Qostanaı oblysynda ońaltý ortalyqtaryna zárýlik mol

Baýyr etiń – balań aýrý bolsa baılyqtyń da qyzyǵy tul ekenin meńzegen bolar halqymyz. Osy halyqtyq danalyqtyń ómirlik aqıqat ekenin Qostanaı qalasynda turatyn Krıstına Ashýrova basynan ótkizip keledi. Krıstınanyń uly Aleksandr Vlasov týmysynan syrqat. Qazir on eki jasqa aıaq basqan balasyna erekshe kútim kerek, sol úshin anasy da jumysyn tastap úıde otyr. Sashanyń syrqaty óte sırek kezdesetin orfandyq aýrý – mýkovıssedoz dep atalady. Oblys boıynsha osy aýrýdan eki bala zardap shegedi. Ekinshi naýqas Jitiqara aýdanynda turady. 

Krıstınanyń aıtýynsha, aty óshkir syrqat balanyń barlyq je­rin zaqymdaǵan – ókpesi, asqazany, uıqy bezi, ishegi aýyrady, ishken asy qo­rytylmaıdy, ishi toqtamaıdy. Jıi aýa jet­peı tunshyǵady. Sasha týǵannan sábıin qushaqtap anasynyń barmaǵan jeri, baspaǵan taýy joq. Jyl boıy derlik Qostanaı qalasyndaǵy balalar aýrýhanasynda aılap-aptalap jatady. Bala bes jasqa kelgende ǵana Almatydaǵy Pedıatrııa jáne bala­lar hırýrgııasy ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń dárigerleri dál dıag­nozyn qoıdy. Oǵan deıin oblystyq balalar aýrýhanasynda nátıjesi bolmasa da sábıdi amalsyz basqa dári-dármektermen emdedi. 

– Dári jergilikti jerde joq jáne baǵasy óte qymbat. Bir aıda ishetin dárige eki mıllıon teńge qarjy kerek. Bala nasharlaǵan kezde biz ushaqpen Almatyǵa ushamyz da, Pedıatrııa jáne balalar hırýrgııasy ǵylymı-zertteý or­talyǵynda bir aıǵa jýyq jatyp emdeletinbiz. Sol emimizdiń qýaty 
bir­azǵa jetetin, sosyn qaıtadan Alma­tyǵa qamdana bastaıtyn edik, – deıdi Sashanyń anasy Krıstına. 

Balasy aýyrsa anasy birge kúıze­ledi, bar tapqany dári men jol shy­ǵy­nyna ketken soń, otbasynyń tur­mysy tómendedi. Alty jyl buryn Sashanyń ákesi qıyndyqqa shydamaı, bala-shaǵasyn tastap ketti. Úlken qyzy men aýrý ulyn Krıstına ózi jetkizip keledi. Sashaǵa erekshe kútim kerek, dári-dármegin ýaqtyly ishkizip, ta­ma­ǵyn daıyndap otyrmasa bala dereý nasharlaı bastaıdy. Onyń ústine Qostanaı qalasynyń ózderi turatyn shaǵyn aýdanyndaǵy №23 orta mektepte oqıtyn Sashaǵa sabaqty muǵalimderi úıge kelip beredi. Osynyń barlyǵyna qaraý úshin Krıstınaǵa jumys isteý tipti múmkin emes, úıde otyrady. Uly ekeýi alatyn 70 myń teńge járdemaqyǵa kún kóredi. Krıstınanyń tynbaı izdenýiniń arqasynda Sashanyń dári-dármegine bıýdjetten qarjy bóldirýge qoly jetti. Oblystyq máslıhat depýtattary ótken jyly Sasha Vlasovtyń aýrýyna baılanysty máseleni qarap, oǵan bıýdjetten qarjy bólýge tujy­rym jasaǵan bolatyn. Másele oń she­shi­min tapqan soń, qarjy Jitiqara aýda­nyndaǵy osy dıagnozben aýyratyn ekin­shi balaǵa da bólindi. 

«Saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi» degen. Qostanaıdaǵy múgedek bala­lar­dyń analary 18 jyl buryn biri­gip, «Radýga» qoǵamdyq birlestigin qur­ǵan bolatyn. Uıymdy qurýǵa belsen­dilik tanytqan ári jetekshisi Natalıa Koloskovanyń bastamasymen osy ýaqyt ishinde qyrýar is atqaryldy. Bıyl qańtar aıynda múgedek balalardyń analary úshin qýanyshty oqıǵa boldy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda osy jyl­dyń shildesinen bastap, bala ke­zinen birinshi toptaǵy múgedekterdi baǵyp otyrǵan ata-analar úshin múgedek ba­lasy kámelet jasqa tolǵannan keıin de qosymsha memlekettik járdemaqy engizýdi tapsyratyny, ony elimiz boıynsha 14 myńdaı ata-ana alatyny aıtyldy. Árıne, elimizdegi múgedek balasyn qabaǵyna kirbiń túsirmeı baǵyp otyrǵan analardyń qýanyshynda shek joq. О́ıtkeni bala kútiminen artylyp, jumys isteı almaıdy, eńbek ótili júrmeıdi, zeınetaqy jınaǵy joq. Qamkóńil analardyń osy quqyǵyna qol jetkizý jolynda ádiletti, zańdy ju­mys­tar júrgizýge Qostanaıdaǵy múge­dek balalar analarynyń «Radýga» qo­ǵam­dyq birlestigi de úles qosty.

Jaqynda oblysta múgedek balalar analarynyń «Stop autism» degen taǵy bir qoǵamdyq birlestigi psıho­lo­gııalyq aýytqýmen týǵan, ıaǵnı aýtızm syrqatynan zardap shegetin balalar analarynyń bastamasymen quryldy. Sońǵy jyldary aýtızmmen aýyratyn sábıler qatarynyń kúrt ósýi tipti alańdatyp otyr. Osy qoǵamdyq birlestiktiń jetekshisi, múgedek bala ósirip otyrǵan Shnara Jalmuhamedovanyń aıtýynsha, 2008 jyly Qostanaı qalasynda 

3 bala tirkelse, 2017 jyly olardyń sany 60-tan asqan. Tipti munyń ózi naqty kórsetkish emes kórinedi. Al dúnıe júzi boıynsha árbir 68-shi bala aýtızmdik aýytqýmen týady. Mamandardyń pikirinshe, balanyń bul aýrýǵa shaldyǵýy eshqandaı tuqym qýalaýshylyqqa nemese otbasynyń áleýmettik turmys deńgeıine baılanysty emes kórinedi. Ol mı jumysynyń buzylýynan, tolyp jatqan sebebi bolatyny aıtylsa da, naqty tujyrymy joq. Mundaı bala hannyń úıinde de, qaranyń úıinde de týýy múmkin. 

– Aýrý bala ata-anaǵa taǵdyrdyń sal­ǵan isi demeske shara joq. Eń qıyny, elimizde aýtızmmen aýyratyn balalar ómir boıy psıhıatrdyń esebinde turady, 18-ge tolǵannan keıin olarǵa «shızo­frenııa» dıagnozy qoıylady, sebe­bi «eresekter aýtızmi» degen termın joq. Sondyqtan bala ósken saıyn onyń áleýmettik problemalary da kóbeıe beredi. «Shızofrenııa» dıag­nozy qoıylǵan adamdy esh jerde ju­mys­qa almaıdy. Al damyǵan elderde bu­laı emes. Sol úshin zańdy kúshi bar qu­jattarǵa ózgerister kerek, – deıdi Sh.Jalmuhamedova.

Qazaqstanda balanyń aýtızmmen aýyratyny jóninde dıagnoz tek 4 jastan bastap qoıylady. Al damyǵan elderde dıagnoz balanyń eki jasynda anyqtalady. О́sip kele jatqan bal­pan­aqtaı balasyna dárigerdiń «aýtı­zm» dıagnozyn qoıýy ata-anaǵa je­ńil tımeıdi. Olar bul dıagnozǵa moıyn­syn­ǵysy kelmeı, balany qatar­lastaryna qosýdyń túrli amalyn izdeıdi. Ony ortaǵa qalyptastyrý úshin psı­hologııalyq-pedagogıkalyq orasan jumystar júrgizilýi tıis. Sondyqtan Qostanaıda aýtızmmen aýyrǵan bala­lardyń basym kópshiliginiń anasy balamen úıde otyrady. Jumys istemegen soń, ondaı otbasylardyń negizinen turmysy da tómendep sala beredi. 

