Keıbir qazaq zertteýshileriniń jazbalarynda Tomırıstiń esimi túrlishe atalady. Tamasha, Tomyrys, Tumar t.b. Tomırıs esimi 2005 jyly shyqqan «Júz tuńǵysh» atty kitapqa engen. Bunda «Saqtan taraǵan massaget taıpasynyń tuńǵysh áıel patshasy. Parsylar derjavasynyń negizin qalaǵan Kambıstiń uly Kır patshany bizdiń dáýirimizge deıingi 529 jyly jeńip, soǵysta óltirgen tuńǵysh áıel qolbasy» delingen.
Jaqynda oblystyq qazaq drama teatrynda «Tomırıs» atty tarıhı dramanyń premerasy boldy. Bardyq, kórdik. Maǵan bul spektakldiń rejısserlik sheshimi unamady. Bı men plastıkalyq qozǵalysqa qoıylǵan dúnıe eken. Meniń qolyma qalam alǵyzǵan da osy nárse edi. Teatr – ujymdyq óner desek, sol ujymnyń negizgi bir múshesi – rejısser. Rejısserlik mamandyq haqynda búgingi teatr zertteýshileri men buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qanshalyqty dárejede jazyp júr degen másele árkimdi-aq mazalaıtyny daýsyz. Meniń aıtpaǵym: rejısser Dına Jumabaevanyń sahnalaǵan «Tomırıs» tarıhı dramasy jaıynda edi. Qazirgi zamanda biz tarıhı tulǵalardy qalaı somdaımyz? Qalaı oınaımyz?.. Tarıhı tulǵalardy, patshalardy, batyrlardy kórýge shóldegen jurt neni kórgisi keledi? Baıaǵynyń adamdary qalaı sóılegen, qalaı kúlgen, qalaı júrgen?.. Mine sony kórgisi keledi. Al plastıkalyq bıdi, aınalyp túsken saltony halyq kúnde kórip júr ǵoı. Keıingi jyldary osyndaı úrdistegi qoıylymdar beleń alyp barady. Sondaı qoıylymdarmen ne aıtqysy keledi eken? Shashy jalbyraǵan, keshke deıin janyn julyp jegen Tumar hanymdy kórdik. Sóz degen joq. Sóz qadiri ketti. Sózben de kóp áreketterdiń astaryn uǵyndyrýǵa bolady ǵoı. Jartylaı jalańash batyrlarymyzdy kórip, tereń oıǵa battym. Tumardyń tulǵa bolyp turatyndaı tusyn kóre almadym. Bıge qoıylǵan shaıqas, bıge qoıylǵan kórinister. Mýzykasy da mıdy jegen mıstıkalyq birdeńe. Quddy bir, modern-balet teatrynda otyrǵandaı boldym.
Meniń osynaý aıtyp jatqandarymnyń akterlerge qatysy joq. Sahnadaǵy uly mártebeli akterler qaýymynyń kinási joq qoı. Rejısser tapsyrma beredi, akter sony janyn salyp oınap shyǵady.
Qaıran, sóz qadiri. Qara sózdiń maıyn aǵyzyp sóıleıtin klassıkalyq qoıylymdar. Qazir ondaılar kózden bul-bul ushyp barady. Klassıkalyq sóz saptaý jáne qazirgi zaman tili degen bar. Klassıkany klassıkanyń tilimen, qazirgi zamandy qazirgi zaman tilimen qoıý kerek qoı. Úrdisinen aıyrylǵan ult qurıdy. Biz klassıkalyq dúnıelerdi qazirgi zamanǵa laıyqtaımyz dep qurımyz. Bul durys emes. Rejısserlerdiń bylaı aqtalatyny bar: «Burynǵyny qazirgi zamanǵa laıyqtap qoımasań, kórermen kórmeıdi, kelmeıdi». Bı men aıqaı, jarq-jurq etken tehnıkalyq effekt, tars, turs!.. Mundaıdan qandaı taǵylym alasyń? Árıne men teatr synshysy emespin. Bul barlyq rejısserlerge qatysty emes. Jaqsy rejısserler bar. Biraq bizdiń, sahnadan kórkem dúnıe kórgimiz keledi. Qazaq drama teatry mundaı dúnıelerdi qoıa berse, drama teatry emes, modern-balet teatryna aınalyp ketpeı me?! Teatr óneri ne bop barady? Kostıým-shalbar kıip, bókebaı (sharf) taqqan Gamletti de kórdik. Bir kúni, basyna kepka kıgen, qolynda telefony bar, shpagatqa otyrǵan Tóle bıdi de kóremiz-aý.. dep qorqamyn. Men muny kórermen retinde aıtyp otyrmyn. Qazaqpyn! Sonyń ishinde qaımaǵy buzylmaǵan qazaqpyn.
Spektakl bitti. Áıteýir dástúr boıynsha shapalaq uryp jatyr. Bireý kórip uryp jatyr, bireý erip uryp jatyr. Men de ornymnan turdym, shapalaq urmadym. Qarasam, qasymda bir jas qyz tur eken. Ol da shapalaq urmaı tur eken. Burylyp qaradym da: qalaı, spektakl unady ma? – dep suraı saldym. Joq, – dep basyn shaıqady. Eee, – dep ishimnen bir kúrsindim de, teatrdan shyǵyp júre berdim. Maǵan bul spektakl unamady. Eshqandaı taǵylym, áser almadym.
Adam, ózine unaıtyn nársesin kórgisi keledi. О́zine unaǵan nárseni moınyna tumar ǵyp taǵyp alady. О́zine unaǵanyn izdeıdi. Qaıda meniń unarym? Qaıda meniń Tumarym?!
Farhat OMARBEKOV,
mýzykalyq prodıýser
TARAZ
