirikke jany qas, qashan kórseń shyndyq úshin shyryldap júrgeni. 

Bazarbek TÚKIBAI,
Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrnalıster odaǵynyń múshesi