Ata-ana balanyń sońynda júrip, onyń damýy, ortaǵa beıimdelýi úshin qoldan kelgenniń barlyǵyn jasaǵanda ol nátıjesiz de bolmaıdy eken. Eń bas­tysy, bala kisikıik bolmaıdy, ortaǵa beıimdeledi. Bul úshin balany mýzykaǵa, sýret salýǵa, ónerdiń ózge túrlerine, basqa da isterge beıimdeýi tıis. Alaıda onyń da qujattyq, zańnama deńgeıinde sheshetin sharýasy jetkilikti. Mysaly qazir mýzyka, kórkemóner mektepteri mundaı dıagnozben balany almaıdy. Ol úshin ata-ana óziniń aýrý balasyna maman jaldaıdy. Túpkilikti daıyndalsa, aýtızmmen aýyratyn bala qabileti jóninen keıde óziniń qatarlastarynan basym da túsedi. Almatydaǵy Á.Qasteev atyndaǵy memlekettik óner mýzeıinde aýtızmnen zardap shegetin balalar shyǵarmalarynyń kórmesi ótýi osyǵan dálel. Biraq kez kelgen mýzyka, kór­kemóner mamany mundaı balalarmen jumys isteýge qulyq tanyta ber­meı­­di, ondaı muǵalimder Qostanaı qal­a­synda saýsaqpen sanarlyq qana. 

Balanyń aýrýyna, múgedektigine moıynsynǵan kez kelgen ata-ana onyń densaýlyǵyn túzetýmen birge, endigi jerde oǵan múmkindiginshe bilim, mamandyq berip, óskende nanyn taýyp jeıtin halge jetkizýdi, ıaǵnı bolashaǵyn oılaıdy. Kámelet jasqa jetken múge­dek­terdi jumysqa ornalastyrýdyń jyry óz aldyna bir basqa. Aldymen ǵarip týǵan balalardyń densaýlyǵyn qadaǵalap, bilim berip, damytyp otyrý úshin áleýmettik jaǵdaı kerek. 

– Aýtızmmen aýyratyn balalarǵa arnalǵan «Amalııa» ońaltý jáne túzetý kabıneti, Qostanaı qalalyq balalar aýrýhanasy janyndaǵy ońaltý orta­lyǵynyń eshqaısysy da surany­sy­myzdy tolyq qanaǵattandyra almaıdy. Sebebi ońaltý ortalyǵyna bala jylyna bir ret qana barýǵa múmkindigi bar. Odan ne bitedi? Túzetý kabınetine aptasyna eki ret bara alady. О́ıtkeni barlyq jerde kezek. Olar qalanyń ár shalǵaıynda, basqa da túrli em, qyzmet túrlerin paıdalaný úshin ana balasyn kóterip, qalany aralap júredi. Munyń barlyǵy da ýaqyt jáne qarjyǵa túskendikten, múgedek balaǵa onyń tıimdiligi de az bolady, – deıdi Sh.Jarmuhamedova.

Oblystyq máslıhattyń depýtaty, densaýlyq saqtaý jónindegi turaqty komıs­sııanyń tóraıymy Tatıana Býl­gasevıch múmkindigi shekteýli jandardyń mem­leketten alatyn jeńildikterin sana­malaǵanda alty bet bolatynyn aı­tady. Sol jeńildikterdiń arasynda mú­gedek balalarǵa tıistisi de az emes ekeni aıan. 

Qysqasy, osy problemalardyń bar­lyǵy olarǵa qatysty zańdyq qujat­tardy jetildirýdi, tıisti oryndardyń jumysyn shıratýdy jáne áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartýdy talap etedi, múgedek balalardy ońaltý ortalyǵynyń qajettigin kórsetedi.

Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»

QOSTANAI